Кіріспе
Жаңа әлем маймылының түрі. Алтын арыстан тамарині (Leontopithecus rosalia; mico leão dourado ˈmiku leˈɐ̃w do(w)ˈɾadu, liˈɐ̃w), сондай-ақ алтын мармосет деп те аталады, Callitrichidae тұқымдасына жататын Жаңа әлемнің кішкентай маймылы. Бразилияның Атлантикалық жағалау орманды аймағына тән алтын арыстан тамарині – құрып кету қаупі төнген түр. Жабайыдағы жекелеген мамылдардың таралған аймағы Бразилияның оңтүстік-шығысындағы төрт аймаққа бөлінген. Соңғы санақ бойынша, жабайы табиғатта шамамен 3200 дараке қалған, ал 150 зообақтағы тұтқында 490-ға жуық мамыл сақталып тұр.
The golden lion tamarin (Leontopithecus rosalia; mico leão dourado ˈmiku leˈɐ̃w do(w)ˈɾadu, liˈɐ̃w ), also known as the golden marmoset, is a small New World monkey of the family Callitrichidae. Endemic to the Atlantic coastal forests of Brazil, the golden lion tamarin is an endangered species. The range for wild individuals is spread across four places along southeastern Brazil, with a recent census estimating 3,200 individuals left in the wild and a captive population maintaining about 490 individuals among 150 zoos.
Физикалық сипаттамалары
Алтын арыстан тамарины өзінің жарқыраған қызғылт-сары түсті терісінен және беті мен құлақтарының айналасындағы ұзын қылдарынан, оған ерекше жалаңаяқ сымбатын беретіндей, атауын алады. Оның беті қара және түксіз. Бұл түрдің ашық қызғылт-сары түсті жүнінде табиғаттағы жарық қызғылт түстерді әдетте тудыратын каротиноидтар жоқ. Алтын арыстан тамарины – каллитрихиндердің ең ірісі. Оның ұзындығы шамамен 20-30 см, ал салмағы шамамен 600-700 грамм. Еркектер мен ұрғашылардың мөлшері арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ. Барлық каллитрихиндер сияқты, алтын арыстан тамаринында басқа маймылдар мен гоминидтерде кездесетін жалпақ тырнақтардың орнына тырнақ тәрізді тырнақтар бар, бірақ каллитрихиндердің үлкен саусағында жалпақ тырнақ болады. Тегулалар тамариндерге ағаш діңдеріне жабысуға мүмкіндік береді. Ол кішкентай бұтақтармен төрт аяқпен жүріп, жүгіріп, секіріп немесе домалап да қозғала алады. Бұл оған приматтарға қарағанда, үйректерге ұқсас қозғалыс сыйлайды.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Алтын арыстан тамаринының таралу аймағы өте шектеулі, себебі уақыт өте Бразилияның жаңбырлы ормандарындағы бастапқы қоныстану орталарының бар болғаны 2–5% ғана қалды. Бүгінде бұл тамарин Бразилияның оңтүстік-шығысындағы тропикалық жаңбырлы ормандардың үш кішкентай аймағында ғана кездеседі: Посо-дас-Антас биологиялық қорығы, Фазенда-Униуа биологиялық қорығы және қайта қоныстандыру бағдарламасы арқылы жеке меншік жерлерде. Дегенмен, олар Рио-дас-Острас, Рио-Бонито және Казимиро-де-Абреу қалаларына сәтті түрде қайта қоныстандырылды. Тамариндер теңіз деңгейінен 300 метрден (984 фут) төмен жатқан жағалау бойындағы жазық ормандарда тіршілік етеді. Оларды төбелік ормандарда және батпақты ормандарда да кездестіруге болады.
