Кіріспе

Пенсильвания штатындағы ең ірі қаланың тарихы

Филадельфия қаласы 1682 жылы Уильям Пенн құрған, ол Пенсильванияның ағылшын тәжі короналық провинциясында, Делавэр және Скулкилл өзендері арасында орналасқан. Оған дейін бұл аймақта ленапе тайпасы тұрған. Филадельфия тез арада маңызды отарлық қалаға айналды және Америка революциясы кезінде Бірінші және Екінші Континенттік Конгрестердің өту орны болды. Революциядан кейін қала АҚШ-тың уақытша астанасы ретінде таңдалды. 19-шы ғасырдың басында федералды және штаттық үкіметтер Филадельфиядан кетіп қалды, бірақ қала елдің мәдени және қаржылық орталығы болып қала берді. Филадельфия АҚШ-тың алғашқы өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды және қалада тоқыма өнеркәсібі ең ірісі болған түрлі салалар дамыды. Америка Азамат соғысынан кейін Филадельфия үкіметін республикалық саяси машина басқарды, ал 20-шы ғасырдың басында Филадельфия "сыбайлас жемқорлыққа толы, бірақ тыныш" деп сипатталды. Әртүрлі реформалар қала әкімшілігін бірте-бірте өзгертті, ең маңыздысы 1950 жылы жаңа қалалық харта қабылданып, қала әкімінің өкілеттігі күшейтілді, ал Филадельфия қалалық кеңесінің ықпалы әлсіретілді. Сонымен қатар Филадельфия республикалық партиядан демократиялық партияға қолдауын ауыстырды, содан бері күшті демократиялық ұйым құрылды. 1950-ші жылдары қала халқының азаюы басталды, себебі көбінесе ақ және орта тапқа жататын отбасылар қала шетіне көшіп кетті. Филадельфиядағы көптеген үйлер жағдайы нашар болды және қажетті жабдықтар жетіспеді, сонымен қатар қалада бандиттік және мафиялық соғыстар болды. Кейбір аудандарды қайта жаңғырту және жаңа құрылыстар халықты қалаға қайта әкеле бастады. 1990-шы жылдардағы және 21-ші ғасырдың басындағы жарнамалар мен жеңілдіктер қаланың беделін жақсартты және Центр-Сити мен айналасындағы аудандарда кондоминиумдардың қарқынды дамуына себеп болды, бұл халық санының азаюын баяулатты.

Алдын ала есеп айырысу

Филадельфияны еуропалықтар отарламас бұрын, бұл аймақта Ленапе (Делавэр) үндістері тұрған. Делавэр өзені аңғары Zuyd, яғни "Оңтүстік" өзені немесе Lënapei Sipu деп аталған. Кейіннен Центр-Ситиге айналатын қаланың солтүстігінде және Скуилкилдің шығыс жағалауында Коакуаннок атты Ленапе қонысы орналасқан, ол "қайын ағаштарының тоғайы" деген мағынаны білдіреді. Аймақтағы ең ірі Ленапе қоныстарының бірі, қазіргі Оңтүстік Филадельфияда, Скуилкил мен Делавэр өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан Пассиюнк, яғни "аңғарда" дегенді білдіреді. Басқа елді мекендердің ішінде Нитапекунк ауылы, "жетуге оңай орын", қазіргі Фэрмаунт Парк аймағында орналасқан, ал Шакамаксон, "басшының тәж киген жері", екеуі де Делавэр өзенінің батыс жағалауында, қазіргі Солтүстік Бостандықтардан жоғары орналасқан.

