Кіріспе
Ливандағы қала Тикрит (تِكْرِيت Tikrīt) – Ирактағы қала. Бағдадтан солтүстік-батысқа және Мосулдан оңтүстік-шығысқа қарай Тигр өзенінің жағасында орналасқан. Бұл Саладин облысының әкімшілік орталығы. 2012 жылы халық саны шамамен 160 000 адамды құрады. Тикрит бастапқыда Ассирия империясының бекінісі болған, содан кейін мұсылман әскери қолбасшысы Саладиннің туған жеріне айналды. Бұл Саддам Хусейннің туған қаласы және ол Баас Ирағы кезеңінде, 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне дейін үкіметтік лауазымдарға тағайындаған көптеген адамдар осы қаладан шыққан. Басып кіруден кейін қала қақтығыстар ошағы болды, оның нәтижесінде 2015 жылдың наурыз-сәуір айларында Тикрит шайқасының екінші кезеңі болды, бұл 28 000 азаматтың қоныс аударуына әкеп соқты. 2015 жылдың 31 наурызында Ирак үкіметі қаланы Ислам мемлекетінен қайтарып алды және содан бері бейбіт өмірде.
Tikrit (تِكْرِيت Tikrīt ) is a city in Iraq, located northwest of Baghdad and southeast of Mosul on the Tigris River. It is the administrative center of the Saladin Governorate. as of 2012, it had a population of approximately 160,000. Originally a fort during the Assyrian empire, Tikrit became the birthplace of Muslim military leader Saladin. It was the birthplace of Saddam Hussein and the city from where a significant portion of those he appointed to government roles originated during the time of Ba'athist Iraq until the US led invasion of Iraq in 2003. After the invasion, the city has been the site of conflict, culminating in the Second Battle of Tikrit from March through April 2015, which resulted in the displacement of 28,000 civilians. The Iraqi government regained control of the city from the Islamic State on March 31, 2015 and has been at peace since then.
Қола дәуірі мен эллиндік кезең
Тигр өзені бойындағы бекініс ретінде (аккад тілінде: Идиклат) қала, б.з.д. 615 жылы Ассирияның құлауы туралы жылнамада Вавилон патшасы Набополассардың Ассур қаласына шабуыл жасаған кездегі панасы ретінде алғаш рет айтылады. Тикрит көбінесе эллиндік қоныс Бирта деп танылады.
Христиандық қатысу
VI ғасырға дейін Сасани империясындағы христиан діні көбінесе Шығыс шіркеуінің диофизиттері болды, бірақ Миафизит миссионерлерінің жұмысының нәтижесінде 559 жылы Тикрит өзінің алғашқы епископы Ахудеммех басшылығымен маңызды Миафизит (Православ христиан) орталығына айналды. Тикриттің Марутасы тұсында епископтық мафриандық деңгейіне көтеріліп, қаланың шіркеулік юрисдикциясы Орталық Азияға дейін жетті. Қала ислам үкіметінің алғашқы ғасырларында негізінен Сирия Православ христиандары болып қалып, Сирия және христиан араб әдебиетінің маңызды орталығы ретінде танылды. Қаладағы белгілі христиандардың қатарында Сирия Православ шіркеуінің патриархы болған Тагрит епископы Куриякос, теологтар Әбу Закария Денха мен Әбу Райта, сондай-ақ аудармашы Яхья ибн Ади болды. 1089 жылы губернатор "Жасыл шіркеу" деп белгілі болған басты соборды бұзуға бұйрық берген кезде христиан қауымы қиын жағдайға түсті. Мафриан және Тикрит христиандарының бір бөлігі Мор Маттай монастырына көшуге мәжбүр болды, онда монастырьдің төменгі жағында Мерки деген ауыл құрылды. Кейінірек губернатор соборды қайта құруға рұқсат берді. Бірақ, тұрақсыздық қайта оралды және мафриан 1156 жылы Мосулға беймәлім уақытқа көшіп кетті. Тикрит қысқа мерзімге Низари исмаилиттерінің бақылауында болды. Селжұқтардың оған қарсы жорылысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Низарилер оны жергілікті шиит арабтарына тапсырды. 1036 жылы Тикритті араб Уқайлид әулеті басып алды. Саладин шамамен 1138 жылы осы жерде дүниеге келді. Қазіргі Тикрит облысы оның құрметіне аталған. 1393 жылы Тимур қаланы қиратты. Османдық кезеңде Тикрит Ракка иалатына қарасты шағын елді мекен ретінде болды, оның халқы ешқашан 4000-5000-нан аспады. Саддам Хусейн 2006 жылдың 30 желтоқсанында дарға асылғаннан кейін, оның туған жері Әл-Аужада Тикрит маңына жерленді.