Мінез-құлық және экология
Алтын арыстан тамарины күніне максимум 12 сағат бойы белсенді болады. Ол әр күні әртүрлі ұйықтайтын қуыстарды пайдаланады. Ұйықтайтын орнын жиі ауыстыру арқылы топтар қалдырған иіс іздерін азайтады, бұл жыртқыштардың оларды табу мүмкіндігін төмендетеді. Күннің алғашқы әрекеттері – саяхаттау және жемістермен қоректену. Кешке жақын тамариндер жәндіктерге көбірек назар аударады. Кешкі уақытта олар түнгі орнына көшеді. Тамарин топтары ұйықтау үшін ағаш қуыстарын, тығыз жүзімдерді немесе эпифиттерді пайдаланады. Жерден біршама биік орналасқан жерлер артықшылыққа ие. Алтын арыстан тамарины күндер ұзақ болғандықтан, жылы және ылғалды маусымда ертерек белсенді болып, кешрек демалады. Алтын арыстан тамаринының рационы әртүрлі, барлық жейтін диетадан тұрады: жемістер, гүлдер, нектар, құс жұмыртқалары, жәндіктер және ұсақ омыртқалылар. Олар тамақ іздеу және басқа күнделікті іс-әрекеттер үшін микроорталықтарға тәуелді және тамариндер бромлияларды, пальма тәждерін, пальма жапырақтарының қабықтарын, ағаш жарықтарын, лианаларды, жүзімнің түйіндерін, ағаш қабығын, шіріген бұтақтарды және жапырақтарды пайдаланады. Бұл созылған қолдар мен саусақтардың арқасында мүмкін болады. Жәндіктер оның рационының 10–15% құрайды. Қалғанының көп бөлігі кішкентай, тәтті, шырышты жемістерден тұрады. Жаңбырлы маусымда алтын арыстан тамарины негізгі қорегі жеміс-жидектер, бірақ құрғақ уақытта нектар және шайыр сияқты басқа тағамдарды көбірек жеуі керек. Басқа мүшелеріне жас ересектер, жасөспірімдер және екі жынысты да нәрестелер жатады. Бұл жеке тұлғалар әдетте ересектердің ұрпақтары болып табылады. Егер топта бірнеше көбейетін ересек болса, біреуі әдетте екіншісінен басым болады және бұл агрессивті мінез-құлық арқылы сақталады. Аталық және аналық арасындағы үстемдік қатынасы топтағы ұзақ өмір сүруге байланысты. Жаңа келген аталық, анасынан мұра еткен ересек анаға бағынышты болады. Бұл аталықтар мен олардың әкелеріне қатысты емес. Олар бұрынғы аталықтардың қатарына қосылып, жаңа топқа көшіп келу мүмкіндігіне қол жеткізгенше, оларда қалады. Топтарға қосылатын жалдамалылардың көп бөлігі аталықтар. Аталық топқа кіру мүмкіндігін тапқанда, егер ондағы аталық өлсе немесе жоғалып кетсе. Аталықтар өздерінің топтарынан ата-аналарын қууы мүмкін; бұл әдетте, ағайындылар болуы мүмкін екі иммигрант аталықпен жасалады. Бұл жағдайда жаңа ұрықтың біреуі ғана көбейе алады және екіншісінің көбеюін тоқтатады. Сондай-ақ, оның қызы көбейіп, аналық жыныстық қатынасқа түспеу үшін таралуы керек болған кезде, аталық бос орын қалдыруы мүмкін. Алтын арыстан тамариндері өте аумақтық және топтар өздерінің мекендерінің шекараларын және ресурстарын басқа топтардан қорғайды. Тамариндер "сығырылу" және "шылау" шақыруларын шығарады, олар тиісінсе дабыл және одақтармен байланысты. "Құлықтау" азық іздеу сапарлары немесе агрессивті кездесулер кезінде жасалады, олар өз түрлеріне немесе жыртқыштарға бағытталған. "Дүрбілеу" алыстан хабарласу үшін қолданылады, жеке тұлғаның орнын көрсету үшін. "Сызылу" немесе "айғайлау" әдетте ойыншыл мінез-құлықпен байланысты. Тамариндер өз аумақтарында белгіленген химиялық заттар арқылы байланысады. Көбейетін аталық және аналық иіс іздерін көбірек қалдырады, ал олардың көбеймейтін аналықтары сирек белгілейді. Үстем аталықтар иіс іздерін өз әлеуметтік статусын көрсету үшін пайдаланады және басқа аталықтардың көбею қабілетін тежеуі мүмкін.
