Кіріспе

Фрэнсис Лазарро Риццо (23 қазан 1920 – 16 шілде 1991) – американдық полиция қызметкері және саясаткер. Ол 1967 жылдан 1971 жылға дейін Филадельфия полиция департаментінің (PPD) комиссары, ал 1972 жылдан 1980 жылға дейін Филадельфия қаласының мэрі болып қызмет етті. Өзінің мемлекеттік қызметіндегі барлық кезеңінде Демократиялық партияның мүшесі болды. 1986 жылы Республикалық партияға өтіп, өмірінің соңғы бес жылы республикалық ретінде сайлау кампаниясын жүргізді. Риццо Оңтүстік Филадельфияда итальян-американдық отбасында дүниеге келді және 1943 жылы Филадельфия полициясына офицер болып қабылданды. 1971 жылы қала әкімі лауазымына кандидат болуға дейін полиция комиссары ретінде танымал болды. 1975 жылы қайта сайланды. Өмірінде әртүрлі пікірлерге бөлінген тұлға болған Риццоның мұрасы, оның қайтысынан кейін Филадельфия полиция департаментіндегі нәсілшілдік пен қатыгездік кең таралғандықтан, қысыққа алынды. Риццо полиция комиссары болып тұрған кезеңде, оған дейін және одан кейін PPD полиция қызметкерлерінің тәртіпсіздік әрекеттеріне қатысты, әсіресе афроамерикандық қауымға қатысты. Полицияның қатыгездігінің мысалдары Уильям К. Маримов пен Джон Ньюманның «Филадельфия Инквайер» газетіндегі Пулитцер сыйлығын жеңіп алған сериясында жарияланды. Мэр ретінде Риццо, көптеген замандастары сияқты, сол кезде басым көпшілігі ақ нәсілді адамдар тұратын қалыптасқан аудандарда қоғамдық тұрғын үйлер салуға қарсы болды. Филадельфия қалалық хартасы бойынша Риццо үшінші рет қатарынан мэрлікке үміткер болуға құқығы болмады. Ол қайта сайлануға мүмкіндік беретін хартаға өзгеріс енгізу үшін дауыс беруге тырысты, бірақ жақтастарына «ақтарға дауыс беріңдер» деп шақырғаннан кейін жеңіліске ұшырады, кейін бұл «дұрыс емес сөз таңдауы болды» деп мойындады. 1983 және 1987 жылдары тағы да сайлауға түсті, бірақ жеңіліс тапты. 1991 жылы ол тағы да мэрлікке үміткер болды, бірақ сайлау кампаниясы кезінде қайтыс болды. Риццоның естелігіне Филадельфияда көптеген ескерткіштер орнатылды, соның ішінде қала орталығындағы мүсіні. 2020 жылы Джордж Флойдтың өліміне қарсы наразылықтар кезінде ол алынып тасталды.

Ерте өмір

Риццо Филадельфияда дүниеге келді, оның әкесі Рафаэль полиция қызметкері болған. Ол Филадельфияның оңтүстігіндегі қатарлап салынған үйлердің арасында өсті. Оқудың соңғы жылында Оңтүстік орта мектебінен шығып кетті; кейін орта білім туралы куәлік алып, Фелс үкімет институтында мемлекеттік басқару курстарын оқыды. 1942 жылы Риццо Кармелла Сильвестриге үйленді, және олардың ұлдары мен қыздары болды. Олардың ұлы, Фрэнк Риццо кіші, 1996 жылдан 2012 жылға дейін Филадельфия қалалық кеңесінің республикалық депутаты болды.