2003 жылғы Ирак соғысы және оның салдары
2003 жылы АҚШ бастаған басқыншылықтың алғашқы апталарында көптеген сарапшылар Саддамның Тикритке қайтып, оны "соңғы бекінісі" етпек деп болжады. Қала Саддамның элиталық Республикалық гвардиясын қаладан ығыстыру мақсатымен қарқынды әуе шабуылына ұшырады. 2003 жылдың 13 сәуірінде 300 бронетранспорттық құралда келген бірнеше мың АҚШ теңіз жаяу әскері мен басқа да одақтас күштері қалаға жетіп, көбінесе ешқандай қарсылыққа ұшырамады. Тикрит түскен соң, АҚШ армиясының генерал-майоры Стэнли Маккристал: «Негізгі жауынгерлік операциялар аяқталды деп есептеймін» деді. Алайда, кейінгі оккупация кезінде Тикрит Коалиция күштеріне қарсы қарсылық шабуылдарының орталығына айналды. Бұл қала «Күнсай үшбұрышының» солтүстік бұрышы ретінде қарастырылды, онда қарсылық қозғалысы ең күшті болды. 2003 жылдың маусым айында Саддам Хусейннің президенттік хатшысы және іздестіріліп жатқан «карталар жинағындағы» алмаз туындысы Әбид Хамид Махмуд арнайы операциялар күштері мен 4-ші жаяу әскер дивизиясының 1-ші бригадасының 22-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальонының бірлескен операциясында ұсталды. Бағдад түскеннен кейін Саддам Хусейн Тикрит және оның айналасында болып, шамамен алты ай бойы туыстары мен жақтастары тарапынан жасырылды. Оның соңғы жасырыну кезеңінде ол Тигр өзенінің шығыс жағалауындағы Тикриттен оңтүстікке қарай 15 шақырым жердегі Әд-Даур қаласының сыртындағы кішкентай шұңқырда өмір сүрді, туған қаласы Әл-Аужадан оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде. Саддам Хусейннің тұтқындалуына әкелген операциялар 4-ші жаяу әскер дивизиясының 1-ші жауынгерлік бригадасына, 4-ші жаяу әскер дивизиясының полковнигі Джеймс Хикидің басшылығымен жүктелді. АҚШ әскері Саддам Хусейнды 2003 жылдың 13 желтоқсанында «Қызыл таң» операциясы кезінде тұтқындады. 2003 жылғы Иракқа басып кіру кезінде AFN Iraq («Freedom Radio») Тикрит және басқа да аймақтарда жаңалықтар мен ойын-сауық хабарларын таратып тұрды. 2005 жылдың 22 қарашасында 42-ші жаяу әскер дивизиясының (Нью-Йорк армиясының ұлттық гвардиясы) HHC Саддам Хусейннің Тикриттегі басты сарай кешенін Ирак үкіметін білдіретін Саладин провинциясының әкіміне тапсырды, бұрынғы «Қауіпті аймақ» базасының жойылуына себеп болды. Сарай кешені АҚШ-тың 4-ші, 1-ші және 42-ші жаяу әскер дивизияларының штаб-пәтері ретінде қызмет еткен. Қазіргі уақытта сарай кешені Ирак полициясы мен армиясының штаб-пәтері және түрмелерге айналды. АҚШ әскері өз операцияларын Тикриттің солтүстік-батысында орналасқан әл-Сахра әуежайына, кейіннен Камп-Спейшер деп аталған жерге көшті. Саддам Хусейннің басты сарай кешеніне оның жеке сарайы, анасы мен ұлдары үшін салынған ғимараттар, сондай-ақ жасалма көл кірді, барлығы қабырғалар мен мұнаралармен қоршалған. Сарай аумағын ирак халқына қайтарғанда, оны эксклюзивті демалыс орнына айналдыру жоспарланған. Алайда, сарайды басып алғаннан кейін бірнеше апта ішінде ол қиратылып, жиһаз, бағаналар және тіпті шамдағы қосқыштар сияқты заттары ұрланып, Тикрит көшелерінде сатылды. АҚШ армиясының 402-ші азаматтық істер бөлімі және Салах ад-Дин провинциясының үкіметі