Кіріспе

Cluedo (Clue) – 1943 жылы британдық ойын дизайнінің шебері Энтони Э. Пратт жасаған, үштен алты ойыншыға арналған (нұсқасына байланысты) құпияны ашу ойыны. Ойынды алғаш рет 1949 жылы Ұлыбританиядағы Waddingtons компаниясы шығарған. Одан бері бірнеше рет қайта жаңартылып, жаңартылып келеді және қазіргі уақытта американдық Hasbro ойыншықтар компаниясына тиесілі және олар тарапынан жарияланады. Ойынның мақсаты – ойын жертвесін кім өлтіргенін, қылмыс қайда болғанын және қандай қару қолданылғанын анықтау. Әр ойыншы алты күдіктінің біреуінің рөлін ойнайды және сарайдың бөлмелерін бейнелейтін ойын тақтасында стратегиялық түрде жылжып, басқа ойыншылардан кісі өлтірудің мән-жайы туралы ақпарат жинап, дұрыс жауапты табуға тырысады. Cluedo франшизасының бөлігі ретінде көптеген ойындар, кітаптар, фильмдер, телесериалдар мен театрлық қойылымдар жарық көрді. Әртүрлі кейіпкерлер, қару-жарақтар мен бөлмелерді немесе ойынның басқа түрлерін ұсынатын бірнеше қосымша ойындар шығарылды. Алғашқы ойын «Классикалық детективтік ойын» деп сатылады, ал әртүрлі спин-оффтар әртүрлі ұрандармен ерекшеленеді. 2008 жылы Cluedo: Discover the Secrets (ойын тақтасы, геймплей және кейіпкерлерде өзгерістермен) заманауи спин-офф ретінде жасалды, бірақ бұл өзгерістер бұқаралық ақпарат құралдары мен ойынның жанкүйерлері тарапынан сынға ұшырады. 2012 жылы Cluedo: The Classic Mystery Game таныстырылды, ол Пратттың классикалық формуласына оралып, бірнеше жаңа нұсқаларды қосты.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалаға әуе шабуылы кезінде Англияның Бирмингем қаласындағы үйінде жасырынған ағылшын музыканты және фабрика жұмыскері Энтони Э. Пратт кейбір клиенттерінің жеке музыкалық концерттерде ойнаған құпия қылмыс ойындарын, сондай-ақ сол кездегі танымал детективтерді еске алды, әсіресе Агата Кристиді. 1944 жылы Пратт өзінің ойлап тапқан "Құқық" атты ойынына патент алуға өтініш берді. Көп ұзамай Пратт және оның әйелі Эльва Пратт (1913–1990), ойынды жобалауға көмектескен, оны Уоддингтон компаниясының атқарушы директоры Норман Уотсонға ұсынды. Ол оны дереу сатып алып, "Cluedo" ( "clue" және "Ludo" сөздерінің ойыны, "Мен ойнаймын" деген латын сөзі және Пачизи ойынына негізделген танымал үстел ойынының атауы) деген сауда белгісін берді. Ойын ішіндегі үйдің дизайны Роттиндиндегі, Брайтон мен Хоувтегі Тюдор Клоуз қонақ үйінен үлгі алған, ал ойынның алғашқы басылымдары "Тюдор Клоуздағы кісі өлтіру" деп аталды. Патент 1947 жылы берілгенімен, соғыстан кейінгі тапшылықтар ойынның Ұлыбританияда ресми түрде шығарылуын 1949 жылға дейін ықпалдастырды. Ойынның бастапқы идеясы мен 1949 жылы жарық көрген нұсқасы арасында бірнеше айырмашылықтар болды. Атап айтқанда, Пратттың бастапқы жобасында 10 кейіпкер қарастырылған, олардың бірі ойын басталғанға дейін тағайындалатын құрбан болатын. Бұл тізімге жойылған Браун мырза, Голд мырза, Грей мырза және Сильвер мырза кірді. Медбике Уайт және Полковник Желтоңқы кейіпкерлері шығарылғанда миссис Уайт және Полковник Мустард деп өзгертілді. Ойынға барлығы тоғыз күдіктіні қамтитын сегіз кейіпкерге дейін ойнауға мүмкіндік берілді. Бастапқыда 11 бөлме болған, оның ішінде қару-жарақ бөлмесі мен жертөле де бар еді. Сонымен қатар, пайдаланылмаған бомба, шприц, шилелах (жол таяғы/соққы), оттыққа арналған темір және кейінірек қолданылған балта мен у сияқты тоғыз қару болды. Кейбір қолданылмаған қарулар мен кейіпкерлер кейінірек ойынның басқа нұсқаларында пайда болды. Cluedo ойынының алғашқы нұсқаларында қолданылған әдіс дәстүрлі, бірақ көпшілікке беймәлім американдық карта ойынына, "Жүрек патшасының бес ұлына" өте ұқсас. Алайда, Пратт өзінің шабыттанып, достарымен ойнаған құпия қылмыс ойыны болғанын айтты. "Біз "Құқық" деген ақымақ ойын ойнар едік. Ойын кезінде қонақтар бір-біріне жақындап, құрбан болғандар айқайлап, еденге құлап түсер еді". 1920-1930 жылдары "жайлы" ағылшын детективтік әдебиетінің танымал жанры – ауылдық үй құпиясы болды; оқиғалар қар баданасы сияқты жағдайларға байланысты оқшауланған поместьеде, демалыс күндері үй кешінде жиналған күдіктілермен өрілді.

