Кіріспе
Жаңа әлем маймылдары туысы (MCU-да Питер Паркер қысқаша қабылдаған кейіп), бір жалпы атаумен бөлісетін енот туысы. Түнгі маймылдар, соу маймылдар немесе дорукуулис (/d//uː//r//uː//'//k//uː//l//i//z/) деп те аталады, бұл Аот туысының түнгі Жаңа әлем маймылдары, Аотидтер (/eɪ//'//ɒ//t////d//iː/) отбасының жалғыз мүшесі. Бұл туыс Панама мен Оңтүстік Американың көп бөлігінде бірінші және екінші дәрежелі ормандарда, тропикалық жаңбырлы ормандарда және бұлтты ормандарда кездесетін он бір түрден тұрады. Түнгі маймылдардың түнде көру қабілетін жақсартатын үлкен көздері бар, ал құлақтары көбінесе жасырылады, оларға "құлақсыз" дегенді білдіретін Aotus деген атау берілген. Түнгі маймылдар – күндіз және түнде белсенділігінің уақыты айнымалы болатын Азара түнгі маймылының кейбір популяцияларын қоспағанда, жалғыз шын мәнінде түнгі маймылдар. Олардың дауыстары әртүрлі, жұптасқан жұптар мен олардың жетілмеген балаларынан тұратын шағын отбасылық топтарда өмір сүреді. Түнгі маймылдардың монохроматикалық көру қабілеті бар, бұл олардың түнде визуалды сигналдарды анықтау қабілетін жақсартады. Түнгі маймылдарға ортаның жойылуы, үй жануарларын сату, ет үшін аң аулау және биомедициналық зерттеулер қауіп төндіреді. Олар плазмодиум фальципарум (Plasmodium falciparum) – адамдарда көбінесе өлімге әкелетін малария протозоясының әсеріне ұшыраған маймыл түрлерінің бірі, сондықтан олар малария зерттеулерінде адам емес приматтардың эксперименттік нысандары ретінде пайдалы. Перу түнгі маймылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) тарапынан жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде жіктеледі, ал төртеу – зардап шеккен түрлер, төртеу – алаңдаушылық тудырмайтын түрлер, ал екеуі туралы мәліметтер жеткіліксіз.
the persona briefly adopted by Peter Parker in the MCU
the raccoon relative that shares the same common name
Night monkeys, also known as owl monkeys or douroucoulis (/d//uː//r//uː//'//k//uː//l//i//z/), are nocturnal New World monkeys of the genus Aotus, the only member of the family Aotidae (/eɪ//'//ɒ//t//ᵻ//d//iː/). The genus comprises eleven species which are found across Panama and much of South America in primary and secondary forests, tropical rainforests and cloud forests up to Night monkeys have large eyes which improve their vision at night, while their ears are mostly hidden, giving them their name Aotus, meaning "earless". Night monkeys are the only truly nocturnal monkeys with the exception of some cathemeral populations of Azara's night monkey, who have irregular bursts of activity during day and night. They have a varied repertoire of vocalisations and live in small family groups of a mated pair and their immature offspring. Night monkeys have monochromatic vision which improves their ability to detect visual cues at night. Night monkeys are threatened by habitat loss, the pet trade, hunting for bushmeat, and by biomedical research. They constitute one of the few monkey species that are affected by the often deadly human malaria protozoan Plasmodium falciparum, making them useful as non human primate experimental subjects in malaria research. The Peruvian night monkey is classified by the International Union for Conservation of Nature (IUCN) as an Endangered species, while four are Vulnerable species, four are Least concern species, and two are data deficient.
Таксономия
1983 жылға дейін барлық түнгі маймылдар тек бір (A. lemurimus) немесе екі түрге (A. lemurinus және A. azarae) жатқызылды. Хромосомалық айырмашылықтар тұқымда бірнеше түр бар екенін көрсетті, ал Гершковиц (1983) морфологиялық және кариологиялық деректерге сүйене отырып, тоғыз түрді ұсынды, олардың біреуі кейін кіші атау ретінде танылды. Бұл тұқымдағы басқа да түрлерді бөліп қарастыру сияқты, осы жаңа түрді мойындау үшін маңызды дәлел хромосомалардағы ерекшеліктер болды. Қазылған қалдықтардан бір жойылған түр белгілі.
