Кіріспе

Америкалық кинорежиссер (1906–1987)

Джон Марселлус Хьюстон (5 тамыз 1906 – 28 тамыз 1987) – американдық кинорежиссер, сценарист және актер. Ол өзі режиссерлік еткен 37 көркем фильмнің көпшілігі үшін сценарийлер жазды, олардың көптегені бүгінде классика саналады. Ол көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде екі «Оскар» сыйлығы және үш «Алтын глобус» сыйлығы. 1960 жылы ол Голливудтың Даңқ аллеясында жұлдызға және 1980 жылы BAFTA сыйлығына ие болды. Актер Уолтер Хьюстонның ұлы, Парижде бейнелеу өнерінде оқыды және жұмыс істеді. Кейін Мексикаға көшіп, пьесалар мен әңгімелер жазып, содан кейін Лос-Анджелесте Голливуд сценарисі ретінде жұмыс істеді. Ол Уильям Дитерле және Говард Хоукс сияқты режиссерлер түсірген фильмдер үшін бірнеше рет «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Оның режиссерлік дебюті «Мальталық соқыр» (1941) фильмімен болды, ол аз бюджетке қарамастан, коммерциялық және сындық сәттілікке жетті. Ол келесі 45 жыл бойы Голливудта сәтті, бірақ консервативті емес режиссер болып жұмыс істеді. Хьюстон «Сиерра-Мадренің қазынасы» (1948), «Кей-Ларго» (1948), «Асфальт орманы» (1950), «Африка патшайымы» (1951), «Мулен Руж» (1952), «Жаннат Мистер Эллисонды біледі» (1957), «Бейшаралар» (1961), «Игуананың түні» (1964), «Жұртқа бейім қала» (1972), «Патша болғысы келген адам» (1975), «Энни» (1982), «Приццидің құрметі» (1985) және «Өлгендер» (1987) сияқты атышулы фильмдерді түсірді. 46 жылдық мансабында Хьюстон 14 рет «Оскар» сыйлығына ұсынылып, екі рет жеңіске жетті. Хьюстон көптеген фильмдерде актерлік жұмыс істеді, «Кардинал» (1963) және «Қытай кварталы» (1974) фильмдері үшін «Оскар» және «Алтын глобус» сыйлықтарына ұсынылды. Ол сондай-ақ «Казино Рояль» (1967), «Майра Брекинридж» (1970) және «Адамзат планетасы үшін шайқас» (1973) фильмдерінде де ойнады. Ол «Хоббит» (1977) фильмінде Гандальф сиқыршысының дауысын берді. Хьюстон Голливуд киноиндустриясында «титан», «бунтар» және «жаңа өркендеуші» деп сипатталды. Ол Франция, Мексика және Ирландияда көп сапар шекті және тұрды. Хьюстон тумысынан АҚШ азаматы болған, бірақ 1964 жылы ирландиялық азаматтыққа және тұруға өтіп, АҚШ азаматтығынан бас тартты. Кейін ол АҚШ-қа оралып, өмірінің соңына дейін онда тұрды. Ол актриса Анжелика Хьюстонның әкесі болды, оны «Оскар» сыйлығына ие етті.

