Тынық мұхитындағы Никумароро аралы

Кіріспе

Батыс Тынық мұхитындағы арал

Никумароро, бұрын Кеминс аралы немесе Гарднер аралы деп аталған, Тынық мұхитының батысындағы Феникс аралдарының, Кирибатидің бір бөлігі. Бұл шалғайда орналасқан, созылыңқы, үшбұрышты коралл атолы, көптеген өсімдіктерге толы және үлкен орталық теңіз лагунасын қамтиды. Никумаророның ұзындығы және ені шамамен бірдей. Аралдың шетінде екі тар шығару бар, екеуі де төмен су кезінде құрғап жататын кең рифпен жабылған. Рифтің арғы жағындағы мұхит өте терең, ал жалғыз тіреу орны аралдың батыс жағында, рифтің арғы бетінде орналасқан 20-шы ғасырдың ортасындағы британдық отарлаушылар ауылының қираған қалдықтарына жақын, бірақ бұл тек оңтүстік-шығыс пассат желдері болғанда ғана қауіпсіз. Құнақтап орналасу әрқашан қиын болған және көбінесе тіреу орнынан оңтүстікке қарай жасалады. Бұрын аралда әртүрлі уақытта адамдар тұрғанмен, қазіргі күні ол құмсыз. Кирибати 2006 жылы Феникс аралдарын қорғалатын аймақ деп жариялады, ал парк 2008 жылы кеңейтілді. 425 300 км² (164 200 шаршы миль) теңіз қорығында Никумаророны қоса алғанда сегіз коралл атолы бар. Никумароро ұшқыш Амелия Эрхарт пен навигатор Фред Нунанның 1937 жылдың шілдесінде әлемді айналып ұшуға бағытталған бақытсыз саяхаты кезінде жоғалып кеткенде қонуы мүмкін болған орын ретінде кең пікірталас пен зерттеулер ошағы болды. Алайда, бүгінгі күнге дейін оның ұшағы аралда немесе оның маңында табылған жоқ.

География

Қалың бұталар мен Пизония орманы құрлықты жабады. Ағаштар өсіп биіктеледі, нәтижесінде топыраққа жапырақтар түсіп, шіри бастайды. Арал Феникс аралдарының қорғалатын аймағының құрамына кіреді, сондықтан ол маңызды құс аймағы деп танылды, әсіресе қызыл құйрықты тропик құстарының көбею ошағы үшін.

Никумаророның рифтері

2000 жылғы зерттеулер (Obura, et al.) рифтің желден қорғалған жағында тірі кораллдың жамылғысы (LCC) 25-40% аралығында екенін, ал кейбір жерлерде, әсіресе жақсы жарық түсетін рифтік платформаларда 75% асып кеткенін көрсетті. Коралл балдырлары, Халимеда және коралл сынықтары – басқа үш үлкен жамылғы категориясы болды. Рифтің желге қарайтын жағында LCC шамамен 70% болды, ал рифтік беткейдің төменгі жағында 30% LCC болды. Тік беткейде Халимеда басымдық құрды, оның ішінде Porites rus тақталары да кездесті. Желден қорғалған жақтан айырмашылығы, мұнда бос коралл сынықтары өте аз болды, ал жалаңаш беттердің көп бөлігі жайнаған коралл балдырларымен жабылған, әсіресе судың тереңдігі аз жерлерде. Никумаророда ең көп кездесетін коралл түрлері: Acroporidae (бұтақты кораллдар); Acropora cytherea; Montipora efflorescens; Favites pentagona; Leptastrea purpurea; Pocillopora verrucosa; Pavona minuta және Pavona varians. 2000 жылдан 2015 жылға дейінгі бақылаулар Nikumaroro-да 1929 жылғы SS Norwich City кемесінің құлауынан пайда болған қара рифтің солтүстікке қарай, алысқа қарай кеңейгенін көрсетті.

