Мандрилл – Африканың түрлі түсті маймылы

Кіріспе

Африкадағы Ескі әлем маймылының түрі – примат.

Мандриль (Mandrillus sphinx) – Батыс-Орталық Африкаға тән ірі Ескі әлем маймылы. Бұл әлемдегі ең түрлі-түсті сүтқоректілердің бірі, оның беті мен артқы жағында қызыл және көк түсті терісі бар. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады, аталықтарының денесі ірі, тістері ұзын және түсі жарқырақ болады. Бұл әлемдегі ең үлкен маймыл. Оның ең жақын туысы – бұрғылаушы (drill), ол Mandrillus туысына жатады. Бұрын екі түр де бабуин деп есептелген, бірақ олардың ақ қабақты мангабейлермен (white eyelid mangabeys) жақын туыстас екені анықталды. Мандрильдер көбінесе тропикалық жаңбырлы ормандарда мекендейді, бірақ саванналарда да кездеседі. Олар күндіз белсенді және уақытының көп бөлігін жерде өткізеді. Олардың тамағына жеміс-жидек пен тұқымдар кіреді, бірақ мандрильдер жапырақтар, шөптер, саңырауқұлақтар және жәндіктерден бастап, жас антилопаларға дейін әртүрлі тағамдарды тұтынады. Мандрильдер жүздеген жекелеген өкілдерден тұратын, "топ" деп аталатын үлкен, тұрақты топтарда өмір сүреді. Бұл топтардың негізгі құрамын ұрғашылар құрайды, ал ересек аталықтары көбінесе жалғыз өмір сүреді және тек көбейтілу маусымында топқа қосылады. Басымдық құрған аталықтарының түсі ең жарқын, қабырғалары мен құйрықтары ең тоқ, және олар ұрпақ өсіруде ең табысты болады. Мандрильдің жағдайы IUCN Қызыл тізімінде "қауіпті" деп бағаланған. Оған ең үлкен қауіп – қоныс орындарының жойылуы және еті үшін аң аулау. Габон – түрдің негізгі ареалы. Камерун мен Экваториалдық Гвинеяда оның қоныс орындары азайды, ал Конго Республикасында таралуы шектеулі.

Этимология

Мандриль сөзі ағылшын тіліндегі "man" және "drill" сөздерінен туындаған, екіншісі – "ұңғылау" немесе "бұрғылау" мағынасын білдіріп, Батыс Африкадан шыққан және 1744 жылға дейін қолданылған. Бұл атау бастапқыда шимпанзелерге қатысты болған сияқты. Түсті маймылдың атын алғаш рет 1766 жылы Жорж Луи Буффон жазған. Томас Пеннант "Төрт аяқты жануарлардың шолуы" (1771) және "Төрт аяқты жануарлар тарихы" (1781) еңбектерінде оны "тұмсықты маймыл", "үлкен бабуин" және "жолақты мұрынды бабуин" деп атаған.

Сипаттамалары

Мандрилдің денесі мықты, үлкен басы мен тұмсығы және қысқа, жуан құйрығы болады. Аяқ-қолдары шамамен бірдей өлшемде, саусақтары мен бақайшалары бабуиндерге қарағанда ұзын, ал аяқтарындағы үлкен саусақтары жақсырақ қарсы қоюға бейімделген. Мандрил – ең жыныстық ерекшеленетін примат. Аталықтарының көптеген тістері аналықтарына қарағанда ірі, ал ит тістері аталықтарында және аналықтарында тиісінше ұзын болады. Екі жыныстың да құйрығы ұзын. Қызыл түс тері бетіне жақын орналасқан қан тамырларының арқасында пайда болады. Аталықтардың көк түсті тісқабырғалары қызыл бет түсімен және олардың қоршаған ортасының жасыл жапырақтарымен сәйкес келмейді, бұл оларға басқа даралардың назарын аударуға көмектеседі. Аналықтарының беті қараңғырақ және күңгірт түсті болуына меланин себепті.