Физикалық сипаттамалары
Түнгі маймылдардың үлкен қоңыр көздері бар; олардың көлемі түнгі көру қабілетін жақсартады, осы арқылы түнде белсенді болу мүмкіндігін арттырады. Кейде оларда тапетум люцидумы жоқ делінеді, ол көптеген түнгі жануарлардың тор қабатының артындағы шағылыстыратын қабат. Басқа дереккөздерде олардың тапетум люцидумы коллаген талшықтарынан тұрады делінеді. Дегенмен, түнгі маймылдарда лимудар мен басқа стрепсириндерге тән рибофлавин кристалдарынан құралған тапетум люцидумы болмайды.
Тарату
Қызыл мойынды және сұр мойынды түнгі маймылдардың басты айырмашылығы – кеңістікте таралуы. Сұр мойынды түнгі маймылдар (Aotus lemurinus тобы) Амазонка өзенінің солтүстігінде, ал қызыл мойынды түнгі маймылдар (Aotus azare тобы) Амазонка өзенінің оңтүстігінде кездеседі. Қызыл мойынды түнгі маймылдар Оңтүстік Американың Амазонка тропикалық ормандарының әртүрлі аймақтарында таралған, төрт түрдің арасында белгілі бір айырмашылықтар бар. Нэнси Маның түнгі маймылы Перудегі су тасқан және су тасқан жоқ тропикалық жаңбырлы ормандарда кездеседі, ылғалды батпақтар мен таулы жерлерді ұнатады. Бұл түр Анд тауларында ұя салады және жақында Колумбияға әкелінді, бұл зерттеуден кейін ортаға жіберу нәтижесі болуы мүмкін. Қара бас түнгі маймылы негізінен Перу Амазониясында (орталық және жоғарғы Амазонка) кездеседі, бірақ оның ареалы Бразилия мен Боливияға дейін, Анд тау тізбегінің етегіне дейін созылады. Қара бас түнгі маймыл сияқты түнгі маймылдар көбінесе бұлтты ормандарда мекендейді; тұрақты түрде төменгі бұлттар, жоғары тұман және ылғалдылық бар жерлерде жыл бойы өсетін бай және әр түрлі өсімдіктерге жағдай жасалады, бұл тамақ пен баспананың өте жақсы көздерін ұсынады. Перу түнгі маймылы, Нэнси Маның түнгі маймылы сияқты, Перу Анд тауларына тән, бірақ ол теңіз деңгейінен жоғарырақ, шамамен биіктікте орналасқан және осы мекендеу ортасының әртүрлі экологиялық нишаларын пайдаланады. Дегенмен, басқа қызыл мойынды түнгі маймыл түрлерінен айырмашылығы, ол Бразилияға тән емес.
Ұйқы орындары
Күндіз маймылдар көлеңкелі ағаштарда демалады. Бұл түрлер ағаш ұяларының төртеу түрін пайдаланады, онда маймылдар тынығады: ағаштардың діңдеріндегі қуыстар, кесірлер мен эпифиттермен қоршалған бұтақтардың ойыс бөліктері, эпифиттердің, өрмелердің және жүзімнің тығыз өсетін жерлері, сондай-ақ тығыз жапырақтары бар аймақтар. Бұл ұйықтайтын орындар ауа райының қолайсыздықтарынан, мысалы, қатты жаңбырдан, күн сәулесінен және ыстықтан қорғауды қамтамасыз етеді. Сондықтан ұйықтайтын жерлер ағаштардың жасы, тығыздығы, топқа қажетті кеңістік, қорғану мүмкіндігі, орынға жеңіл қол жеткізілуі және күнделікті әрекеттерге ыңғайлылығын ескере отырып таңдалады. Түнгі маймыл түрлерінің ареалдары көбінесе үстіне түсіп, дауыстап ескерту беру және қуу сияқты түрлер аралық агрессияға алып келеді, бұл бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Жалпы, түнгі маймылдардың жәндіктерді аулау тәсілі – жәндікті қолдың үстімен ағаш бұтағына басып, содан кейін денесін жеу болып табылады. Түнгі маймылдың жүктілік мерзімі шамамен 117–159 күнге созылады, бірақ түрлеріне қарай өзгереді. Бала туу маусымы