Тарихи халықтардың өзіндік ерекшеліктері

Жұп жақын орналасқан Манара және Орона аралдарындағы ежелгі қоныстар шамамен б.з.д. 1000 жылы, шығыс Меланезиялықтардың су арқылы солтүстікке қарай саяхаттаған кезінде құрылған болуы мүмкін. Бұдан Самоа, Маркиз аралдары және Кук аралдарынан шыққан базальт заттар табылды, олар біздің заманымыздың 12-14 ғасырларында Феникс және Лайн аралдарына тасымалданған. Хауленд аралы Раваки, Кантон, Манара және Оронаға дейін, және мүмкін Никумаророға дейін созылған тарихқа дейінгі қоныс орны болғандығын көрсететін дәлелдер бар. Манара және Оронада археологиялық орындар табылды, бұл аймақта екі түрлі қоныс танушы тобы болғанын көрсетеді, бірі шығыс Полинезиядан, екіншісі Микронезиядан.

19 ғасырдағы байқаулар мен мәлімдемелер

Никумароро XIX ғасырдың басында әртүрлі атаулармен белгілі болды: Кеминс аралы, Кемис аралы, Моту Оонга, Моту Оона және Мэри Летиция аралы. Еуропалықтардың алғашқы көргенін 1824 жылы британдық кит аулау кемесі «Элиза Энн»-нің капитаны К. Кемисс (немесе Кемин, Кемиш) тіркеді. 19 тамыз 1840 жылы АҚШ зерттеу экспедициясының «USS Vincennes» кемесі оның орналасқан жерін растады және атоллдың атын Гарднер аралы деп жазды, бұл атты 1825 жылы Нантакеттік кит аулаушы Джошуа Коффин берген. Кейбір дереккөздерде арал Ганг кемесінің иесі болған АҚШ конгрессмені Гидеон Гарднердің құрметіне аталғаны айтылады. 1856 жылы Никумаророға «Кеминс аралы» деп Нью-Лондон қаласының CA Уильямс & Co компаниясы талап етті. Бірақ гуано кен орындарының пайдаланылғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. 15 қараша 2016 жылы Digital Globe спутнигі түсірген суретте екі резервуардың бірі толқындардың әсерінен құрлыққа итерілгені және қозғалтқыштың жоғалып кеткені көрінеді.