Көбею
Алтын арыстан тамариннің жұптасу жүйесі көбінесе моногамды болып келеді. Егер бір топта екі ересек еркек болса, олардың тек біреуі ғана аналықпен жұптасады. Аталықтың екі аналықпен жұптасу жағдайлары да кездеседі, әдетте анасы мен қызымен. Аналықтары 15–20 айлық шағында жыныстық жағынан жетіледі, бірақ көбейе алуға 30 айлық жасқа келгенде ғана мүмкіндік алады. Еркектер 28 айға келгенде жасөспрімге жетеді. Топтың жас мүшелері көбейту мүмкіндігінен айырылуы мүмкін, бірақ олар кіші туыстарын тәрбиелеуге көмектесу арқылы ата-аналық тәжірибе жинақтайды.
Жауыздық
Бір зерттеу көрсеткендей, жосықтардың санының артуы популяцияның санын айтарлықтай азайтқан. 1992 жылы жүргізілген сараптама бойынша, жабайы алтын арыстан тамариндерінің саны 109 топқа бөлінген 562 жеке тұлғаны құрады. Қазіргі кезде топтың орташа мөлшері 3,6-дан 5,7 жеке тұлғаға дейін, ал тығыздығы 0,39 топ/км-ден 2,35 топ/км-ге дейін.
Қорғау
Алтын арыстан тамарин популяциясына қауіп төндіретін факторлар заңсыз ағаш кесу, браконьерлік, кен өндіру, қала құрылысы, орманды жою, үй жануарлары саудасы, инфрақұрылым дамуы және жат түрлердің енгізілуі болып табылады. 1969 жылы Атлантика орманындағы осы түрдің саны 150 жеке данаға дейін төмендеді. 1975 жылы алтын арыстан тамарин CITES шартының I қосымшасына енгізілді, бұл жойылу қаупі төнген және саудаға байланысты әсер етуі мүмкін жануарларға беріледі. 1982 жылы IUCN осы түрді «Құрып бара жатқандар» тізіміне қосты, бірақ орманды жою салдарынан тіршілік ортасының күрт фрагментациясы жабайы популяцияның одан әрі кеңеюіне мүмкіндік бермейтінін ескертті. Қайта қоныстандырудың алғашқы қадамы зообақта еркін қозғалу бағдарламаларымен басталады, онда тамариндер бүкіл зообақты зерттеуге мүмкіндік алады. Дегенмен, олар зообақтың аумағында, яғни азықтары сақталатын мұз құтысы сияқты контейнер орналасқандықтан, ұсталып тұрады. Тамариндерді Poço das Antas биологиялық қорығына қайта қоныстандырғанда, оларға босатылғаннан кейін көп көлемде оқыту және ветеринарлық күтім қажет. Алғашқы 6-18 айда қайта қоныстандырылған топтар қадағаланады. Сонымен қатар, әр топтан 1-2 тамаринге радиомойындық салынып, мұқият бақылау жүргізіледі, ал барлық қайта қоныстандырылған тамариндерді оңай анықтау үшін татуировкаланып, бояумен белгіленеді. Алтын арыстан тамариндері бұрын кездеспеген жаңа ауруларға ұшырау қаупі бар еді. Көптеген тамариндер каллитрихид гепатитіне шалдығып, ауруды жұқтырды. Ауруға қарамастан, União биологиялық қорығына көшірілген 42 алтын арыстан тамариннің саны 200-ден асты. Қазір Бразилиядағы барлық қорықтар мен шаруашылықтарда алтын арыстан тамариндерінің саны мыңдағанға жетті. Бұл көрсеткіш 1991 жылы 200-ден асты. 2025 жылға қарай қорғалатын алтын арыстан тамариндерінің саны 2000-нан асып түсуі күтілуде. Алайда, Атлантика орманының фрагментациясы және орманды жою салдарынан олардың мекендеу аумақтарының көлемі азайды. Бұл олардың азық іздеу аудандарына және осыған байланысты қолда бар ресурстардың мөлшеріне тікелей әсер етеді.