қыркүйектен наурызға дейін жалғасады және түрге байланысты, жылына бір бала туады. Дегенмен, тұтқындық жағдайында жүргізілген зерттеулерде егіздер де кездескен. Жаңа әлем маймылдарының арасында ерекше, олар монохроматтар, яғни түс көру қабілеті жоқ, бұл түнгі өмір салтына байланысты ешқандай артықшылық бермейді. Олардың нашар жарықта кеңістіктік ажыратымдылығы басқа приматтарға қарағанда жақсы, бұл оларға жәндіктерді ұстауға және түнде жылдам қозғалуға көмектеседі. Түнгі маймылдар жұптасқан бірлескен ата-анасы мен олардың жетілмеген балаларынан тұратын отбасылық топтарда өмір сүреді. Отбасылық топтар аумақтарын дауыс сигналдары мен иіс белгілері арқылы қорғайды. Түнгі маймыл әлеуметтік тұрғыдан моногамды және барлық түнгі маймылдар жұп құрады. Жыл сайын тек бір бала туады. Аталық балаға басты күтім көрсетеді, ал анасы оны өмірінің алғашқы аптасында ғана көтеріп жүреді. Бұл баланың тірі қалу мүмкіндігін арттырып, ананың метаболизміне түсетін жүктемені азайтады деп саналады. Ересек маймылдар кейде топтан, туысқандары немесе жат адамдары тарапынан қуылды.
Түнгілік
Aotidae туысы – Anthropoidea кіші тобындағы түнгі өмір салтына бейімделген түрлердің жалғыз туысы. Приматтар отряды просимиандарға бөлінеді; олардың көпшілігі түнгі өмір салтына бейімделген, бірақ антропоидтар түнгі өмір салтына бейімделген түрлердің өте аз бөлігін қамтиды, сондықтан Aotidae туысының ата-бабалары түнгі өмір салтына бейімделмеген және күндізгі өмір салтына бейімделген түрлер болған деуге болады. Сондықтан, Aotidae-де түнгі мінез-құлықтың пайда болуы туынды белгіні көрсетеді; түнгі маймылға эволюциялық бейімделу арқылы артық тіршілікке қабілеттілікті арттырған қасиет. Олардың иіс сезу стимулына жауаптары просимиандар мен күндізгі примат түрлерінің арасындағы аралық деңгейде, алайда дыбыстық сигналдарды пайдалану қабілеті түнгі примат түрлеріне қарағанда күндізгі примат түрлеріне көбірек ұқсас. Біріншіден, күндіз демалу күндізгі жыртқыштармен тікелей қарым-қатынасты азайтуға мүмкіндік береді. Aotidae туысының өкілдері жыртқыштардан қорғану теориясын қолданады, ағаштардағы жасырылған, стратегиялық орналасқан ұяларды таңдайды. Бұл приматтар күн сәулесінен қорғану және жыртқыштардан жасыру үшін жеткілікті жапырақтары мен жүзімдері бар жерлерді мұқият таңдайды, бірақ сонымен бірге жердегі жыртқыштарды көруге мүмкіндік береді және жыртқыш тым жақын келген жағдайда қашу үшін тиімді жолдарды қамтамасыз етеді. Күндізгі өмір салтына бейімделген түрлер күннің пайда болуына жауап береді, ал түнгі өмір салтына бейімделген түрлерде белсенділік айдың жарық деңгейіне байланысты өзгереді. Жаңа ай кезінде айдың жарығының төмендеуі түнгі маймылдардың белсенділігінің төмендеуімен байланысты, олар айдың жарығы азайған сайын белсенділігі төмендейді. Бұл түрлер жұптасуды қорғауға бейімделген, яғни еркек өзіне байланысқан анасын қорғайды және басқа өкілдердің онымен жұптасуына жол бермейді. Жұптасуды қорғау жұптасу кезінде энергия шығынын азайту мақсатымен пайда болған болуы мүмкін. Түнгі маймылдардың аумақтары көбінесе бір-бірімен жапсарлас болады, сондықтан бір аймақта көптеген жекелеген өкілдер бірге өмір