жергілікті экономикалық жағдайды жақсарту жоспарларын бастады. Олардың көптеген жобаларының бірі – Тикрит ауданында өндірістік-кәсіптік мектеп салу. Мектептің мақсаты – жергілікті тұрғындарға әртүрлі технологиялық салаларда білім беру арқылы Ирактың экономикалық тұрақтылығын арттыруға көмектесу. Оқу бағдарламасы бойынша ерлер мен әйелдер жоғары технологиялық өнімдерді жасау, пластик өндірісі, тас қалау, ағаш өңдеу, мұнай жабдықтарын жөндеу және техникалық қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы және автомобильдерді жөндеу сияқты көптеген мамандықтарды меңгереді. Өзін-өзі қамтамасыз ететін оқу орны тоқыма фабрикасына ие, онда көптеген түлектер жұмыс істейтін болады және униформа шығарады. Фабрика жыл ішінде өнім шығарып, сатуды жоспарлап отыр, ал алынған табыс мектепті қаржыландыруға жұмсалады. Кәсіптік мектептің жұмыс істеуі, қолдау көрсету және қаржыландыру жүйесі Оңтүстік Кореяның Ирактың басқа бір бөлігінде қолданған тәжірибесіне негізделген.
ИМТ көтерілісі (2011 - 2015)
2011 жылғы 29 наурызда Ирактың Ислам мемлекеті шабуыл жасап, 65 адамды өлтіріп, 100-ден астам адамды жарақаттады. Рейтер агенттігі бұл шабуылды 2011 жылғы ең қасіретті шабуылдар тізіміне қосты. 2014 жылғы 11 маусымда Солтүстік Ирактағы шабуыл кезінде Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті қаланы басып алды. Бірнеше сағаттан кейін Ирак армиясы қаланы қайта басып алуға тырысты, нәтижесінде ауыр шайқас болды. 12 маусымда ИМТ Тикриттегі Speicher лагерінен кем дегенде 1566 ирактық әскери-әуе күштерінің курсанттарын өлімге ұшыратты. Шабуыл кезінде лагерьде 4000-нан 11000-ға дейін қарусыз курсанттар болды. Ирак үкіметі бұл қырғынды ИМТ-ны және Араб социалистік Баас партиясының мүшелерін кінәлады. 2014 жылғы шілде айына қарай үкімет әскерлері Тикриттен шығарылды. 2014 жылғы 25 қыркүйекте исламист радикалдар 700 жылға дейін сонатын Ассирия шіркеуін қиратты. Сондай-ақ тарихи Аль-Арбаин мешіті де жарылып, оны қоршаған зиратқа зақым келтірді. 2015 жылғы наурыз айында Ирак армиясы Хашд Шааби халықтық күштерімен бірлесіп Тикритті қайтару операциясын бастады. 31 наурызда Ирак үкіметі қала қайта басып алынғанын мәлімдеді. Қала жартылай-толқынды аймақта орналасқан. Ол салалар мен аңғарларға еніп, Тигр өзеніне қарай тік беткейлермен аяқталады, биіктігі 45-50 метрге жетеді.
Климат
Көппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесі оның климатын ыстық шөл (BWh) деп сипаттайды.
Мәдениет және қоғамдастық
2003 жылы Ирак соғысы кезінде Тикрит мұражайы зақымдалды. Тикрит университеті 1987 жылы құрылған және Ирактағы ең ірі университеттердің бірі болып табылады. Тикрит стадионы – көбінесе футбол матчтары үшін пайдаланылатын көп мақсатты кешен. Онда 10 000 адамға арналған орындар бар. Тикритте ФИФА стандарттарына сай, 30 000 орындық жаңа, әлемдік деңгейдегі стадион да салынуда.
Әскери нысандар
Ирак әуе күштері Тикрит қаласында бірнеше әуе базасына ие болды: Тикрит Оңтүстік әуе базасы, Тикрит Шығыс әуе базасы және Аль-Сахра әуе алаңы (Тикрит әуе академиясы, бұрынғы Камп Спихер).
Көлік
Тикрит қаласында екі шағын әуежай бар: Тикрит шығыс әуежайы және Тикрит оңтүстік әуежайы.