Айналадағы тұқымдардың көбеюі
Сонымен қатар, орманды жою мен оның бөлінуі демографиялық тұрақсыздыққа және туыстық қатынастардың арту ықтималдығына алып келеді, соның салдарынан туыстық қатынастар депрессиясына және популяцияның азаюына ұшыратады. Туыстық қатынастар мәселесі алтын арыстан тамариндерінің мекендейтін оқшауланған учаскелердің көбеюімен байланысты. Туыстық қатынастар генетикалық әртүрліліктің төмендеуіне және тіршілік етуге кері әсер етеді; туыстық байланыстағы ұрпақтың тіршілік ету деңгейі, туыстық байланысы жоқ ұрпақтарға қарағанда төмен. Бөліну популяцияның таралу қабілетін төмендетеді, нәтижесінде басқа топтардың өкілдерімен шағылысу азаяды. Осының салдарынан, бұл популяцияларда туыстық қатынастар депрессиясы байқалады. Көбею мерзімінің кешігуі, аумақтың азаюы мен жетіспеушілігі алтын арыстан тамариндерін тіршілік ету үшін қажетті ресурстар мен қолайлы жерлерді табу үшін таралуға мәжбүр етеді. Дегенмен, таралу қауіпті және көбеюге жұмсалатын көп энергияны қажет етеді.
Сары қызылша эпидемиясы
2016-2018 жылдары Оңтүстік-Шығыс Бразилияда болған сары қызылша эпидемиясы алтын арыстан тамарин популяциясына елеулі әсер етті, оны 32%-ға дейін кемітіп, шамамен 2516 жекеге дейін төмендетті. Тамарин популяциясы үлкен аумақты, азырақ шеттік аймақтары бар және жоғары байланыс деңгейіне ие ормандық жерлерде жоғары өлім-жітімге ұшырады, бұл сары қызылшаны тарататын масалардың пайда болуы мен таралуына жағдай жасады. Эпидемияның әсері әсіресе Poço das Antas биологиялық қорығында күшті болды, онда шамамен 400 тамариннің саны 32-ге дейін азайды. Бұл төмендеудің себебі адам қызметіне байланысты, атап айтқанда, BR 101 тасжолының кеңейтілуі, ол аймаққа үздіксіз көлік ағынын әкелді. Зерттеушілер аурудың Бразилия бойынша солтүстіктен оңтүстікке қарай жылдам таралуына адамдардың жылдам қозғалысы себеп болғанын атап өтті, себебі жұқтырған адамдар вирусты өздерімен бірге таратты. Эпидемияға жауап ретінде бразилиялық ғалымдар алтын арыстан тамариндері үшін арнайы сары қызылша вакцинасын жасады. Вакцинация науқаны 2021 жылы басталды және 2023 жылдың ақпан айына дейін 300-ден астам тамарин вакциналанды, ешқандай қолайсыз әсерлер тіркелген жоқ. Вакцинаның тиімділігі адамдарға арналған вакциналармен салыстырылады, қайта тексерілген маймылдардың 90-95%-ы иммунитет көрсетті. 2023 жылдың ақпан айына қарай сары қызылша эпидемиясы басылды және тамарин популяциясы тұрақтанды.