Колониялық дәуір

Еуропалықтар бұл аймақты алғаш рет 1609 жылы Генри Хадсон басқарған голланд экспедициясы Солтүстік-Батыс жолын іздеу үшін Делавэр өзені аңғарына кірген кезде зерттеді. Аңғар, болашақта Филадельфия орналасқан жерін қоса, Голландия Республикасының Жаңа Нидерландқа деген талабының бір бөлігі болды. 1630 жылдары, Филадельфия аймағынан өтетін Сускеханнокқа дейінгі тері сауда жолы – Ұлы Минкуа жолын бақылау үшін, Жаңа Нидерландтың голланд билігі Скуилкилл және Делавэр өзендерінің қосылған жеріне жақын, қамалмен қоршалған фабрика салды, оны Беверсрид форты деп атады. 1637 жылы швед, голланд және неміс акционерлері Солтүстік Америкада тері мен темекімен сауда жасау үшін Жаңа Швеция компаниясын құрды. Питер Минуит басшылығымен компанияның алғашқы экспедициясы 1637 жылдың соңында Швециядан екі кемемен – «Кальмар Найкель» және «Фогель Гри» кемелерімен жолға шықты. Минуит 1626-1631 жылдары Жаңа Нидерландтың губернаторы болған. Голландтық Батыс Индия компаниясының жұмыстан босатуына наразылық білдіріп, ол осы жаңа жобаға Голланд колониясының Делавэр аңғарындағы күшін уақытша тоқтатып, солтүстікке қарай Гудзон өзені аңғарына назар аударғанын білдірді. Кемелер 1638 жылдың наурызында Делавэр шығанағына жетті, ал қоныс аударушылар қазіргі Уилмингтон қаласының орнында қамал салуға кірісті. Олар оны Швеция патшайымы Кристинаның құрметіне Кристина форты деп атады. Бұл Делавэр аңғарындағы алғашқы тұрақты еуропалық қоныс болды. Осы колонияның бір бөлігі Делавэр өзенінің батыс жағында, Скуилкилл өзенінен төмен орналасқан жерді де қамтыды. Алғашқы ағылшын қонысы шамамен 1642 жылы болды, Коннектикут штатындағы Нью-Хейвен колониясынан шыққан 50 пуритан отбасысы Джордж Ламбертон басшылығымен Скуилкилл өзенінің сағасында теократия құруға тырысты. Нью-Хейвен колониясы бұрын ленептермен қазіргі Трентоннан оңтүстікке қарай Нью-Джерси провинциясының көп бөлігін сатып алу туралы келісімге келген. Голланд және шведтер ағылшын қоныстанушыларының ғимараттарын өртеп жіберді. Швеция губернаторы Йохан Бьёрнссон Принц басшылығымен швед соты Ламбертонды «индейлермен сөз байласып, заңсыз кіргені» үшін кінәлі деп тапты. Нью-Хейвен колониясының бұтағы қолдау таппады. Пуритан губернаторы Джон Уинтроп жазғы «ауру мен өлім-жітім» салдарынан таратылды деді. Бұл оқиға Нью-Хейвеннің өз аймағын үлкен Коннектикут колониясына жоғалтуына себеп болды. Йохан Бьёрнссон Принц Жаңа Швецияның алғашқы корольдік губернаторы болып тағайындалды және 1643 жылдың 15 ақпанында колонияға келді. Оның он жылдық билігі кезінде Жаңа Швецияның әкімшілік орталығы солтүстікке, қазіргі Филадельфияның оңтүстік-батысына, Тиникум аралына көшірілді. Ол жерде ол Форт Нью Гетеборг деп аталатын форпост және өзінің Printzhof деп аталатын сарайын салды. 1644 жылы Жаңа Швеция генерал Харрисон II басқарған Мэриленд отаршыларымен сәтті қақтығыста Сускеханноктарды қолдады. Сускеханноктармен одақтасып, шведтер Шюилкилл өзенінің сағасындағы жерге деген талаптарын нығайтты. 1648 жылы Жаңа Швеция голландтық Беверсрид фортының алдында 30х20 фут көлемдегі блокхаусты салды, оны Форт Нья Корсхолм немесе Форт Нью Корсхолм деп атады. Шведтердің құрылысы голландтық форттың қақпасынан он екі фут қашықтықта орналасқан және голланд тұрғындарын қорқытып, сауда-саттықты тоқтату үшін салынған. Нәтижесінде, голландтар 1651 жылы Беверсрид фортын тастап, жақын маңдағы Нассау фортын шведтердің Кристина фортынан төменгі ағыстағы Кристина өзеніне көшірді. Голландтар өз күштерін қайта салынған фортта біріктірді, оны Форт Казимир деп атады. Голландтар шведтердің талабының заңдылығын ешқашан мойындаған жоқ, ал 1655 жылдың жазында Нью-Амстердамның бас директоры Питер Стьювесант босқын колонияны бағындыру үшін Делавэр аңғарына әскери экспедиция ұйымдастырды. Колониялар Жаңа Нидерландының билігін мойындауға мәжбүр болса да, голландтардың талаптары төзімді болды. Швед және фин қоныстанушылары жергілікті тәуелсіздікке ие болды, өз отаршылары, діні, соты және жерлері болды. Бұл ресми мәртебе 1664 жылдың қазанында Жаңа Нидерландыны ағылшын басып алғанға дейін сақталды және 1682 жылы Уильям Пенннің Пенсильванияға арналған жарғысына енгізілгенге дейін бейресми түрде жалғасты. Филадельфия аймағына шведтердің көшіп келуі мен кеңеюі жалғасты. 