Ерте өмір

Джон Хьюстон 1906 жылғы 5 тамызда Миссури штатының Невада қаласында дүниеге келді. Ол Реяның (қыздығы Гор) және Канадада туған Уолтер Хьюстонның жалғыз баласы еді. Оның әкесі актер болған, бастапқыда водевильде, кейін фильмдерде өнер көрсеткен. Анасы түрлі басылымдарда спорт редакторы болып жұмыс істеді, бірақ Джон туғаннан кейін бұл жұмысты қысқартты. Сол сияқты, әкесі де тұрақты жұмысқа орналасу үшін, азаматтық инженер болып жұмыс істеуге сахналық актерліктен бас тартты, бірақ бірнеше жылдан кейін қайтадан сахнаға оралды. Кейін ол Бродвейде де, содан кейін кинода да үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Оның тегінде шотланд, шотланд-ирланд, ағылшын және уэльс тайпаларының өкілдері болды. Хьюстонның ата-анасы 1913 жылы, ол алты жаста болғанда ажырасты. Балалық шағының көп бөлігін ол интернатта өткізді. Жазғы демалыста ол әрбір ата-анасымен жеке-жеке саяхаттайтын – әкесімен бірге водевиль гастрольдеріне, ал анасымен бірге ат жарыстарына және басқа да спорттық шараларға баратын. Жас Хьюстон әкесінің сахнадағы өнерін көріп, көп пайда көрді және кейін актерлік өнерге қызығушылық танытты. Лоуренс Гробель сияқты кейбір сыншылар оның анасымен арақатынасының бес рет үйленуіне және қарым-қатынасты сақтаудағы қиындықтарына себеп болуы мүмкін деп болжайды. Гробель былай деп жазды: «Мен оны сүйген әйелдермен сұхбаттасқанда, олардың барлығы да Хьюстонның психологиясын түсінудің кілті – оның анасы екенін айтты». Актриса Оливия де Гавилландтың айтуынша, «оның [анасы] басты кейіпкер болды. Мен Джонның әрқашан сиқыршылардың ықпалында болғанын сезіндім. Ол бір нәрседен қудаланғандай көрінетін. Егер ол анасы болмаса, онда ол анасы туралы өз ойларымен мазаланған». Лос-Анджелесте тұрған Хьюстон жаңа киноиндустриясы мен киноға тек көрермен ретінде ғана қызығушылық танытты. Хьюстон үшін «Чарли Чаплин – құдай еді». Кейін ол әкесі репетиция жасап тұрғанда актерлік өнердің механикасына қызыққан екенін есіне алды: «Сол апталар бойындағы репетицияларда алған білім менің өмірім бойына қызмет етеді». Сахнада қысқа ғана уақыт ойнағаннан кейін, операциядан өткен соң Хьюстон Мексикаға жалғыз сапар шекті. Екі жыл бойы ол онда түрлі оқиғалардың ішінде мексикалық атқыштар құрамының құрметті мүшесі атанды. Ол Лос-Анджелеске оралып, мектептегі досы Дороти Харвиге үйленді. Олардың некесі жеті жылға созылды (1926–1933 жж.).

1972-1987: Кейінгі мансабы және соңғы фильмдері

Бірнеше фильмдер жақсы қабылдамағаннан кейін, Хьюстон "Жыртқыш қала" фильмімен сыншылардың жоғары бағасына ие болды. 1969 жылы Леонард Гарднердің сол аттас романы негізінде түсірілген бұл фильм, Калифорния штатының Стоктон қаласында есімін қайтаруға тырысатын, алкогольге тәуелді, қартайған боксшы мен әлемге көңілі тоңған алкоголиктің арақатынасын көрсетеді. Сондай-ақ, фильмде бокс сарынында табыс іздеп жүрген жас боксшының тағдыры да бейнеленген. Фильм бірнеше сыйлыққа ұсынылды. Онда Стейси Кичпен қатар, жас Джефф Бриджес және Сьюзан Тиррелл ойнады; Сьюзан Тиррелл "Үздік екінші пландағы әйел актриса" номинациясына ие болды. Роджер Эберт "Жыртқыш қала" фильмін Хьюстонның ең жақсы фильмдерінің бірі деп атап, оған төрт жұлдыз берді. Хьюстонның 1970-ші жылдардағы ең жоғары бағаланған фильмдерінің бірі – "Патша болғысы келген адам" сыншылардың да, көрермендердің де жоғары бағасына ие болды. Хьюстон бұл фильмді 50-ші жылдардан бері жоспарлап келген, бастапқыда оның басты рөлдерін Хамфри Богарт пен Кларк Гейбл сомдауы тиіс болған. Ақырында, басты рөлдерді Шон Коннери мен Майкл Кейн ойнады. Фильм түсірілімі Солтүстік Африкада өтті. Фильм ескірген эскапизм мен ойын-сауық үшін мақталып, Стивен Спилбергтің "Жоғалған сандықтың іздеушілері" фильміне шабыт берген. "Патша болғысы келген адам" фильмін түсіргеннен кейін Хьюстон режиссерлік жұмыстары арасында ең ұзақ үзіліс жасады. Ол "Дана қан" романы негізінде түсірілген ерекше және біршама даулы фильммен қайтып келді. Бұл фильмде Хьюстон өзінің әңгіме айту шеберлігін және дін сияқты қиын мәселелерге батыл қарай білуін көрсетті. Хьюстонның Мексикада түсірілген соңғы фильмі – "Вулкан астында", онда Альберт Финни Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы алкогольге тәуелді елші рөлін ойнайды. 1947 жылы Малкольм Лоуридің романынан бейімделген бұл фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, әсіресе Финнидің үмітсіз және депрессияға ұшыраған алкоголиктің образына жасаған шеберлігі үшін. Фильм тәуелсіз кинофестивальдерде сәтті өтті. Джон Хьюстонның соңғы фильмі, 1987 жылғы "Өлілер" Джеймс Джойстің классикалық әңгімесіне негізделген. Бұл фильм Хьюстонның жеке өмірімен байланысты болуы мүмкін, өйткені ол Ирландия азаматы және классикалық әдебиетке құштар болған. Хьюстон фильмнің көп бөлігін мүгедек арбасында түсірді, өйткені өмірінің соңғы айларында тыныс алу үшін оттегі баллонына мұқтаж болды. Фильм екі "Оскар" сыйлығына ұсынылды және сыншылардың жоғары бағасын алды. Роджер Эберт оны өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне қосты. Хьюстон фильмнің шығуына төрт ай жетпей қайтыс болды. 1996 жылғы RTÉ деректі фильмінде "Джон Хьюстон: An t Éireannach", Анжелика Хьюстон "әкесі үшін бұл фильмді түсіру өте маңызды болғанын" айтты. Ол Хьюстонның бұл фильмнің өзінің соңғы туындысы болатынын ойламағанын, бірақ оның Ирландия мен ирландтарға арналған махаббат хаты екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол "Планета маймылдары үшін шайқас" фильмінде заң шығарушы рөлін сомдады. Хьюстон Дж. Р. Р. Толкиннің Орта Жер әлеміне байланысты туған жанкүйерлер үшін "Хоббит" (1977) және "Патшаның оралуы" (1980) фильмдерінің Rankin/Bass анимациялық бейімделулерінде сиқыршы Гандальфтың дауысы ретінде танымал. Хьюстон Орсон Уэллстің соңғы аяқталған фильмі "Желдің екінші жағында" басты рөлді ойнады. Онда ол өзінің соңғы аяқталмаған фильмі үшін қаржы табуда қиындықтарға тап болған Джейк Ханнафорд есімді қартайған режиссердің рөлін сомдады. Оның көп бөлігі 1974 жылдың көктемінде Аризона штатының Кэрфри қаласында, Оңтүстік-Батыс студиясында және жақын маңдағы сарайда түсірілді. Бірақ саяси және қаржылық қиындықтарға байланысты "Желдің екінші жағы" 2018 жылдың күзіне дейін шығарылмады.