Полиция комиссары

Риццо 1943 жылы Филадельфия полициясына (PPD) қосылды. 1967 жылы Риццоны мэр Джеймс Тейт комиссар етіп тағайындады. Қала алдында тұрған түрлі қиындықтар, әсіресе нәсілдік жікке бөліну кезінде Тейт Риццоны полиция комиссары ретінде қолдауын жалғастырды. Ол әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарымен сөйлескенде дауыс көтеріп, ойын жинамайтын еді. Риццоның өмірбаянында, болашақ полиция комиссары Джон Тимони жазған кіріспеде былай делінген: "Полицияға қарсы наразылық білдірген бір топқа қатысты ол: "Мен олармен аяқ асқаннан кейін Атилланы да кемсінтіп жіберемін" деген". Риццоның жылдарын жазған журналист Андреа Митчелл полиция күштеріндегі қатыгездіктің Риццоның батыл мінезінің бір бөлігі ретінде кең таралғанын баяндады. 1971 жылы Риццо мэрлікке үміткер болу үшін комиссар лауазымынан кетті.

Қара американдықтармен қарым-қатынасы және полиция шабуылдары

Риццоның Филадельфияның афроамерикандық қауымдастығымен қарым-қатынасы шиеленіспен толы болды, нәтижесінде PPD-нің афроамерикандықтар арасындағы беделі төмендеді. Риццо дивизия капитаны және комиссары қызмет еткен кезеңде сыншылар оны нәсілдік жеккөрушілікпен, афроамерикандық аудандардағы шараларды нысанаға алумен айыптады. Риццо вице-комиссар болып жұмыс істегенде, қаланың көп бөлігі афроамерикандықтар тұратын аудандарға тағайындалған ақ және қара офицерлер азаматтар мен полиция күштері арасындағы керістікті азайту мақсатында бірлесіп жұмыс істеді. Комиссар ретінде Риццоның бөлімінде АҚШ-тың ірі полиция бөлімдерінің арасында қара офицерлердің ең жоғары пайызы болды – 1968 жылы 20%, ал басқа бөлімдер қара адамдарды жұмысқа алуда көбінесе сәтсіздікке ұшырады. Дегенмен, Риццо полиция комиссары болып қызмет еткен кезеңде қара офицерлерді жұмысқа алу көлемі күрт азайды. 1966 жылдан 1970 жылға дейін қара полиция қызметкерлерінің үлесі 27,5%-дан 7,7%-ға дейін төмендеді. Бұл Филадельфия полициясындағы қара офицерлердің жалпы үлесінің азаюына әкелді: 1967 жылы 21%-дан 1971 жылы 18%-ға дейін. Комиссар Риццо басқарған күштердің ең көп таралған әрекеттерінің бірі – 1970 жылдың 31 тамызында «Халықтық революциялық конвентті» өткізуді жоспарлаған бір апта бұрын, «Қара пантералар» партиясының Филадельфиядағы кеңсесіне жасалған шабуыл болды. Полиция Фэрмоунт паркінің полиция қызметкері қаза болғаннан кейін тұтқындалған «Қара пантераларды» камералардың алдында толық тінтіп-тексерді. Бұл сурет Филадельфия Daily News газетінің бірінші бетіне шығып, бүкіл әлемге тарады. Бірнеше күннен кейін «Пантераларға» қарсы айыптаулар дәлелдердің жетіспеуіне байланысты алынып тасталды. Кейіннен тінтіп-тексеру заңсыз деп танылды. Пантералар тобымен байланысы жоқ төрт адам кісі өлтіруге кінәлі деп танылды. Қала әкімі ретінде Риццоның 1978 жылғы алғашқы MOVE оқиғасын басқаруы нәсілдік жеккөрушілікке қолдау көрсету ретінде қарастырылды. Топ мүшелері қалалық инспекторларға кіруге рұқсат бермегенде, Риццо оларды қарулы полиция күштері арқылы үйден шығарып жіберді. Үйдің айналасына снайперлер орналастырылып, 1000 полиция қызметкерінен тұратын қоршау жасалды, олар тамақ пен су беруден бас тартты. Полиция ақыры кешенді қоршауға алғанда, офицер Джеймс Рамп қақтығыста қаза тапты, ал тағы 16 полиция қызметкері мен өрт сөндіруші жарақат алды. MOVE мүшелері келіспесе де, офицер Джеймс Рамп MOVE атысынан қаза тапқан деп хабарланды. Ақырында, жанжал одан әрі адам шығынысыз шешілді және MOVE мүшелері тұтқындалды. MOVE-ның қарусыз мүшесі Дельберт Африка қолдарын көтеріп MOVE үйінен шығып бара жатқанда бірнеше офицерлердің соққысына ұшырады. Жергілікті ақпарат құралдары түсірген видеода Африка шашынан сүйреліп, офицердің шлемімен соққыға ұшырап, жерге құлағаннан кейін беті мен жамбасына тебілгені көрінеді.