Маркетинг

Cluedo бастапқыда 1949 жылы Солтүстік Америкада «Ұлы жаңа детектив ойыны» деп сатылды. Сэр Артур Конан Дойлдің мұрагерлерінен «Ұлы жаңа Шерлок Холмс ойыны» лицензиясын алу бойынша келісімге тез жетілді. Сол кездегі жарнамаларда ойыншылар «Шерлок Холмс қылмыскердің ізімен келеді» рөлін сомдайтыны айтылды, бірақ Холмс есімді кейіпкер жарнамада немесе қорапта бейнеленбеді. 1950 жылдан 1960 жылдарға дейін ойын «Ұлы детектив ойыны» деп аталды, кейін «Паркер бауырларының детектив ойыны» болып өзгерді. 1972 жылы АҚШ нұсқасының жарнамасында Холмс пен Уотсонның аса қызығушылықпен ойнап жатқаны көрсетілді. Заманға қарай бейімделе келе, 1979 жылғы АҚШ телеарналарындағы жарнамада «Ал қызыл пантера» фильмінен таныс, шатақ инспектор Клузоға ұқсас детектив ізденіс жүргізіп жатыр. 1986 жылы маркетингтік ұранға «Классикалық детектив ойыны» деген сөз қосылды, ол соңғы 2002/2003 жылғы басылымда да қолданылды. Ұлыбританияда Cluedo 1950 жылдардың ортасынан 2000 жылға дейін «Ұлы детектив ойыны» деп танылды, содан кейін «Классикалық детектив ойыны» деп қайта аталды.

Жабдық

Ойын 1926 жылы Англияның Гэмпшир округында орналасқан Тюдор сарайы (Tudor Close, Tudor Hall, Arlington Grange, Boddy Manor немесе Boddy Mansion деп аталады) деп аталатын ағылшын ел үйінің бөлмелерін, дәліздерін және құпия өту жолдарын көрсететін тақтадан тұрады. Ойын қорабында кейіпкерлерді бейнелейтін бірнеше түрлі-түсті ойыншық фигуралары, кішкентай өлтіру құралдары, екі алты жақты текше, үш түрлі карта жиынтығы (жоғарыда аталған бөлмелерді, кейіпкерлерді немесе қаруларды сипаттайды), жауап карталары және әр жиынтықтан бір картаны сақтауға арналған конверт (немесе кейбір нұсқаларында айна), сондай-ақ детективтің жазбаларына арналған блокнот кіреді, онда бөлмелердің, қарулардың және кейіпкерлердің тізімдері басылған, осылай ойыншылар ойын барысында егжей-тегжейлі жазбалар жасауға мүмкіндік алады.

Бөлмелер

Ойын тақтасының шетімен орналасқан, кісі өлтіру болатын тоғыз бөлме бар. Олар: зал, қонақ бөлмесі, асхана, ас үй, би залы, консерватория, бильярд бөлмесі, кітапхана және кабинет. Төрт бұрышты бөлмелердің әрқайсысы картаның қарама-қарсы бұрышындағы бөлмеге жететін құпия жолға ие. Ортаңғы бөлме (көбінесе жертөле немесе баспалдақ деп аталады) ойыншылар үшін жабық, бірақ шешім жазылған конверт сақталады және ойын барысында басқа мақсатта қолданылмайды. Әр күдіктінің ойын тақтасының шетінде белгіленген бастапқы орны болады. Коридорлар шаршы алаптармен белгіленген, олар арқылы ойыншы жетондары көлденең немесе тік қозғалады.