Экология

Мандриль батыс-орталық Африкада, оның ішінде Оңтүстік Камерун, Экваторлық Гвинеяның құрлық бөлігі (Рио-Муни), Габон және Конго Республикасының бір бөлігінде қоныстанды. Оның ареалы солтүстікте Санага өзенімен, ал шығыста Огуэ және Ивиндо өзендерімен шектеледі. Санага өзені екі түрді бөліп тұрғандықтан, мандрильдер мен бұрғыштар бірге тіршілік етпейді. Мандрильдер тропикалық жаңбырлы ормандарда мекендейді, көбінесе екіншілік ормандарға қарағанда біріншілік ормандарды жақсы көреді. Олар сондай-ақ саваннамен шеттелген, сирек кездесетін тоғай ормандарда да тіршілік етеді және ормандық мекенжайларындағы шөп алаңдарынан өтеді. Олар таулы аймақтарда, өзендердің жанында және егістік алқаптарда да кездеседі. Мандрильдер көп жылдық өсімдіктер, мысалы, имбирь және Brillantaisia және Phaulopsis туыстас өсімдіктер басым болатын тығыз бұталарды ұнатады. Жаңбырлы маусымда мандрильдер жемістер көп болатын тоғай ормандарында азықтанады, ал құрғақ маусымда галереялық ормандарда және саванна мен ормандардың шетінде тамақтанады. Ересек еркек мандрильдер Detarium microcarpum тұқымының қабығын тістеп бұзуға қабілетті приматтардың санатындағы аз ғана түрлердің бірі болып табылады.

Жыртқыш, паразиттер және патогендер

Леопардтар мандрилдерді жемтіңізе алады, себебі олардың нәжілінде мандрилдің іздері табылды. Басқа да мүмкін жыртқыштар – Африка тас питондары, тәжді бүркіттер және шимпанзелер. Мандрильдер асқазан-ішек паразиттерімен, мысалы, нематодалар мен протозоялармен зарарлана алады. Түмбу шыбығының дернәсілдері тері астында тіршілік ете алады, ал шөпте жүргендерге кене шағады. Қан паразиттеріне безгек тудыратын плазмодий және еленнің шағуы арқылы жұғатын Loa loa нематодасы жатады. Жабайы мандрилдерде SIV, EV J түрінің энтеровирустары және астровирустар, соның ішінде адамға да жұғатын вирустар анықталды.

Жүріс-тұрысы мен өмір тарихы

Мандрильдер көбінесе күндіз белсенді болады және таңертеңнен кешке дейін күніне шамамен 10 сағат бойы ояу болады. Жабайы табиғатта мандрильдер 12–14 жылға дейін өмір сүреді, бірақ бақтағы жануарлар 30–40 жылға дейін өмір сүре алады.

Әлеуметтік құрылым

Мандрильдер жүздеген жеке тұлғадан тұратын үлкен "супертоптарда" немесе "ордаларда" өмір сүреді. Лопедегі тағы бір зерттеуде 625 мандрильден тұратын ордада 21 үстем аталық, 71 үстемдігі төмен және жас аталық, 247 ересек және жасөспірім аналық, 200 жас және 86 тәуелді балапан болған. Солтүстік Лопедегі шамамен 700 жеке тұлғадан тұратын мандрильдер ордасының жалпы мекендеу аймағы 700 мың гектарды құрады, оның ішінде 5 мың гектары қолайлы мекендеу ортасы болды. Супертоп кейде екі-төрт кіші топқа бөлініп, содан кейін қайта бірігеді. 120 мүшелі топты 15 ай бойы зерттеген тағы бір зерттеуде үй диапазоны анықталды, күніне орташа саяхат қашықтығы 80 км құрады. Ордалар аналық туыстық топтардан тұрады, және әйелдер әлеуметтік байланысты сақтауда маңызды рөл атқарады. Туысқандарымен тығыз байланыс қақтығыстар кезінде қолдауға, ұрпақтардың тірі қалу деңгейінің артуына және әйелдердің ұзақ өмір сүруіне әкелуі мүмкін. Үстем әйелдер топтық желінің ортасында болады, оларды жою топтағы әлеуметтік байланыстардың азаюына әкеледі. Ана мандрильдің әлеуметтік статусы оның аналық және аталық балаларының әлеуметтік статусына әсер етеді. Көбелек маусымынан тыс кезде аталықтар жеке өмір сүреді деп есептеледі және тек аталықтардан тұратын топтар белгілі емес. Мандрильдер бір-бірін күтіммен қамтиды, тіпті одан ешқандай пайда көрілмесе де. Күтім кезінде бағыныштылар көзбен байланысты азайту және үстем жеке тұлға шабуыл жасаса, қашу үшін көбірек уақыт алу мақсатымен басқа мандрильдерді арт жағынан таңдауға бейім. Күтім алатын мандрильдер күтім жасайтынды "қауіпті" аймақтарға бағыттауға тырысады.