1669 жылы Жаңа Швецияның негізін қалаушылардың бірі Свен Гуннарссон аймаққа көшіп келіп, Wicaco деп аталатын жерге қоныстанды, бұл бұрынғы жергілікті қоныс, қазіргі Оңтүстік Филадельфиядағы Сосайети Хилл және Куинз Вилладж орналасқан жер. 1677 жылы Тиникум аралындағы шведтік қауым Wicaco-ға көшіп, блокхаусты шіркеу ретінде пайдаланды, Филадельфия қаласының құрылуына бес жыл бұрын. Свен Гуннарссон 1678 жылы қайтыс болды және шіркеудің алғашқы жерленгендерінің бірі болды. Шіркеу және зират ақыры Филадельфиядағы Gloria Dei (Ескі шведтер) шіркеуіне айналды, Пенсильваниядағы ең көне шіркеу. Пенн дінге қарамастан барлық адамдар еркін құлшылық ете алатын және бірге өмір сүре алатын қала құруды жоспарлады. Квакер болғандықтан, Пенн діни қуғын-сүргінге ұшыраған. Ол сондай-ақ қаланың көшелері Англияның ауылдық қалалары сияқты тікбұрышты жүйемен салынғанын қалады, қаланың тығыз қалаларынан гөрі осылай болуын қалады. Үйлер бір-бірінен алыс орналастырылып, бақшалар мен жеміс бақтарымен қоршалған болар еді. Қала Делавэр өзені бойындағы жерді алғашқы сатып алушыларға үйлері үшін берді. Ол Делавэр шығанағына және Атлант мұхитына қол жеткізіп, Он үш колониядағы маңызды портқа айналды. Ол қалаға Филадельфия (philos, «сүйіспеншілік» немесе «достық» және adelphos, «бауыр») деп ат қойды, ол коммерциялық орталық, мемлекеттік үй және басқа да маңызды ғимараттарға арналған еді. Тікбұрышты жоспар алғашқыда картограф Ричард Ньюкорт Лондон үшін жасаған тікбұрышты жоспардан алынған. Пенн қонысты бақылау үшін және қала үшін 10 000 акр (40 км²) бөлу үшін үш комиссар жіберді. Комиссарлар Wicaco қонысындағы шведтерден жер сатып алып, сол жерден қаланың солтүстікке қарай салуын бастады. Аймақ қазіргі Оңтүстік және Вайн көшелері арасында Делавэр өзені бойында шамамен бір мильге созылды. Пенннің кемесі 1682 жылдың 27 қазанында Нью-Касл, Делавэр жағасында тоқтады, ал ол Филадельфияға бірнеше күннен кейін келді. Ол қаланың батысын Скуилкилл өзенінің жағасына дейін кеңейтті, барлығы 1200 акр (4,8 км²) құрады. Көшелер тікбұрышты жүйемен салынды. Ең кең екі көшеден басқа, Хай (қазіргі Маркет) және Брод, көшелерге жақын жердегі жер иелерінің есімдері берілді. 1684 жылы көшелер қайта аталды, шығыстан батысқа қарай ағаштардың аттары берілді (Вайн, Сассафрас, Түтін, Алмұрт, Көрік, Жас жалқау, Локус, Шыршы, Қайын, Ломбард және Арша), ал солтүстіктен оңтүстікке қарай көшелерге нөмірлер берілді. Аймақта төрт алаң (қазіргі Риттенхаус, Логан, Вашингтон және Франклин) барлығына ашық саябақтар ретінде бөлінді. Пенн Брод және қазіргі Маркет көшелерінің қиылысындағы орталық алаңды мемлекеттік ғимараттармен қоршауды жоспарлады. Алғашқы қоныс аударушылардың кейбіреуі өзен жағалауынан қазылған үңгірлерде тұрды, бірақ қала үйлер, шіркеулер және пирс салу арқылы өсті. Жаңа жер иелері Пенннің тығыз емес қала туралы көзқарасын бөліспеді. Көптеген адамдар Делавэр өзені бойында жер сатып алды, Скуилкиллге қарай кеңеймей. Олар сатып алған жерлерге кішірек көшелер салынды. 1704 жылға дейін төртінші көшенің батысында аз адам тұрды. Филадельфия 1683 жылы жүзден астам еуропалық тұрғыннан 1701 жылы 2500-ден астам тұрғынға дейін өсті. Халықтың көп бөлігі ағылшын, уэльс, ирланд, неміс, швед, фин және голландтардан тұрды. Уильям Пенн 1701 жылдың 25 қазанында Филадельфияны соңғы рет тастап кеткенге дейін 1701 жылғы жарғыны шығарды. Жарлық Филадельфияны қала ретінде бекітті және қала басшысы, альдермендер мен кеңес мүшелеріне заңдар мен жарлықтар шығару құқығын берді...