Амелия Ерхарт

Амелия Эрхарт 1937 жылы әлемді аралап ұшуға тырысты, бірақ ол және навигатор Фред Нунан ұшақ Жаңа Гвинеядағы Лэйден шығып, Хауленд аралына қарай ұшқаннан кейін жоғалып кетті. Никумароро аралы – сол кезде Гарднер аралы деп аталатын арал – Хауленд аралынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 644 шақырым жерде орналасқан. Оларды және олардың ұшағын іздеу кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері жақын маңдағы бірнеше аралдарды тексерді және Гарднер аралынан ұшып өтіп, аралда адам тұрмайды деп болжағанмен, "жақында мекенделген іздерді" байқады. 1937 жылдың қазан айында британдық экспедиция Гарднер аралына барды, бірақ ештеңе таппады. 1938 жылы аралда жақындағы қаңқа қалдықтары табылды, бірақ олар Эрхарттың ұшуымен байланысты емес еді. Халықаралық тарихи ұшақтарды қалпына келтіру тобы (TIGHAR) 1990, 2000 және 2010 жылдары Никумаророға бірнеше экспедиция жасады. Топ Эрхарт пен Нунан Хауленд аралын таба алмағаннан кейін Гарднер аралына қонған және кемеден қаза тапқан деген жаңа гипотезаны зерттеді. TIGHAR табылған және тізімделген артефактілерді тапты: 1930 жылдарға жататын АҚШ-тың әдемілік және тері күтім өнімдері, мысалы, қызыл ерінген және әйелдің косметикалық қорабынан сынық айна, қасылатын қалта пышағының бөліктері, құс және балық сүйектері бар лагерь оттарының іздері, Жаңа Англиядағы ұлулар сияқты ашылған моллюскалар, "жаңбыр суын жинағандай бос қабықтар" және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі АҚШ бөтелкелері. Адам саусағының фаланга сүйегі сияқты нәрсеге ДНК-тестілеу жасалды, бірақ тестілер оның тасбақа сүйегі ме, әлде адам сүйегі ме екенін анықтауға мүмкіндік бермеді. Аралдан табылған ұшақ сапасындағы алюминийдің бір бөлігі Эрхарттың ұшағының суреттеріндегі жапсырмаға өте ұқсас. TIGHAR гипотезасының түрлі сыншылары бар, ал TIGHAR-дың негізін қалаушы және атқарушы директоры Ричард Гиллеспи сенімді нәтижелер жоқ жақсы шоумен ретінде сипатталды. Смитсон институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының кураторы былай деді: "[Гиллеспидің] еңбегін кемсіткім келмейді, бірақ оның ешбір экспедициясынан ештеңе таппағанын ойлаймын". Бүгінгі күнге дейін TIGHAR олардың артефактілерін Эрхартпен, Нунанмен немесе 1929 жылдан бастап аралда болған белгілі бір адаммен байланыстыра алмады. TIGHAR археологиялық бұйымдардың жерде қанша уақыт жатқанын анықтауға көмектесетін ешқандай дата келтіре алмады, сондай-ақ археологиялық бұйымдардың аралға қашан келгенін дәлелдемеді. Океан зерттеушісі Роберт Баллард 2019 жылы Эрхарттың Lockheed Model 10 E Electra ұшағын немесе оның Никумаророға қонғанына дәлел табу үшін экспедицияға жетекшілік етті. Бірнеше күн бойы аралды қоршап тұрған тік жартастарды және жақын маңдағы мұхитты іздегеннен кейін, Баллард ұшақтың немесе оның қирандыларының ешқандай іздерін таба алмады. Баллардтың бас операциялық директоры Аллисон Фандис былай деді: "Егер оның ұшағы сол жерде болса, біз оны экспедицияның басында-ақ табар едік". Анасының өтініші бойынша Галлахердің сүйегі қайта жерлеу үшін Тараваға көшірілді және ескерткіш тақтасы алынды. Күресіп жатқан колонияны тастаудың себептері тұрақсыз су линзалары және бекініп орналаспаған копра нарығы болғанымен, колония тарихын білетін бақылаушылар Галлахердің өлімінен кейін елді мекендерден "ерік" немесе "жандылық" жоғалып кеткенін айтты. Қазіргі таңда орында шашыраңқы қалдықтар ғана қалды. Арал халқының саны 1950 жылдардың ортасында шамамен 100 адамға жетті, бірақ 1960 жылдардың басында мерзімді құрғақшылық пен тұрақсыз тұщы су линзасы күресіп жатқан колонияны әлсіретті. Никумароро (Манра және Оронамен бірге) 1963 жылы британ үкіметімен эвакуацияланды. Британдықтар оның тұрғындарын Соломон аралдарына көшірді, ал 1965 жылы Гарднер ресми түрде адамсыз аралға айналды. Гарднер аралы почта бөлімі 1939 жылы ашылып, 1964 жылдың қаңтарында жабылды.