Бірінші мерзімге сайлау

Риццо әлі сайланбағанымен, сайлауға дейін қала әкімі қызметін істеді, себебі қала әкімі Джеймс Тейт телеарнада зейнетке шығатынын және Риццоны Филадельфияның «де-факто» мэрі деп тағайындайтынын мәлімдеді. Бұл заңды ма деген сұраққа Тейт күліп, тек зейнетке шығатынын айтты. Риццо 1971 жылы әкімдікке үміткер болды. Сол жылы ол демократтардың әкімдікке кандидаттары – бұрынғы қалалық демократиялық партия төрағасы Уильям Дж. Грин III, штат депутаты Харди Уильямс және бұрынғы қалалық кеңес мүшесі Дэвид Коэнмен бақ сынасты. Коэн жарыстан шығып, Гринге қолдау көрсетті. Содан кейін Риццо демократиялық партияның ішкі сайлауында Грин мен Уильямсты жеңді. 1971 жылғы қарашадағы сайлауда демократ ретінде қатысқан Риццо бұрынғы (және болашақ) кеңес мүшесі және Сауда палатасының президенті Тачер Лонгстретты жеңді. Өзінің қарсыластарынан айырмашылығы, Риццо сайлауалды бағдарламалық құжаттар жариялаған жоқ; ол өзінің «қатаң, бірақ әділ» деген ұраны өзінің күтілетін рөлін жеткілікті түсіндіретінін ойлады. Екі кандидат арасында көп араздық болған жоқ, және Риццо 1991 жылы әкімдік науқаны кезінде күрт қайтыс болғанда Лонгстрет жылады.

Бірінші кезең

Риццоның қарсыластары тіпті оның бірінші мерзімі басталғанда да болды. The Evening Bulletin бұрынғы мэр және мектеп кеңесінің төрағасы Ричардсон Дилвортты Сан-Франциско хроникасында Риццо полицияны саяси тыңшылық үшін пайдаланды деген айыптаулар туралы сұхбатқа тартып алды; Дилворттың айыптаулары екеуінің арасында жаңа және ұзаққа созылған антагонизмді тудырды. Полиция комиссары ретінде жергілікті БАҚ оған жасаған оң жариялым үшін риза болған Риццо екі ондаған жергілікті тілшілерге жұмыс орны берді. Бұл өзара келісім күдік тудырды және, одан да маңыздысы, Риццоның ең жақтастарының медиадан кетуіне әкелді. The Philadelphia Inquirer және Daily News газеттерінің меншігінің өзгеруі БАҚ жариялануының бағытын өзгертті. Бұрын екі газет те Анненбергтер отбасының меншігінде болған және екеуі де комиссар Риццоға кең және жағымды жариялым жасаған. Бірақ газеттер Knight Newspapers, кейін Knight Ridder компаниясына сатылды. Риццоның бірінші мерзімі басталған кезде, Inquirer газетінің Риццоға жақын болған қызметкерлері көбінесе елдің ең агрессивті жас редакторларының бірі, бұрын The New York Times газетінің ұлттық редакторы болған Юджин Робертс басқаратын жас журналистермен ауыстырылды. Робертс және оның командасы зерттеуші журналистикаға баса назар аударды, ал Риццо әкімшілігі, басқа жергілікті институттармен қатар, Times газетінің көптеген сын мақалаларының нысаны болды. Консервативті демократ Риццо 1972 жылы республикалық президент Ричард Никсонның қайта сайлау науқанын қолдады. Риццоның қолдауы үшін жеңіске жеткен Никсон Филадельфияға көбірек федералдық қаржы бөлді. Бірақ бұл әрекет Риццоның өз партиясындағы көптеген жақтастарын наразылыққа түсірді. Демократиялық қалалық комитет, қалалық кеңестегі демократтар және партия төрағасы Питер Камиел Риццоның бұл әрекетін сатқындық деп қарады.