Фильмнің тақырыптары

Автор Иан Фрир оны "киноның Эрнест Хемингуэйі" деп сипаттайды, – қиын мәселелерді тікелей талқылаудан ешқашан қашқан емес режиссер. Ол қайтыс болғанға бірнеше жыл бұрын берген сұхбатында журналист Хьюстонның "үлкен студиялар дәуірін сағынғанын, онда фильм жасаудың өзі ләззат алатын нәрсе болған, ақша табу ғана емес" деп жазды.

Режиссерлік әдістер

Ол өзінің кинокарьерасы бойында фильмдердің көрнекі аспектілерін зерттеді, әрбір сахнаны алдын ала қағазға түсіріп, содан кейін түсіру кезінде кейіпкерлерін мұқият бейнелейтін кадрларға түсірді. Көптеген режиссерлер түсірілген материалды монтаждау арқылы соңғы жұмысын қалыптастырса, Хьюстон фильмдерін түсіру барысында жасады, сондықтан оларды аз монтаждау қажет болды. Хьюстонның кейбір фильмдері маңызды романдар негізінде жасалған, көбінесе "Моби Дик" немесе "Құрмет белгісі" сияқты "батырлық ізденіс" тақырыбын көрсетеді. Көптеген фильмдерде, ортақ мақсатқа жету үшін күрескен әртүрлі топтар "жарасымсыз одақтар" құрып, құрылысқа ұшырады, бұл фильмдерге драмалық және көрнекі шиеленіс сыйлады. Оның көптеген фильмдерінде дін, мағына, шындық, бостандық, психология, колониализм және соғыс сияқты тақырыптар көтерілді. Джордж Стивенс-младший атап көрсеткендей, көптеген режиссерлер түсірілген материалды монтаждау арқылы соңғы жұмысын қалыптастырса, Хьюстон фильмдерін түсіру барысында жасады: "Мен фильмдерімнің редакторын көбінесе білмеймін", - деді Хьюстон. Фильм жазушысы Питер Флинт Хьюстон стилінің басқа да артықшылықтарын атап өтті: "Ол үнемді түсірді, әлсіз режиссерлердің көптеген қорғаныш кадрларынан бас тартты және қаржылық демеушілердің сахналарды қысқартуын қиындататын интеллектуалды монтаж жасады". Хьюстон фильмдерінің көпшілігін түсіру орнында түсірді, аптасына алты күн "қарқынды" жұмыс істеді, ал "жексенбі күндері актерлер мен түсіру тобымен бірдей қарқынды покер ойнады".