Ережелер

Ойын басталғанда, үш карта – бір күдікті, бір бөлме және бір қару – кездейсоқ таңдалып, арнайы конвертке салынады, сондықтан оларды ешкім көре алмайды. Бұл карталар шешімді білдіреді. Қалған карталар ойыншылар арасында бөліседі. Ойыншылар өздеріне ең жақын тұрған белгіні/күдіктіні анықтауы керек. Ойынның ескі нұсқаларында ойын Мисс Скарлеттен басталып, сағат тілі бойынша жалғасады. Қазіргі нұсқаларда барлық ойыншылар текше тастайды және ең жоғары сома ойынды бастайды, ойын қайтадан сағат тілі бойынша жалғасады. Ойыншылар текшені тастап, тақтаның дәліздерімен немесе бөлмелерге қарай қозғалады. Ойынның мақсаты – кісі өлтірудің егжей-тегжейін, яғни конверттегі карталарды анықтау. Алты кейіпкер, алты қылмыс құралы және тоғыз бөлме бар, бұл ойыншыларға 324 мүмкіндік береді. Ойыншы бөлмеге кіргеннен кейін, ол күдікті, бөлме және қаруды атап, ұсыныс жасай алады. Мысалы: «Мен профессор Пламды тамақ бөлмесінде шаммен күдіктенемін». Ойыншының ұсынысы қазіргі бөлмеде болуы керек және дәліздерде жасалмайды. Күдікті мен қарудың белгілері бірден сол бөлмеге көшіріледі, егер олар бұл бөлмеде болмаса. Ойыншылар өздерін және ұсыныстарында бар қару-жарақтарын/бөлмелерін көрсетуі мүмкін. Ойыншы ұсыныс жасағаннан кейін, қалғандары оны жоққа шығаруға тырысады. Егер сол жақтағы ойыншы аталып кеткен үш картаның кез келгеніне ие болса, ол картаның біреуін (тек біреуін) ағымдағы ойыншыға жеке көрсетуі керек. Әйтпесе, процесс үстелдің айналасында сағат тілі бойынша жалғасады, бір ойыншы айыптауды жоққа шығарғанға дейін немесе ешкім жоққа шығара алмайынша. Ойыншының кезегі әдетте ұсынысын аяқтағаннан кейін бітеді. Дұрыс жауапты білдім деп ойлайтын ойыншы өз кезегінде айыптау жасай алады. Айыптауға кез келген бөлме кіре алады, міндетті түрде ойыншы орналасқан бөлме емес (егер бар болса), және ұсыныстан кейін бірден жасалуы мүмкін. Айыптаушы ойыншы конверттегі үш картаны жеке тексереді. Егер олар айыптаумен сәйкес келсе, ойыншы оларды баршаға көрсетеді және жеңеді; әйтпесе, ойыншы оларды конвертке қайтарады және ойынның қалған бөлігінде қозғала алмайды немесе ұсыныстар/айыптаулар жасай алмайды. Дегенмен, басқа ойыншылар ұсыныстар жасағанда өздерінің белгілерін бөлмелерге жылжыта алады және ұсыныстарды жоққа шығару үшін жеке карталарды көрсетуді жалғастыруы керек. Бөлме есігін бұғаттап, жалған айыптау жасаған ойыншы, басқалар кіре алуы үшін бөлмеге кіруі керек. Егер бір ойыншыдан басқа барлық ойыншылар жалған айыптаулар жасаса, қалған ойыншы автоматты түрде жеңеді. Егер ойыншының ұсынысы басқа ойыншының белгісін бөлмеге әкелсе, екінші ойыншы өз кезегінде бөлмеде өз ұсынысын жасауға құқылы. Әйтпесе, ол бөлмеден шығып, басқа бөлмеге жетсе, онда әдеттегідей ұсыныс жасай алады. Американдық нұсқасында ойыншылар бір бөлмеде қалып, қайта-қайта ұсыныс жасауға құқылы емес; егер олар екінші ұсыныс жасағысы келсе, алдымен бөлмеден шығуы керек.