Жалғандық детекторы туралы аңыз (1973)

Риццо өкілеттігінің көп бөлігінде бұқаралық ақпарат құралдарымен келіспеді. Ол жиі баспасөз мәслихаттарын өткізіп, онда мәселелерді жарқын және көбінесе пафосты тілмен талқылады. Камиел Риццоны аудандық прокурор және қалалық есептеу комитетінің кандидаттарын таңдауға әсер ету үшін қайырымдылық жасады деп айыптағаннан кейін, Риццо Камиелді жалғаншы деп атады. "Филадельфия Дэйли Ньюс" газетінің тілшісі Риццодан Камиелдің жалған айтқанын дәлелдеу үшін полиграфтан өтуге келісесіз бе деп сұрады. Риццо да, Камиел де келісті. Риццо тест алдында: "Егер бұл машина адамның жалған айтқанын көрсетсе, онда ол жалған айтқан", - деген сөзді айтқан. Бірақ полиграф Риццоның жалған айтқанын, ал Камиелдің шындықты айтқанын көрсетті. Осы оқиға Риццоның губернатор болу мүмкіндігіне нүкте қойды. Ол шамамен екі жылға баспасөз мәслихаттарын тоқтатты және сайлаушыларға тікелей үндеу арқылы халықтың сенімін қайтаруға тырысты.

Екінші мерзімге сайлау

Тек қарашадан кейін күтіңіз, сіз алдыңғы қатарда орын аласыз, өйткені мен Атилланы әлсіз етіп көрсетемін. – Риццо, 1975 жылғы қайта сайлау кампаниясы кезінде.

1975 жылғы Демократиялық партияның ішкі сайлауында Риццо штаттық сенатор Луис Г. Хиллді жеңді, ол Дилворттың туысы және Камиелдің қолдауына ие болған еді. Қарашадағы сайлауда Риццо тәуелсіз кандидат Чарльз Боузерді, көрнекті қара терілі адвокат және бұрынғы қалалық кеңес мүшесі, сондай-ақ Томас М. Фоглиеттаны жеңді, ол кейіннен Конгресте қаланың үлкен бөлігін өкілдік етті.

Екінші мерзім

Риццоның екінші мерзімінде қара нәсілді қауым белсендісі және болашақ Филадельфия қаласының әкімі У. Уилсон Гуд полиция және өрт сөндіру қызметтеріндегі нәсілдік дискриминацияны айыптап, федералды сотқа шағым түсірді. Өрт сөндіру қызметіне Риццоның інісі – Джозеф Риццо басшылық етіп тұрды. Бұл сот процесі мемлекеттік қызметке жұмысқа алу және жоғарылату мәселелерінде белең алған "Филадельфия жоспарының" қабылдануына әкелді, ол тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуді көздеді. Риццоның әкімдік қызметінің ерекшелігі – Филадельфияға қатысты жалақ сөздермен күресу үшін мемлекеттік қаржыландырылатын "жалақ айыптауға қарсы агенттік" құру және оған әкімдік қолдау көрсетуі болды. Агенттік ең көп танымал болған ісі – S.O.S. Soap Pads өнімдерін бойкоттау болды, себебі телеарнада көрсетілген жарнамалық ролик қалаға немқұрайлы қараумен байланысты болды. Өндіруші компания осы роликті қайтарып алды. Market East сауда орталығындағы "The Gallery" және Center City Commuter Connection жолаушылар туннелінің құрылысы басталды, ол қаланың ескі және тарихи түрде тәуелсіз теміржол жүйелерін – Reading Railroad және Pennsylvania Railroad-ты біріктірді. Жергілікті тұрғындар PGW деп білетін "Филадельфия газ комбинаты" бұрын жеке компания басқаруында болған. Риццоның мерзімінде ол қаланың меншігіне өтті. Содан кейін PGW зейнеткерлерге жеңілдіктер жасады, тиімді муниципалды еңбек шарттарын енгізді және жұмысқа алуда ықпалды адамдарды пайдалануды кеңейтті. Риццоның екінші мерзімінде "The Philadelphia Inquirer" газетінің екі журналисі – Уильям К. Маримов және Джон Ньюман Филадельфия полициясының полиция зорлық-зомбылығы, қорқыту, мәжбүрлеу және конституциялық құқықтарды елемеу үлгілері туралы мақалалар сериясын жариялады. Сауалнама 1960 жылдан кейін қызмет еткен әкімдерге ғана шектелген кезде, Риццо ең нашар деп танылды. Риццоның әкімдік қызметі оның нәсілшілдігі және оның басшылығымен орын алған полиция зорлық-зомбылығы үшін кейіннен сынға ұшырады.