Amelia Earhart attempted her world flight in 1937, but she and navigator Fred Noonan disappeared after the plane left Lae, New Guinea, and headed for Howland Island. Nikumaroro Island—then called Gardner Island—is about 400 mile (644 km) southeast of Howland Island. During the subsequent search for them and their plane, the United States Navy checked several nearby islands, and flew over Gardner Island, noting "signs of recent habitation", though they presumed the island was uninhabited. A British exploratory expedition visited Gardner Island in October 1937 but found nothing. In 1938, recent skeletal remains were found on the island, but they were not linked to Earhart's flight. The International Group for Historic Aircraft Recovery (TIGHAR) made several expeditions to Nikumaroro during the 1990s, 2000s, and 2010s. The group investigated the renewed hypothesis that Earhart and Noonan had landed on Gardner Island after they had failed to find Howland Island and died as castaways. TIGHAR found and cataloged artifacts: U. S. beauty and skin care products that may have dated to the 1930s, such as flakes of rouge and a shattered mirror from a woman's cosmetic compact, parts of a folding pocket knife, traces of campfires bearing bird and fish bones, clams opened in the same way as oysters in New England, "empty shells laid out as if to collect rain water", and U. S. bottles dating from before World War II. What appeared to be the phalanx bone of a human finger had DNA tests done, but the tests were inconclusive as to whether it was turtle or human bone. A piece of aircraft grade aluminum found on the island closely resembles a patch that is in photographs of Earhart's airplane. The TIGHAR hypothesis has various critics, with TIGHAR's founder and executive director, Richard Gillespie, described as a good showman who lacks credible results. A curator at the Smithsonian Institution's Air and Space Museum said: "Not to impugn [Gillespie], but I don't think he's found anything on any expedition." To date, TIGHAR has failed to connect any of their artifacts to Earhart, Noonan, or to any specific person or persons known to have been on the island from 1929 to present. TIGHAR has failed to provide any dating to establish how long any of the artifacts were in the ground, nor has it provided evidence as to when the artifacts may have arrived on the island. Ocean explorer Robert Ballard led a 2019 expedition to locate Earhart's Lockheed Model 10 E Electra or evidence that it landed on Nikumaroro. After days of searching the deep cliffs supporting the island and the nearby ocean, Ballard did not find any evidence of the plane or any associated wreckage of it. Allison Fundis, Ballard's chief operating officer stated: "We felt like if her plane was there, we would have found it pretty early in the expedition." At his mother's request, Gallagher's remains were moved to Tarawa for reburial and the memorial plaque was retrieved. Although reasons cited for giving up on the struggling colony included unstable water lenses and uncertain copra markets, observers familiar with the colony's history remarked that after Gallagher's death a "will" or "nerve" to succeed seemed to vanish from the settlements. Only scattered debris remains on the site. The island's population reached a high of about 100 by the mid 1950s, but by the early 1960s, periodic drought and an unstable freshwater lens had thwarted the struggling colony. Nikumaroro (together with Manra and Orona) was evacuated by the British government in 1963. Its residents were evacuated to the Solomon Islands by the British, and by 1965, Gardner was officially uninhabited. The Gardner Island Post Office opened around 1939 and closed around January 1964.

Кирибати

1971 жылы Ұлыбритания Гилберт аралдарына өзін-өзі басқару құқығын берді, ал олар 1979 жылы Кирибати мемлекеті ретінде толық тәуелсіздікке ие болды. Сол жылы АҚШ, аралды қару-жарақ сынақтарына жарамдылығын тексергеннен кейін, Тарава шарты арқылы Гарднер аймағына деген барлық құқықтарынан бас тартты. Арал ресми түрде Никумароро деп қайта аталды, бұл атау Гилберт аралдарының халық ауыз әңгімелерінен алынған және 1940-1950 жылдары осы аймаққа қоныстанғандар қолданған.

Ней Манганибука

Аралдың қазіргі атауы – Никумароро, ол Гилберт аралдарының халықтарының "Ней Манганибука" атты құдайшасының есімінен шыққан. Ол Самоадан келген, Бука ағашымен байланысты және алғаш рет Гилберт аралдарының халқына каноэ жасау өнерін және мұхитты бағыттау туралы білімді үйреткен делінеді. Никумаророға бұл атауды 1938 жылы аралға сапар жасаған британдықтармен бірге келген жергілікті тұрғындар берген. Тунгару (Гилберт) тілінде "Ней" сөзі шамамен "Мисс" немесе "Ханшайым" деген мағынаны білдіреді, ал "Манганибука" – "Бука ағаштарының қарт әйелі" дегенді білдіреді. 1997 жылы өткен сұхбатында Никумаророда бала кезінде тұрған Ризаси Финикасо Ней Манганибукаға қасиетті болған "Ниурабо" деп аталатын бір жер туралы айтты.

Қалқымы бар Манеаба

Аңыз бойынша, Никумароро аралының алғашқы басшысы Тенг Коатаның әйелі аралдың солтүстік-батыс жағымен келе жатып, "үлкен әрі әсем манеаба" көрген. Бұл Ней Манганибуканың манеабасы екені айтылады, ол биік шатырының астында отырған. Ней Манганибука екі баласымен бірге үш қарт кісімен Никумаророның жарқын болашағы және бір күні мыңдаған адамға шақтап, оларды қалай бағатынын әңгімелесіп отырды. Кейіннен бұл жер "Періште Манеабасы" деп аталды, бірақ қазір Канава нүктесі деп белгілі.