Америка революциясы

1760 жылдары британдық парламенттің мөртаңбалық актісі мен Тауншенд актілерін қабылдауы, сондай-ақ басқа да наразылықтар колонияларда Ұлыбританияға қарсы саяси шиеленісті және ашуды күшейтті. Филадельфия тұрғындары британ тауарларын бойкоттауға қосылды. 1773 жылғы "Шай туралы заңнан" кейін, шай сақтағандарға және Делавэр өзенімен шай әкелген кемелерге қауіп төндірілді. Бостон шай ішкендерінен кейін желтоқсан айында "Полли" кемесімен шай келді. Бір комитет кеме капитанына жүгін түсірмей кетуді бұйырды. 1774 жылғы бірқатар актілер колонияларды одан әрі ашуландырды; белсенділер жалпы конгресс шақыруды ұсынды және олар Филадельфияда кездесуге келісті. Бірінші континенттік конгресс қыркүйек айында Электіктер залында өтті. Америка революциясы кезінде Филадельфияда Бірінші және Екінші континенттік конгресс өтті.

Америка революциялық соғысы

1775 жылы сәуірде Лексингтон және Конкорд шайқастарынан кейін Америка Тәуелсіздік соғысы басталғаннан соң, Екінші Континенттік Конгресс мамыр айында Пенсильвания штатының Мемлекеттік үйінде жиналды. Олар бір жыл өткен соң, 1776 жылдың шілдесінде Тәуелсіздік Декларациясын жазу және оған қол қою үшін де сол жерде кездесті. Филадельфия соғысқа қатысу үшін маңызды болды; Роберт Моррис былай деді:

«Филадельфияның орталық орналасуы, саудасының кеңдігі, шеберлерінің, өндірістерінің және басқа да жағдайларының арқасында, ол Америка Құрама Штаттары үшін адам денесіндегі қан айналымын қамтамасыз ететін жүрек сияқты болады». Вашингтонның 1777 жылдың 11 қыркүйегінде Брэндивайн шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін, Филадельфияның революциялық астанасы қорғаныссыз қалды және қала британдық әскердің күтілетін шабуылына дайындалды. Қоңырауларды оңай оқ-дәріге айналдыруға болатындықтан, дайындық шараларының бірі – Бостандық қоңырауы мен Филадельфияның басқа қоңырауларын асығыс алып кету және оларды қазіргі Оллентаун қаласындағы Нортгемптон округіндегі Сион неміс реформатор шіркеуіне қатаң күзетпен вагондармен жіберу болды. Бостандық қоңырауы 1777 жылдың қыркүйегінен бастап, 1778 жылдың 18 маусымында британдықтар Филадельфиядан шегінгеннен кейін, 1778 жылдың маусым айында Филадельфияға қайтарылғанға дейін Алентаунда жасырылды. 1783 жылы Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін Филадельфия 1790 жылдан 1800 жылға дейін АҚШ-тың уақытша астанасы болып таңдалды және қала көп жылдар бойы елдің мәдени және қаржылық орталығы болып қала берді. Оның ірі еркін афроамерикандық қауымы қашқан құлдарға көмектесті және елдегі алғашқы тәуелсіз афроамерикандық діни ұйымын – Африкалық Методист Епископтық шіркеуін құрды. Порт қаласы теңіз арқылы британдықтардың басып алуына осал болды. Шенеуніктер сарбаздарды жұмыға алды және Делавэр шығанағынан болатын шабуылға қарсы қорғанысты зерттеді, бірақ бекіністер мен басқа да нысандар салмады. 1776 жылдың наурыз айында екі британдық фрегаты Делавэр шығанағының аузын блокадалауды бастады; британдық сарбаздар Нью-Йорктен Нью-Джерси арқылы оңтүстікке қарай жылжыды. Желтоқсан айында шабуылдан қорқып, қала халқының жартысы, соның ішінде Континенталды Конгресс Балтиморға көшіп кетті. Генерал Джордж Вашингтон Принстон және Трентон шайқастарында британдықтардың шабуылын тойтарды, ал босқындар мен Конгресс қайтып келді. 1777 жылдың қыркүйегінде британдықтар Филадельфияға оңтүстіктен шабуыл жасады. Вашингтон оларды Брэндивайн шайқасында тоқтатуға тырысты, бірақ олар кері шегінді.