Сот іс-әрекеттері

Риццоның полиция бөлімі, Риццоның әкімшілігі және Риццоның өзі физикалық шабуылдардан бастап жүйелі кемсітушілік пен мазақтауға дейінгі көптеген құқық бұзушылықтарға қатысты ондаған сот процесіне тап болды, бұл Филадельфия қаласының тарихындағы тұңғыш рет мэрді қайта шақыру әрекетіне әкеп соқты. 1968 жылы сотқа берілген талапнамада Риццо мен Фэрмаунт Паркс комиссиясы Риттенхаус алаңындағы "хиппилерді" мақсатты түрде мазақтауға ұйымдасқан деп айыпталды. 1973 жылы полицияның жауапкершілігін қадағалау тобы Риццоның Филадельфиядағы аз ұлтты қауымдастықтарына қатысты жүйелі кемсітушілік пен мазақтауда кінәлі екенін мәлімдеді, сондай-ақ азаматтық бақылау ұйымын құруды талап етті. 1973 жылы азаматтық құқықтар жөніндегі тағы бір сот процесінде Риццо мэрлік науқанына байланысты саяси наразылық білдірушілерге шабуыл жасау және олармен сөз байласу жасауға қатысқан деп айыпталды. Риццоның есімі Оңтүстік Филадельфиядағы Уитман Паркі тұрғын үй жобасы бойынша ұзаққа созылған сот дауында да айтылды. 1971 жылы қызметке келгеннен кейін, мэр Риццо Уитман паркі ешқашан салынбайтынын мәлімдеді. Ақырында, Риццо 1979 жылы сотта жеңіліске ұшырады, себебі федералды округ судьясы Реймонд Дж. Бродерик жобаны тоқтатудағы себептердің бірі ретінде нәсілшілдік мотивтерді атады.

Мэрлік мансабынан кейінгі мансап

1983-1986 жылдар аралығында Риццо Филадельфия газ жұмыстарында қауіпсіздік жөніндегі кеңесші болып қызмет етті, бұл оның бір уақытта қалалық зейнетақы алуына және Филадельфияның ең танымал радио ток-шоуларын жүргізуіне байланысты дау тудырды. Бұл дәстүрді кейіннен оның ұлы, республикалық қалалық кеңес мүшесі Фрэнк Риццо кіші жалғастырды. 1980 жылы Риццо NBC KYW телеарнасының телекамерасын зақымдады, ол оның Честнат Хиллдегі үйінің жанындағы көлікте орналасқан болатын. Оны бірнеше полицейлер қоршап алды, бірақ оны тоқтатуға ешқандай әрекет етпеді. Кейін KYW тілшісі Стэн Борман оқиғаға байланысты одан сұхбат алмақ болғанда, Риццо онымен төбелесуге ұсынды және оны бірнеше рет "сұмдық босқындар" және "намыссыз, қорқақ ішкімші" деп атады. 1983 жылы ол демократтардың мэрлікке үміткерлігіне қатысып, Уилсон Гудке жеңіліс тапты, ол өз кезегінде мэр сайлауын жеңіп алды. 1986 жылы ол республикашыл болып, 1987 жылғы мэр сайлауында тағы да Гудқа 49% - 51% есебімен жеңіліс тапты. 1991 жылы ол тағы да мэрлікке үміткер болуға бел буды. Ол бұрынғы Филадельфия округінің прокуроры (кейіннен Пенсильвания Жоғарғы Сотының төрағасы) Рональд Д. Кастильге қарсы республикалық іріктеу сайлауында жеңіске жетті.