Ойыншыны таңдау

Бірінші мүмкіндік – бастапқы ойын фигурасын таңдау. Миссис Пикок басқа ойыншыларға қарағанда бірінші бөлмеге бір қадам жақын тұрып, бірден артықшылыққа ие болады. Профессор Плам кабинетке жылжып, содан кейін ас үйге дейін құпия жолмен өте алады, ол бөлмеге жету ең қиын. Дәстүр бойынша, Мисс Скарлетт бірінші болып жүруге мүмкіндік алатын. Бұл мүмкіндік қазіргі нұсқалардағы ең жоғары тастау (high roll) ережесі енгізілуімен жойылды.

Тақтада жүгіру

Келесі мүмкіндік – бастап кіруге болатын бөлмелерді таңдау. Міссис Пикок тағы да артықшылыққа ие, себебі ол консерваторияға ең жақын, бұрыштық бөлмеде құпия өткел бар, ол ойыншыға өз кезегінде бірден басқа бөлмеге өтуге және шыбырлауды лақтырғаннан кейін ұсыныс жасауға мүмкіндік береді. Мисс Скарлеттің де ұқсас артықшылығы бар лаунж бөлмесімен. Мүмкіндігінше көп ұсыныс жасау ойыншының алатын ақпарат мөлшерін арттырады, бұл тиімді. Сондықтан, жаңа бөлмеге мүмкіндігінше жиі өту осы мақсатқа жетудің бір жолы. Ойыншылар құпия өткелдерді тиімді пайдалануы керек. Ойыншы сол бөлмені көрсететін картаны қолында ұстаса да, бөлмелер арасындағы ең қысқа жолды таңдау жақсы. Бұрын айтқандай, басқа ойыншының жолын кесу оларға ұсыныс жасауға болатын бөлмелерге жетуіне бөгет жасайды. Сондықтан, тақтадағы жекелеген бір клеткалық жолдар тұзаққа айналуы мүмкін, сондықтан ойыншы бөлмеден бөлмеге жоспарлаған жолында олардан қашуға тырысуы керек.