Филадельфия науқаны

11 қыркүйек 1777 жылы Брандивайн шайқасында Вашингтон жеңілгеннен кейін мыңдаған филадельфиялықтар солтүстікке, Пенсильвания штатының ішінде және шығысқа, Нью-Джерсиге қашты. Конгресс Ланкастерге, содан кейін Йоркке көшті. Британдық армия Бостандық қоңырауын және басқа да ірі Филадельфия қоңырауларын тартып алады деп қорқып, оларды оңай оқ-дәріге қайта құюға болатынын ескере отырып, Бостандық қоңырауы асығыс түрде солтүстікке тасылды. Ол қазіргі Пенсильвания штатының Аллентаун қаласындағы Нортгемптон қаласындағы Сион неміс реформаланған шіркеуінің еден тақталарының астында жасырылды. Британдықтардың колониялық астананы басып алуы он айға созылды. Француздар Континенталдық армия тарапынан соғысқа қосылғаннан кейін, соңғы британдық әскерлер 18 маусымда 1778 жылы Филадельфиядан Нью-Йорк қаласын қорғауға көмектесу үшін шықты. Сол күні Континенталдық армия келді және Филадельфияны қайтарып алды, қаланың әскери қолбасшысы ретінде генерал-майор Бенедикт Арнольдты тағайындады. Қалалық үкімет бір аптадан кейін қайтып келді, ал Континенталдық Конгресс шілде айының басында қайтадан жиналды. 1777 жылдың қыркүйегінен бері Аллентаун шіркеуінде жасырылған Бостандық қоңырауы 18 маусымда 1778 жылы британдықтар Филадельфиядан шыққаннан кейін Филадельфияға қайтарылды. Америка Тәуелсіздік соғысының соңында көптеген патриот сарбаздарына соғыстағы қызметтері үшін жалақы төленбеді. Конгресс сарбаздардың жалақы төлеу туралы өтініштерін қабылдамады. 1783 жылғы Пенсильвания көтерілісінде жүздеген патриот ардагерлері, оларға жалақы төленбегендіктен, қару-жарақтарымен Филадельфиядағы Пенсильвания штатының ғимаратына қарай марш жасады. Қаржысы жетпеген Конгресс Филадельфиядан Нью-Джерси штатының Принстон қаласына қашып кетті. Олардың, отбасыларының және қызметкерлерінің кетуінен Филадельфия дерлік толық бос қалды. 1783 жылғы Пенсильвания көтерілісінің нәтижесінде Конгресс Филадельфиядан қашып, ақырында уақытша астана ретінде тағайындалған Нью-Йорк қаласына орналасты. 1787 жылдың мамырында Конституциялық конвент өткеніне қарамастан, АҚШ саясаты енді Филадельфияда орталықтандырылмады. Саяси келісімге байланысты Конгресс Потомак өзенінің бойында тұрақты астана салуды шешті. 1787 жылдан кейін қаланың экономикасы соғыстан кейінгі жылдары тез өсті. 1790 жылдары сары қызылшаның ауыр ошақтары дамуға кедерілді. Бенджамин Раш 1793 жылдың тамызында төрт айға созылған сары қызылша эпидемиясын анықтады, бұл 30 жыл ішіндегі бірінші оқиға болды. Сан-Домингодан екі мың босқын жақында Гаити революциясынан қашып, қалаға келді. Олар қала халқының бес пайызын құрады. Олар ауруды аралдан әкелген болуы мүмкін, онда ол кең таралған, және ол жәндіктердің шағуы арқылы басқа тұрғындарға жылдам тарады. Ауруға шағудан қорқып, қыркүйек айының ортасына қарай 20 000 тұрғын қаладан қашып кетті, ал кейбір көрші қалаларға кіруге тыйым салынды. Сауда дерлік тоқтады; Балтимор және Нью-Йорк Филадельфиядан келген адамдар мен тауарларды карантинге алды. 1780 жылы құлдықты жойған Пенсильвания штаты қалаға әкелінген құлдар алты айдан кейін босатылуын талап етті. Штат заңына Сан-Домингодан келген француз плантаторлары, өздерімен бірге құлдарды әкелгендер, қарсы шықты, бірақ Пенсильвания құлдықты жою қоғамы оны қорғады. 1796 жылға дейін Сан-Домингодан 500 құл қалада бостандыққа ие болды. Аралдағы революциямен бірге болған зорлық-зомбылықтан кейін Филадельфиялықтар, олардың көпшілігі оңтүстік байланыстары болған, және Жоғарғы Оңтүстіктің тұрғындары еркін түсті адамдар АҚШ-тағы құл көтерілістерін ынталандырады деп қорқыды. Тарихшы Гэри Б. Нэш солтүстік портындағы жұмысшы табының рөлін және олардың жоғары тұрғандарға деген сенімсіздігін атап өтті. Ол жұмысшы сыныбының қолөнершілері мен білікті шеберлері 1770 жылдан бастап қаланы басқаруды қолға алған Филадельфиядағы радикалдық элементті құрағанын, революция кезінде радикалдық демократиялық үкімет формасын жақтағанын айтады. Олар біраз уақыт билікті ұстап, жергілікті милицияны басқаруды жұмысшы табына өз идеологияларын тарату үшін және бизнесмендер консервативті қарсы революция жасамайынша билікте қалу үшін пайдаланды. Филадельфияда инфляция күрт өсіп, кедейлер үшін қиындықтар туғызды, олар қажетті тауарларды сатып ала алмады. Бұл 1779 жылы тәртіпсіздікке әкелді, адамдар жоғарғы тапты және лоялистерді кінәлады. Қаңтар айында жалақыны көтеру үшін шабуылдаған теңізшілердің көтерілісі олардың кемелерге шабуыл жасап, бөлшектеуімен аяқталды. 4 қазан күні болған Форт-Уилсон төңкерісінде адамдар Джеймс Уилсонға, тәуелсіздік декларациясына қол қойған және лоялистерге көңіл білдірген деген айыппен шабуыл жасады. Әскерлер төңкерісті тоқтатты, бірақ бес адам қаза тауып, 17 адам жарақат алды. Алайда, Филадельфия 1790 жылдан бастап он жылға уақытша АҚШ астанасы ретінде таңдалды. 1789 жылдың наурызында құрылған АҚШ Конгресі Конгресс залы деп аталған Филадельфия округінің сотында орналасты, ал Жоғарғы сот қалалық әкімшілікте жұмыс істеді. Роберт Моррис президент Вашингтонға 6-шы және Маркет көшелеріндегі үйін резиденция ретінде сыйға тартты, ол Президенттік үй деп белгіленді. Қаланың федералдық астана ретінде өткен 10 жыл ішінде Конгресс мүшелері құлдықты жою заңынан босатылды, бірақ атқару және сот салаларындағы көптеген құл иелері босатылмады. Президент Вашингтон, вице-президент Джефферсон және басқалар үй шаруашылығында жұмыс істеу үшін құлдарды әкелді және алты айлық мерзімнен бұрын құлдарды қаладан шығарып, заңнан қашып өтті. Вашингтонның екі құлы Президенттік үйден қашып кетті, ол оларды уақытша жұмыс істейтін неміс иммигранттарымен ауыстырды. Пенсильвания штатының үкіметі 1799 жылы Филадельфиядан кетті, ал АҚШ үкіметі 1800 жылы кетті. Осы кезде қала АҚШ-тың ең көлемді портының біріне және ең ірі қаласына айналды, Филадельфияда және оның іргелес қалаларында 67 787 адам тұрды. Филадельфияның теңіз саудасы 1807 жылғы эмбарго актісімен және содан кейін 1812 жылғы соғыспен бұзылды. Соғыстан кейін Филадельфияның кеме жасау өнеркәсібі эмбаргодан бұрынғы деңгейіне оралмады, ал Нью-Йорк қаласы ең көлемді порт және ең ірі қала ретінде оны басып озды.