Көбею және даму

Басым немесе альфа еркек мандрильдер ең жоғары жұптасу мүмкіндігіне ие. Альфа статусына қол жеткізген еркектерде ұрық бездері үлкейеді, беті мен артқы жағы қызыл түске енеді, көкірек бездерінен шығатын секреция көбейеді, бүйірлері мен артқы жағы майланады. Еркек доминанттығын жоғалтқанда, бұл физиологиялық өзгерістер толығымен немесе жартылай кері қайтады. Бет терісінің көк түсінің қарқындылығы тұрақтырақ болады. Жоғары дәрежедегі еркектерде беттің қызыл және көк түстерінің арасындағы контраст күштірек байқалады. Еркек мандрильдер әдетте төбелес емес, дауыспен және мимикамен үстемдік орнатады. Жұптасу көбінесе құрғақ маусымда жүзеге асады, ал әйелдердің овуляциясы маусым мен қыркүйек аралығында шарықталады. Жұптасуға дайын әйелдердің артқы жағында жыныстық ісіну пайда болады, ал бетінің қызыл түсі жас пен өнімділік деңгейін көрсетеді. Еркектер де әйелдің репродуктивтік күйін вомероназальды мүше арқылы (флехмен реакциясы деп аталады) анықтай алады. Доминантты еркектер әйелдерге қол жеткізуді монополиялауға тырысады, яғни еркек бірнеше күн бойы әйелге күтім жасап, онымен жұптасады. Доминантты еркектер көбінесе ұрпақтың көп бөлігін тудырады, бірақ көптеген әйелдер бір уақытта эструсқа келгенде әйелдерге қол жеткізуді толығымен бақылауға білмейді. Бағынышты еркек те, егер ол альфа еркекпен жақын туыс болса, көбеюге сәттілікке жете алады. Овуляция кезінде әйелдер жарқыраған түсті еркектерге жақындап, оның кіші дәлізін ұстауға рұқсат береді, сондай-ақ оларды күтуге және қылықтауға бейім. Әйел жұптасуға дайын екенін артқы жағын еркекке бұрып көрсетеді. Жыныстық қатынас 60 секундтан аспайды, еркек әйелге мініп, жамбас қозғалыстарын жасайды. Мандрильдің жүктілік мерзімі шамамен 175 күнге созылады, көптеген туулар қаңтар мен наурыз аралығында, жаңбырлы маусымда болады. Туулар арасындағы аралық 184-тен 1159 күнге дейін ауытқиды, орташа есеппен 405 күн. және жоғары дәрежедегі әйелдерде одан қысқа болады. Балалардың орташа салмағы шамамен 5 кг, олар көбінесе жалаңаш терілі, ақ түсті шаштарымен және басы мен омыртқа бойындағы қара шаштарымен туады. Келесі екі-үш айда олардың денелерінде, аяқ-қолдарында және басында ересектерге тән түс пайда болады, ал беті мен мұрынының түсі қараңғыланады. Баласы бар аналықтар балаларын аналықтарының құрсағында тасиды.