Ұсыныстар жасау

Әр ойыншы ойынды ойыншылар санына байланысты үштен алтыға дейін картамен бастайды. Қай ойыншыға қандай карталар көрсетілгенін бақылау, шешімді табу үшін маңызды. Осы міндетті жеңілдетуге көмектесу үшін ойынмен бірге детективтік жазбалар беріледі. Бұл жазбалар ойыншының қолындағы карталарды ғана емес, сонымен қатар басқа ойыншы көрсеткен карталарды да тіркеуге мүмкіндік береді. Басқа ойыншылардың бір-біріне қандай карталарды көрсеткенін анықтау үшін де пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, егер Мисс Скарлетт Рев. Гриннің Миссис Пикок Бал залында шамдағышпен қылмыс жасады деген айыптауын жоңқаға шығарса, қолында Бал залы мен Миссис Пикок карталары бар ойыншы Мисс Скарлетт шамдағышқа ие деп қорытынды жасай алады. 2008 жылдың шілдесінде Hasbro «Клю: Сырларды ашу» деген жаңа дизайнды ұсынды. Ойынның бұл жаңа нұсқасы ойын процесіне, кейіпкерлерге және олардың өмірбаяндарына маңызды өзгерістер енгізді. 2016 жылдың шілдесінде Hasbro Миссис Уайтты жаңа кейіпкермен, доктор Орхидеямен алмастырды, ол қызғылт орхидея түсімен бейнеленген. Қазіргі стандартты нұсқада Миссис Пикок ойынды бастауға жаңа мүмкіндікке ие, өйткені оның бастапқы орны бильярд бөлмесіне бір қадам жақын (он емес, тоғыз қадам). Консерваторияға апаратын есіктің тікбұрышты болуы Рев. Гринге ашылу қозғалысы ретінде бөлмеге жетуді қиындатады және Бал залы мен Консерватория арасындағы қашықтықты арттырады (төрт қадамнан бес қадамға дейін). Күдіктілердің сыртқы келбеті мен доктор Блэк/Мистер Боддидің сарайының ішкі дизайны әр басылымда өзгергенімен, қарулар салыстырмалы түрде шағын өзгерістерге ұшырады, ал жалғыз маңызды қайта жаңарту 1972 жылғы төртінші АҚШ басылымында болды, ол 1996 жылғы екінші Ұлыбритания басылымында қабылданды және содан бері барлық классикалық детектив ойындарының стандартты конфигурациясы болып табылады. АҚШ-тың бұрынғы басылымдарының көркемдік безендірілуі олар шығарылған кездегі қазіргі танымал стильді бейнелеуге бейім болды. Ұлыбританияның бұрынғы басылымдары көбінесе көркемдік стильдегі тақырыптарды ұсынды. 1972 жылдан бастап АҚШ басылымдары сарайдың бір бөлмесінде әртүрлі жағдайларда бейнеленген алты күдіктінің суреттері бар әсем қорап мұқабасын ұсынды. Ұлыбритания бұл стильді 2000 жылғы үшінші шығарылымында ғана қабылдады, ал оған дейін Cluedo қораптары мазмұнының қарапайым бейнелерін көрсетті. Мұндай сәнді қорап мұқабалары ойынның айқын белгісіне айналды, содан кейін Clue-ге құрмет көрсеткен көптеген лицензиялық нұсқаларға көшірілді. Сондай-ақ, екінші карталар жинағы – «Интрига» карталары бар. Бұл жинақта екі түрлі карта бар: «Қорғаушылар» және «Сағаттар». «Қорғаушылар» – бұл арнайы қабілеттер, мысалы, «Сіз картаны көре аласыз». Сегіз сағат бар, ал алғашқы жеті сағаттың ешқандай әсері жоқ, ал сегізінші сағатты тартқан адам қатілмен өлтіріліп, ойыннан шығарылады. Ойыншы айыптау жасау үшін тақтаның ортасындағы жабық бассейнге өтуі керек. Бұл бастапқы ойындағы кез келген жерден айыптау мүмкіндігіне қарағанда қиындық қосады. Ойын процесіндегі ең маңызды өзгеріс – күдікті карталары алынғаннан кейін, қалған карталар барлық ойыншыларға тең санда карталар беріледі (біреудің аздап артықшылығы болуы мүмкін деп бөлінбейді). Бұл ойыншылар санына байланысты бірнеше карта қалдырылады дегенді білдіреді. Бұл карталар ортаға төмен қаратылып қойылады және ойыншы бассейн бөлмесінде бұрылыс жасап, оларды қарағанда ғана көріледі. Ойынға енгізілген өзгерістер бұқаралық ақпарат құралдарында және ойын жанкүйерлері арасында классикалық мәдени иконаларды қажетсіз өзгерткені үшін сынға түсті. 2014 жылдан бастап Hasbro енді ойынды өз веб-сайты арқылы сатпайды, бірақ олар Grab & Go саяхат сериясының бөлігі ретінде оның нұсқасын сатуды жалғастырады. Айта кетерлігі, ол стандартты классикалық ережелерге сәйкес ойнайды, бірақ визуалды түрде жаңа «Сырларды ашу» бөлмесінің орналасуын, екі жаңа қаруды және басқа дизайндық көркемдік безендіруді пайдалануды жалғастырады. Алайда, «Интрига» карталары енді ойынның бөлігі емес.

Клюдо: Классикалық құпия ойын

Clue/Cluedo – iOS және Android мобильді құрылғылары, сондай-ақ Steam және Nintendo Switch үшін Marmalade Game Studio әзірлеген ресми Hasbro тақта ойынының цифрлық нұсқасы. Ойынның мақсаты – ойын құрбаны доктор Блэк (немесе мырза Бодди) кімнің қолынан қаза тапқанын анықтау. Ойыншы алты күдіктінің бірі болып, сұрақтар қойып, жазбалар түзетеді. Басты мақсат – қылмысты ең бірінші шешу.

Тану

Games журналы Clue ойынын 1980 жылғы ең жақсы 100 ойынның тізіміне енгізіп, оны "әлі де классикалық детектив ойыны" деп бағалады, 1981 жылғы ең жақсы 100 ойын ("Осы 32 жылдық ойынның кейіпкерлері әр үйдің тіліне айналды") және 1982 жылғы ең жақсы 100 ойын ("Миллиондаған адам бұл классикалық жұмбақ ойынды ұнатады") деп атады.