19 ғасыр

1850-ші жылдардың ортасы мен аяғында Ирландия мен Германиядан келген иммигранттар қалаға көптеп келді, Филадельфия мен оның маңындағы елді мекендердің халқын көбейтті. Филадельфияда байлар 7-ші көшенің батысына қоныс аударғанда, кедейлер олардың бұрынғы үйлеріне қоныстанды, олар жатақханалар мен пансионаттарға айналдырылды. Көптеген шағын үйлер қатарласып, тар аллеялар мен кішкентай көшелерді толтырды, бұл аймақтар лас, қоқыстармен және жануарлардың қораларынан шыққан жағымсыз иіспен толы болды. 1840 және 1850 жылдары Филадельфияда және айналасындағы аудандарда жыл сайын жүздеген адам безгек, шешек, туберкулез және холера сияқты санитариялық жағдайдың нашар болуына байланысты аурулардан көз жұмды, ең көп шығын кедейлерге тиді. Оңтүстік көшенің оңтүстігіне қарай шағын қатарлы үйлер мен жатақханалар салынды.

Заңсыздық пен зорлық-зомбылық

Зорлық-зомбылық күрделі мәселе болды; Мояменсингтік қылмыскерлер және Қанды тостағандар сияқты топтар түрлі аудандарды бақылап отырды. 1840-шы жылдар мен 1850-ші жылдардың басында, кейбір топтарына топтар кірген ерікті өрт сөндіру бригадалары өртке жауап берген кезде, басқа өрт сөндіру бригадаларымен жиі ұрыс болатын. Өрт сөндіру бригадалары арасындағы тәртіпсіздік 1853 және 1854 жылдары қала олардың қызметін қатаң бақылауға алғанда дерлік тоқтатылды. 1840-50 жылдары иммигранттарға қарсы зорлық-зомбылық, жұмыс орындары үшін бәсекелестікке байланысты қорқу мен түрлі дін мен ұлт өкілдеріне деген наразылықтан туындады. Нативистер көбінесе католиктерге және ирландтарға қарсы жиналыстар өткізді. Иммигранттарға қарсы зорлық-зомбылық та болды, ең ауыр жағдай 1844 жылғы нативистік тәртіпсіздіктер еді. 1830-шы, 40-шы және 50-ші жылдары афроамерикалықтарға қарсы зорлық-зомбылық та кең таралған. Иммигранттар олармен жұмыс үшін бәсекелесті, нәсілдік тәртіпсіздіктерге байланысты афроамерикалықтардың үйлері мен шіркеулері өртенді. 1841 жылы Джозеф Стердж: «әлемдегі бауырластық сүйіспеншілік қаласынан артық, түрлі терілі адамдарға деген жек көрушілік таралған қала болмаса керек» деп мәлімдеді. Құлдыққа қарсы бірнеше қоғам құрылды, азат афроамерикалықтар, квакерлер және басқа да құлдықты жоюшылар Жер асты темір жолымен байланысты қауіпсіз үйлер ұйымдастырды, бірақ жұмысшы табы мен этникалық ақ нәсілділер құлдықты жою қозғалысына қарсы болды. Тәртіпсіздік пен оны бақылаудағы қиындықтар, сондай-ақ Филадельфияның солтүстігіндегі тұрғын үйлердің салынуы 1854 жылы Біріктіру туралы заңға әкелді. 2 ақпанда қабылданған заң Филадельфияның шекарасын Филадельфия округімен сәйкес етіп, округтің ішіндегі түрлі аудандарды біріктірді.