Dominant or alpha male mandrills have the most mating success. Upon gaining alpha status, males develop larger testicles, redder faces and posteriors, more secretion from the chest glands and fatter sides and rumps. When a male loses dominance, these physiological changes are at least partially reversed. The blue facial skin is more consistent in brightness. Higher ranking males tend to have more contrast between red and blue facial coloring. Male mandrills tend to establish dominance with vocalizations and facial expressions, rather than fighting. Mating occurs mostly during the dry season, with female ovulation peaking between June and September. Receptive females have sexual swellings on their posteriors, and the red facial coloration can communicate age and fertility. Males also appear to detect a female's reproductive state using the vomeronasal organ (known as the flehmen response). Dominant males try to monopolize access to females by mate guarding, which involves the male tending to and copulating with a female for days. Dominant males tend to sire most of the offspring, but they are less able to monopolize access to the females when many females reach estrus at the same time. A subordinate male is also more likely to have reproductive success if he is closely related to an alpha male. An ovulating female tends to allow the brightest colored males to come near her and touch her perineum, and is more likely to groom and solicit them. The female signals her willingness to mate by positioning her posterior towards the male. Intercourse lasts no more than 60 seconds, with the male mounting the female and making pelvic thrusts. Mandrill gestation lasts an average of 175 days with most births taking place between January and March, during the wet season. Gaps in between births range from 184 to 1,159 days with an average of 405 days. and tend to be shorter in higher ranking females. Infants are born at an average weight of , and mostly bare skinned with some white hair and a tuft of dark hair on the head and along the spine. Over the next two or three months, they develop their adult hair color on the body, limbs and head while the flesh colored face and snout darken. Dependent infants are carried on their mothers' bellies.

Байланыс

Мандрильдер әртүрлі мимика мен дене тілдері арқылы қарым-қатынас жасайды. Қауіп көрсетулерге ашық ауызбен қарау, көбінесе бас шайқау, жерге соққылау және түктерін тік көтеру кіреді. Мұндай қимылдарды әдетте үстемдік танытатын мандрильдер бағыныштыларына жасайды, олар қорқыныш пен агрессияны білдіретін тістерін ашып, қарсы жауап береді. Жастар мен төмен дәрежелі ұрғашы мандрильдер мойынсұну және алаңдаушылықты "қаз мойнымен" көрсетеді. Ойыншыл ниеттер ашық ауызбен, бос бетпен білдіріледі. Бұл қимыл тістерді сыбыртқылау кезінде де кездесуі мүмкін. Мандрильдер жаңа қимылдарды дамыта да, үйрете де алады; Англиядағы Колчестер зообағында тұтқындалған мандрильдер, әсіресе демалып жатқанда, мазалауды болдырмау үшін бет-қолымен беттерін жабады. Мандрильдер сонымен қатар, жақын және алыс қашықтыққа арналған түрлі дауыстарды шығарады. Топпен қозғалғанда ересек еркектер екі фазалы ыңғыраулар мен бір буынды күркіреулер шығарады, бұл екеуі де бабуиндердің "ваху" деп айғайлауымен тең. Топтың басқа мүшелері шамамен екі секундқа созылатын "құс сайрауына" ұқсас дыбыс шығарады, ол дірілдеуден басталып, содан кейін ұзақ гармониялық дыбысқа айналады. Жақын қашықтықтағы дауыстарға "як" жатады, ол барлық мандрильдер (ересек еркектерден басқа) шиеленіскен жағдайларда шығаратын өткір, қайталамалы, импульстік шақыру. Олар агрессивті қақтығыстар кезінде де ыңғырасады. Ұсақ қорқытулар жеңіл дабыл қағуды білдіреді, ал күшті дабыл қағу қысқа, екі буынды, "k-дабылы" деп аталатын өткір шақыру түрінде болады. Белгісіз себептермен қатты "К" дыбысы да шығарылады. Айқайлау – қорқыныш белгісі және қашып бара жатқан мандрильдер шығарады, ал гирни – әйелдер мен жастар арасындағы көңіл көтеру немесе наразылықты білдіретін мұңлау немесе ыңқыру түрі. Жеке дауыстар туысқан мандрильдер арасында көбірек ұқсас, бірақ туыс емес мандрильдер де үнемі қарым-қатынас жасаса, ұқсас дауыстарға ие болуы мүмкін.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

2019 жылдан бастап IUCN Қызыл тізімі мандрильді осал түр деп тіркеген. Оның жалпы саны белгісіз, бірақ соңғы 24 жылда 30 проценттен астамға төмендеген болуы мүмкін. Оның басты қауіптері – орта тұру орындарының жойылуы және ет үшін аң аулау. Мандрильдер мекендейтін әр елде кем дегенде бір қорғалатын аймақ бар. Габондағы жаңбырлы орманның көп бөлігі ағаш өңдеу компанияларына жалға берілген, бірақ оның шамамен 10 пайызы ұлттық саябақтар жүйесіне кіреді, олардың 13-і 2002 жылы құрылған.