Нанымдар

Кейбіреулер Джон Хьюстон атеист болған деп есептейді, бірақ оның діни нанымын анықтау қиын. Ол дәстүрлі дінінің жоқ екенін айтты және Голливудты ұнатпайтынын, әсіресе Беверли-Хиллзді жек көретінін жеткізді. Ол оны бастапқысынан жалған деп ойлады. Ол мұндайдың ешқайсысын ұнатпады, оған ешқандай қызығушылық та, тартымдылық та болған жоқ. Оның сөзінше, "ол жабайы жерлерді ұнатты, жануарларды адамдармен бірдей жақсы көретін". Лесли Блэк (1937-1945) – Блэкпен некеде болған кезде ол тұрмысқа шыққан Нью-Йорк әлеуметтік қайраткері Мариетта Фитцджеральдпен махаббатқа түсті. Оның заңгер күйеуі соғысқа көмектесіп жатқанда, екеуі бірде дос төсегін сындырып жібергендей болып, құмарлықпен махаббаттасқандары туралы әңгіме тарады. Эвелин Кейс (1916–2008) – (1946-1950) – Олар Мексикадан табылған жетім Паблоны асырап алды. Энрика Сома (1929–1969) – (1950; 1969 ж. қайтыс болды) – Хьюстон мен Сома оның 39 жасында автокөлік апатында қайтыс болғанға дейін үйленген күйде болды. Олардың екі баласы болды: Уолтер Энтони "Тони" Хьюстон (1950 ж.т.), сценарист және адвокат, актер Джек Хьюстонның әкесі; және актриса Анжелика Хьюстон (1951 ж.т.) қызы. Некеде тұрғанда Хьюстон автор Зои Саллиспен бірге Дэнни Хьюстонды (1962 ж.т.) өмірге әкелді. Дэнни актер болды. Соманың да олардың некесі кезінде туған баласы болды. Оның қызы, Аллегра Хьюстон (1964 ж.т.), Джон Джулиус Норвичтің қызы. Сома 39 жасында қайтыс болғаннан кейін Хьюстон осы қызды өз баласы сияқты қарады. Селеста Шейн – (1972-1977) – Өзінің "Ашық кітап" атты автобиографиясында Хьюстон оны "крокодил" деп сипаттайды және егер өмірін қайтадан бастаса, бесінші рет үйленбегенін айтады. Хьюстон 1951 жылы Ирландияға сапар шегіп, Гиннесс отбасының мүшесі Гарек Браунның Виклоу графтығындағы Лугала үйінде болды. Ол кейін Ирландияға бірнеше рет сапарлады және осы сапарлардың бірінде Галвей графтығының Краувелл қаласындағы Сент-Клеренс атты грузин стиліндегі үйді сатып алып, жаңартты. 1960 және 1971 жылдар аралығында ол Каруэлл округінің Түлкі аң аулау иттерінің шебері (MFH) қызметін атқарды, олардың үйі Каруэллде орналасқан. 1964 жылы ол АҚШ азаматтығынан бас тартып, ирландиялық азаматтыққа өтті. Оның қызы Анжелика бірнеше жыл бойы Ирландиядағы Кайлемор аббаттығында оқыды. Қазірде Галвей университетінің кампусында оған арналған киномектеп ашылған.

Сурет

Хьюстон өзінің өмірбаянында "Өмірімде осыдан артық маңызды рөл атқарған нәрсе болған емес" деп жазған, шебер суретші еді. Жас шағында ол Лос-Анджелестегі Смит өнер мектебінде оқыды, бірақ бірнеше айдан соң оқуын тоқтатты. Кейін Нью-Йорктегі Art Students League-де білім алды. Ол өмірі бойы сурет салып, әр үйінде студиясы болды. Ол өте бай өнер жинағына ие болды, соның ішінде Колумбияға дейінгі өнердің құнды жинағы да бар еді.

Ауру және өлім

Хьюстон ауыр темекі шегуші болғандықтан, 1978 жылы оған эмфизема диагнозы қойылды. Өмірінің соңғы жылында ол оттегісіз жиырма минуттан артық тыныс ала алмады. 1987 жылғы 28 тамызда 81 жасында Род-Айленд штатының Миддлтаун қаласындағы жалдаған үйінде өпке ауруының салдарынан пневмониядан көз жұмды. Хьюстон анасымен бірге Голливудтағы Мәңгілік Голливуд зиратына жерленді. Оның достарының арасында Джордж Ходель, Орсон Уэллс және Эрнест Хемингуэй болды. Хамфри Богарт оның ең жақын достарының бірі еді, ал Хьюстон оның қоштасу рәсімінде сөз сөйледі.