Америка Азаматтық соғысы

1861 жылы АҚШ-та Азамат соғысы басталғаннан кейін Филадельфияның оңтүстікке қарай бейімділігі азайды. Халықтың наразылығы оңтүстікке симпатия танытушыларға қарсы ауысты. Тобылдар сепаратистік газетке және күдікті қолдаушылардың үйлеріне қауіп төндірді, бірақ полиция мен мэр Александр Генри оларды кері қайтарды. Филадельфия соғысқа сарбаздармен, оқ-дәрілермен және әскери кемелермен көмектесті, ал оның өндірушілері көптеген әскери киімдер жасады. Филадельфия жараланғандарды қабылдаудың ірі орталығы болды, қалада 157 000-нан астам сарбаз бен теңізші емделді. 1863 жылы Филадельфия шабуылға дайындала бастады, бірақ Геттисбургте Одақ әскерлері Конфедерация әскерін жеңді. Азамат соғысынан кейін Филадельфия халқының саны арта берді. 1860 жылы халық саны 565 529 адамды құраса, 1870 жылы 674 022 адамға жетті. 1876 жылға қарай қала халқы 817 000-ға жетті. Халық тығыз қоныстанған аудандар Делавэр өзені бойында солтүстікке және оңтүстікке қарай ғана емес, сонымен қатар Скуилкиль өзені арқылы батысқа қарай да кеңейді. Өсімнің көп бөлігі иммигранттардың есебінен болды, олардың көпшілігі ирландтықтар мен немістер еді. 1870 жылы Филадельфия халқының жиырма жеті пайызы АҚШ-тан тыс жерде туған. 1880-жылдарға қарай Ресейден, Шығыс Еуропадан және Италиядан келген иммиграция Батыс Еуропадан келген иммиграциямен бәсекелесе бастады. Ресей мен Шығыс Еуропадан келгендердің көпшілігі еврейлер еді. 1881 жылы қалада шамамен 5000 еврей болды, ал 1905 жылы олардың саны 100 000-ға жетті. Филадельфияның итальян халқы 1870 жылы шамамен 300-ден 1900 жылы шамамен 18 000-ға дейін өсті, олардың көпшілігі Оңтүстік Филадельфияда қоныстанды. Шетелдік иммиграциямен қатар, оңтүстіктен келген афроамерикандықтардың ішкі көші-қоны Филадельфияның сол кездегі Солтүстік АҚШ қалаларының ішіндегі ең ірі қара нәсілді халқына әкелді. 1876 жылы Филадельфияда 25 000-ға жуық афроамерикандықтар тұрды, ал 1890 жылы халық саны 40 000-ға жуық болды. Иммигранттар қалаға көшіп келген кезде Филадельфияның байлары қала маңындағы жаңа тұрғын үйлерге көшіп кетті, ал жаңадан салынған темір жолдар жұмыс істеуді жеңілдетті. 1880 жылдары Филадельфияның жоғарғы сыныбының көп бөлігі қаланың батысындағы Филадельфия магистралі бойындағы өсіп келе жатқан қала маңындағы аудандарға көшіп барды. Саяси тұрғыдан қалада күшті саяси машинаны дамытқан Республикалық партия үстемдік етті. Республикалықтар соғыстан кейінгі сайлауда жеңіске жетті, ал жемқор шенеуніктер үкіметке кіріп, сайлаушылармен алаяқтық жасау және қорқыту арқылы қаланы басқаруды жалғастырды. Газ қоры қаланың саяси машинасының орталығы болды. Бұл траст қалаға жарық беретін газ компаниясын басқаратын. 1865 жылы республикалықтардың толық бақылауында болған кеңес өздері мен олардың жақтастары үшін келісімшарттар мен жеңілдіктер берді. Осы уақыт аралығында кейбір мемлекеттік реформалар орын алды. Полиция бөлімі қайта ұйымдастырылды; және ерікті өрт сөндірушілер топтары жойылып, олардың орнына жалақылы өрт сөндірушілер бөлімі құрылды. 1895 жылы міндетті мектеп туралы заң қабылданды, ал Мемлекеттік мектептерді қайта ұйымдастыру туралы заң қаланың білім беруін саяси машинадан азат етті. Жоғары білім беру де өзгерді. Пенсильвания университеті Батыс Филадельфияға көшірілді және оның қазіргі түріне қайта ұйымдастырылды; және Темпл университеті, Дрексель университеті және еркін кітапхана құрылды. Қаланың басты жобасы - АҚШ-тың 100 жылдығын атап өткен алғашқы дүниежүзілік көрмесі - Centennial Exposition-ді ұйымдастыру және өткізу болды. Фэрмаунт паркіне қойылған экспонаттар арасында Александр Грэм Беллдің телефоны мен Корлис бу машинасы болды. 1876 жылдың 10 мамырынан бастап, 10 қарашада өткен көрмеге 9 миллионнан астам адам келді. Қала өздерінің амбицияларына сай жаңа әкімдік салуды қолға алды. Жоба жемқорлыққа толы болды және оны аяқтау үшін жиырма үш жыл кетті. 1894 жылы мұнарасы аяқталғаннан кейін, қалалық зал Филадельфиядағы ең биік ғимарат болды, бұл позиция 1986 жылы One Liberty Place оны басып алғанға дейін сақталды. Филадельфияның сол кездегі негізгі өндірістері Болдуин локомотивтер жұмыстарының, Уильям Крамп және оның ұлдары кеме және қозғалтқыш құрылыс компаниясы және Пенсильвания темір жолы болды. Пенсильвания темір жолының батысқа қарай кеңейуі Филадельфияға жақын орналасқан Нью-Йорк қаласымен ішкі саудада ілесуге көмектесті, өйткені екі қала Пенсильваниядан темір және көмір ресурстарын тасымалдауда үстемдік үшін күресті. Филадельфияның басқа жергілікті темір жолы - Reading Railroad, бірақ бірнеше банкроттықтан кейін оны Нью-Йорк тұрғындары сатып алды. 1873 жылғы дағдарыс, Филадельфия банкі Jay Cooke and Company-ның Нью-Йорк филиалының банкротқа ұшырауынан болды, ал 1890 жылдардағы тағы бір дағдарыс Филадельфияның экономикалық өсуіне кедерілді. Депрессия қалаға зиян келтірді, бірақ оның әртүрлі салалары қиын жағдайларды жеңуге көмектесті. Оның көптеген темір және болат өндірушілері болды, оның ішінде Филадельфияға тиесілі темір және болат жұмыстары қаланың сыртында, ең танымалдары сол атпен аталатын Bethlehem Iron Company. Филадельфиядағы ең ірі өнеркәсіп - тоқыма өнеркәсібі. Филадельфия АҚШ-тың басқа қалаларынан көбірек тоқыма өнімдерін өндірді; 1904 жылы тоқыма өнеркәсібі қала жұмыскерлерінің 35 пайыздан астамын жұмыспен қамтыды. Сигара, қант және мұнай өнеркәсіптері де қалада күшті болды. Осы кезеңде Wanamaker's, Gimbels, Strawbridge and Clothier және Lit Brothers сияқты ірі универмагтар Market Street бойында дамыды. Ғсыр соңына қарай қала тоғыз муниципалдық жүзу бассейнін ұсынды, бұл оны ұлтта жетекшілік ететін орынға қойды. Филадельфия АҚШ-тың тоқыма өнеркәсібін ең көп дамытқан өнеркәсіптік орталықтарының бірі болды. Оның Оңтүстікпен көптеген экономикалық және отбасылық байланыстары болды, оңтүстік шаруалары қалада екінші үйлерді ұстады және банктермен бизнес байланыстарында болды, қыздарын Сен-Домингтен келген еврейлер басқаратын француз тіліндегі білім беру мектептеріне жіберді, мақтасын тоқыма өндірушілеріне сатты, олар өз кезегінде Оңтүстікке кейбір өнімдерді, мысалы, құлдарға арналған киімдерді сатты. Азамат соғысының басында көптеген оңтүстікке симпатия танытушылар болды, бірақ соғыс барысында қала тұрғындарының көпшілігі Одаққа берілді. Азамат соғысынан кейін қалалық үкімет Республикалық партияның бақылауында болды; ол жалдамалы жұмыс арқылы билікке жеткен саяси машина құрды. 20 ғасырдың басында Филадельфия "жемірілген және риза" деп сипатталды. Әртүрлі реформалық күш-жігер қалалық үкіметті бірте-бірте өзгертті; 1950 жылы жаңа қалалық харта әкімнің мәртебесін күшейтті және Филадельфия қалалық кеңесін әлсіретті. Ұлы депрессия кезінде басталған сайлаушылар дәстүрлі түрде Республикалық партияны қолдаудан Президент Франклин Д. Рузвельттің Демократиялық партиясын қолдауға көшті, ол содан бері жергілікті саясатта көптеген ондаған жылдар бойы басымдыққа ие болды. Халқы 19 ғасырдың соңында және 20 ғасырдың басында Ирландиядан, Оңтүстік Еуропадан, Шығыс Еуропадан және Азиядан келген иммиграция, сондай-ақ оңтүстіктік қара нәсілділердің және Кариб теңізінен келген пуэрторикалықтардың Ұлы көші-қоны арқасында күрт өсті, олардың барлығы қаланың кеңейіп жатқан өнеркәсіптік жұмыстарына тартылды. Пенсильвания темір жолы кеңейіп, Оңтүстіктен 10 000 жұмыскерді жұмысқа алды. Өндіріс зауыттары мен АҚШ Әскери-теңіз базасы өзендер бойында ондаған мыңдаған өнеркәсіптік жұмыскерлерді жұмысқа алды, ал қала сонымен қатар маңызды университеттермен қатар қаржы және басылымдар орталығы болды.