Өлім

Демократиялық кандидатқа қарсы кампаниясында бұрынғы округ прокуроры (кейіннен Пенсильвания штатының екі мерзімге сайланған губернаторы) Эдвард Г. Ренделлға қарсы Риццоның қайтадан қатал тактика қолдануы күтілді. 1991 жылдың 12 шілдесінде ол Батыс Филадельфиядағы, көбінесе афроамерикандықтар тұратын 52-ші көше ауданынан қоғамдық лидерлермен бірге өтті. Төрт күннен кейін, 16 шілдеде, ол өзінің сайлау штабында сағат 13:15-те (EDT) қайтыс болды, жүрек талмасынан көз жұмды. Сағат 14:12-де Томас Джефферсон университетінің ауруханасында 70 жасында қайтыс деп жарияланды. Одан кейін Джозеф М. Эган-күлгіш Риццоның орнын республикалық кандидат ретінде басты. Ренделл қарашадағы сайлауда жеңіске жетіп, екі мерзім қала әкімі болып қызмет етті.

Жерлеу және еске алу рәсімі

Риццоның жерлеу рәсімі Филадельфия тарихындағы ең ірілерінің бірі деп есептеледі, адамдар шеру колоннасының қатарында, Киелі Петр мен Пауыл соборынан бастап зиратқа дейін көше бойымен тұрды. Ол Пенсильвания штатының Челтенхэм қалашығындағы Holy Sepulchre зиратына жерленді. Риццоның туған жері – Оңтүстік Филадельфияда, 9-шы көшедегі итальян базарында оның қабырғаға салынған портреті орналасқан. Бұл сурет "Филадельфиядағы ең көп бұзылған қоғамдық өнер туындысы" деп сипатталған, мұралды сақтап отырған коммерциялық емес "Мұралдық өнер" ұйымының өтініші бойынша. Мүсінші Зенос Фрудакис жасаған, құттықтау үшін қол көтеріп тұрған Риццоның мүсіні Филадельфия қалалық қызметтер ғимаратының алдында тұрған. 3 метрлік мүсін жеке тұлғалардың қайырымдылықтары есебінен салынған. 2017 жылы Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында өткен "Бірлік митингісінен" кейін, қалалық кеңес мүшесі Хелен Гим Twitter-де: "Елдің түкпір-түкпірінде құлдық пен расизмге арналған ескерткіштерді алып тастау үшін күресіп жатырмыз. Филадельфия, бізге жұмыс істеу керек. Риццоның мүсінін алып тастайық" деп жазды. Гимнің бұл сөздері Риццоның мүсіні мен қабырғадағы суретінің болашағы туралы көпшілік пікірталастың бастауы болды. Қала әкімі Джим Кенни бұл мүмкіндікке ашық екенін білдіріп, "ескерткіштің болашағын талқылау уақыты келді" деді. 2017 жылдың 4 қарашасында қала әкімі Кенни мүсін жаңа орынға көшірілетінін хабарлады, бірақ ол кейін өз орнында қалды. 2020 жылдың мамыр айында Джордж Флойдтың өліміне қарсы өткен наразылықтар кезінде мүсінге зардап келтірілді. Бірнеше күннен кейін, 2 маусым күні мүсін алынып тасталды. Қала әкімі Джим Кенни: "Бұл мүсін – қара нәсілділер, ЛГБТ+ қауымдастығы және тағы да көптеген адамдар үшін расизмнің, өшпенділіктің және полицияның қатыгездігінің ұятты ескерткіші. Риццо мырзаның басшылығымен осы қауымдастықтарға жасалған қатыгездік Филадельфия тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірі болды" деді. Риццо Пол Сорвиноның "Жұқа көк өтірік" және Джино Кафареллидің "Ирландиялық" фильмдерінде бейнеленген. Риццо сонымен қатар "Badge of Honor" кітап сериясындағы Джерри Карлуччи кейіпкерінің прототипі және шабыт көзі болды.