сүруі мүмкін, бұл еркек үшін бірнеше ананы қорғауды қиындатады, себебі жұптасу үшін түрлер арасындағы бәсекелестік жоғары. Түнгі маймылдар жұптар құрайды, бұл жұптастың қорғалуына жұмсалатын энергияны азайтады. Сондықтан еркектер де аналарға жақын болу үшін таралып орналасуы керек, мұндай азық-түлік таралуы әлеуметтік моногамияға алып келеді, себебі егер еркектер аналарды үнемі іздеуге мәжбүр болса, оларды табу қиын болуы мүмкін, бұл жылдың азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне байланысты кеңінен таралуы мүмкін. Әдетте, табиғатта азық-түлікпен бөлісу байқалмайды, өйткені азық-түлік іздеу үшін көп энергия жұмсалады, бірақ түнгі маймыл еркектерінде азық-түлікпен бөлісу ұрпақтың тірі қалуына артықшылықтар береді. Емізу кезеңіндегі аналардың өзі азық іздеуге әлсіз болғандықтан, баласына ем беру қабілетін жоғалтуы мүмкін, сондықтан азық-түлікпен бөлісу ұрпақтың жақсы тамақтануын қамтамасыз етеді. Сондықтан иіс сезу қабілеттерін арттыру осы түнгі примат түрлерінің тіршілікке қабілеттілігін арттырған болуы мүмкін; олар көбірек ұрпақ тудырып, осы тіршілікті жақсартатын қасиеттерін берген. Белгілі бір иістерге бейімділік бар; олардың ішінде репродуктивтік қабылдауға дайындықты көрсететін иістерге басымдық беріледі, бұл ұрпақ өндіруді жеңілдету арқылы түрдің жарамдылығын арттырады. A. miconax жағдайында көлеңкелі ағаштар отырғызылған кофе плантациялары сапалы тіршілік кеңістігін қамтамасыз етті. Кофе плантациясы көлеңке арқасында пайда тапты – бұл қамыстың өсуін және құрғауын азайтады, ал түнгі маймылдар бұл кеңістікті тіршілік ету ортасы, байланыс дәлізі немесе азық-түлік көзі бар басқа орталар арасындағы көпір ретінде пайдаланды. Бұл қасиет оларды Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының малярияға қарсы вакцинаны әзірлеуде сынақ субъектілері ретінде ұсынуына себеп болды. 2008 жылға дейін вакцинаны сынақтан өткізу нәтижесінде 76 түнгі маймыл қайтыс болды; кейбіреулері безгекке шалдығып қайтыс болды, ал басқалары сынақтан туындаған медициналық асқынулар салдарынан қайтыс болды. Түнгі маймылдардың экологиясын зерттеу мен білудің артуы осы түрлерді қорғау стратегияларын анықтау және осы приматтарға адамның әрекетінен туындаған қауіп-қатерлер туралы хабардар ету үшін құнды құрал болып табылады. Бос жүретін приматтарды радиожағамен таңбалау приматтардың мінез-құлық үлгілері туралы толық және нақты деректерді алуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде осы түрлерді қорғау үшін қандай шаралар қабылдау керектігін түсінуге көмектеседі. Радиожағамен таңбалау түрлер ішіндегі жеке тұлғаларды анықтауға, үлгінің көлемін ұлғайтуға, таралу және кеңістіктік таралудың егжей-тегжейлі үлгілерін анықтауға мүмкіндік береді, сонымен қатар қазіргі биологиялық әртүрлілік дағдарысы туралы хабардарлықты арттыратын білім беру бағдарламаларын жеңілдетеді. Радиожағамен таңбалаудың әлеуеттік құндылығы жоғары болғанымен, оның әлеуметтік топтар арасындағы өзара әрекетке кедерілтіретіні көрсетілген, сондықтан түнгі маймылдарда радиожағаларды пайдалану мен сәтті қолдану үшін жақсырақ таңбалау техникаларын және технологияларды әзірлеу маңызды.