20 ғасыр

Эмбарго және сыртқы сауданың азаюы жергілікті зауыттардың дамуына әкелді, олар енді импорт ретінде қол жетімді емес тауарларды өндірді. Өндірістік зауыттар мен қорыту заводтары салынды және Филадельфия қағаз өнеркәсібінің, сондай-ақ былғары, аяқ киім және етік өндірісінің маңызды орталығы болды. Көмір және темір кен орындары, жаңа жолдардың, каналдардың және теміржолдардың салынуы Филадельфияның өндірістік қуатын арттыруға көмектесті, ал қала АҚШ-тың алғашқы ірі өнеркәсіптік қаласына айналды. Басты өнеркәсіптік жобаларға Су құбыры, темір су құбырлары, газ зауыды және АҚШ Әскери-теңіз кемежайы кірді. Жұмыс жағдайларының қанаушылыққа ұшырауына жауап ретінде 1835 жылы Филадельфияның 20 000-ға жуық жұмысшысы Солтүстік Америкадағы алғашқы жалпы ереуілді ұйымдастырды, нәтижесінде қала жұмысшылары он сағаттық жұмыс күні мен жалақының өсуіне қол жеткізді. Өндірістік қуатынан басқа Филадельфия елдің қаржы орталығы болды. Уставты және жеке банктермен қатар, қалада АҚШ-тың бірінші және екінші банктері, Механиктер ұлттық банкі және алғашқы АҚШ монетасы орналасқан. 19 ғасырда Пенсильвания көркемсурет академиясы, Табиғи ғылымдар академиясы, Афинеум және Франклин институты сияқты мәдени мекемелер де дамыды. Пенсильванияның Бас Ассамблеясы 1834 жылы мемлекеттік мектеп жүйесін құру үшін «Азат мектеп туралы» заңды қабылдады. 20 ғасырдың басында Филадельфияның беделі төмендеді. Қаланың ішінде де, сыртында да адамдар Филадельфия мен оның тұрғындары өзгеріске ұмтылмаған, жайлы жағдайда өмір сүретіндей көрінетінін айтты. «Харперс» журналында: «Филадельфияда кешірілмейтін бір нәрсе – жаңа болу, бұрынғыдан өзгеше болу» делінген. 1899 жылы қалалар әлеуметтануының ілгерілеуші еңбегінде «Филадельфия негросы» деген атпен жарық көрген В.Е.Б. Дю Бойс: «Филадельфия сияқты жаман басқару туралы жағымсыз деректер бар үлкен қалалар аз» деп жазды. Дю Бойс зерттеуінде жалпы басқарудың нашарлығы мен назардан тыс қалуынан басқа, жұмыспен қамту, тұрғын үй, денсаулық сақтау, білім беру және қылмыстық сот әділдігінде ауқымды нәсілдік теңсіздіктер байқалды. Бұл теңсіздіктер сақталды; мысалы, 1910 және 1920 жылдар аралығында Филадельфияның қара нәсілді азаматтарының туберкулезге шалдыққан үлесі ақ нәсілділерге қарағанда төрт-алты есеге дейін жоғары болды. «Жайсыздық» имиджімен және нашар басқарушылықпен қатар Филадельфия саяси жемқорлықпен де танымал болды. Израиль Дурхам басқарған республикашылдардың саяси машинасы қала әкімшілігінің барлық деңгейіне еніп кірді. Бір лауазымды тұлға қаладағы инфрақұрылымдық бағдарламаларда пара алудан жыл сайын 5 миллион АҚШ доллары ысырап етілетінін есептеді. 1910 жылы қала бойынша жалпы ереуіл болды, ол бастапқыда трамвай жұмыскерлері арасында басталды, содан кейін 65 000 – 70 000 жұмысшыға таралып, бүкіл қаланы тоқтатты. Вудро Вильсон әкімшілігінің саясаты реформаторларды қаланың Республика партиясымен қайта біріктірді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс реформа қозғалысын уақытша тоқтатты. 1917 жылы қалалық кеңеске кандидат Джеймс Кэриді қорғап жүрген полиция қызметкері Джордж Эпплидің қаза тауып, реформаторлар қайтадан белсенділікке көшті. Олар қалалық кеңесті екі палатадан бір палатаға дейін қысқарту туралы заң қабылдады және кеңес мүшелеріне жылдық жалақы тағайындады. 1917 жылы Макниколдың және 1921 жылы Пенроуздың қайтысымен Уильям Вэр қаланың саяси шебері болды. 1920 жылдары тыйым салу заңдарын ашық бұзу, бұқаралық зорлық-зомбылық және полицияның заңсыз әрекеттерге араласуы Филадельфия мэрі У. Фриланд Кендрикке АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің бригадир генералы Смедли Батлерді қоғамдық қауіпсіздік директоры болып тағайындауға себеп болды. Батлер барларды және сыраханаларды жапты, полициядағы жемқорлықты тоқтатуға тырысты, бірақ алкогольке сұраныс пен саяси қысым осы жұмысты қиындатты, нәтижесінде ол аз ғана табысқа жетті. Екі жылдан кейін Батлер 1926 жылдың қаңтарында қызметтен кетті және оның полиция реформаларының көпшілігі күшін жойды. 1928 жылдың 1 тамызында бос Вэр инсульт алды, екі аптадан кейін қаланың бұқаралық зорлық-зомбылығы мен басқа да қылмыстарына қатысты үлкен сот тергеуі басталды. Тергеу нәтижесінде көптеген полиция қызметкерлері жұмыстан босатылды немесе тұтқындалды, бірақ тұрақты өзгеріс болмады. Кейбір тұрғындар арасында католик болған демократтық президенттікке үміткер Ал Смитке деген үлкен қолдау 20 ғасырда қаланың Республика партиясынан бас тартуын білдірді. Филадельфия Шығыс Еуропа мен Италиядан және Оңтүстік Африкадан келген иммигранттармен өсе берді. Шет елден келген иммиграция Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қысқа мерзімге тоқтатылды. Қаланың зауыттарына, соның ішінде Хог аралындағы жаңа АҚШ Әскери-теңіз кемежайына, кемелер, пойездер және соғысқа қажетті басқа да заттарды құрастырған жұмыс күшіне деген сұраныс, Ұлы көші-қон кезінде қара нәсілділерді тартуға көмектесті. 1918 жылдың қыркүйегінде Әскери-теңіз кемежайында грипп пандемиясының жағдайлары тіркелді және одан әрі тарала бастады. 200 000-нан астам адам қатысқан Филадельфияның Азаттық облигациялары шеруінен кейін ауру кеңінен тарады. Кейбір күндері жүзден астам адам қайтыс болды, ал пандемия қазан айында басылуға дейін 12 000-нан астам адам көз жұмды. Автомобильдердің өсуі жолдарды кеңейтуге және 1914 жылы Солтүстік-Шығыс (Рузевельт) бульварының, 1918 жылы Бенджамин Франклин саябағының салынуына, 1920 жылдардың басында көптеген жолдардың бір бағытты жолдарға айналуына және 1926 жылы Делавэр өзені (Бенджамин Франклин) көпірінің салынуына әкелді. Филадельфия жаңаруды бастады, болаттан және бетоннан жасалған көкжайлар салынды, ескі ғимараттарға электр қуаты жүргізілді және қаланың алғашқы коммерциялық радиостансасы құрылды. 1907 жылы қала алғашқы метроны салды. Оңтүстік Филадельфияда Сескицентениалдық көрме өткізілді, ал 1928 жылы Филадельфия өнер мұражайы ашылды. 1929 жылы қор нарығы құлағаннан кейінгі үш жыл ішінде Филадельфиядағы 50 банк жабылды. Олардың арасында тек екеуі ірі болды: Альберт М. Гринфилдтің «Банкерс Траст Компани» және «Франклин Траст Компани». 1932 жылы ғана 19 000 жылжымдық мүліктің ипотекасы сатылды. 1934 жылға қарай 3400 үнемдеу-несие қауымдарының 1600-і жабылды. 1929 жылдан 1933 жылға дейін аймақтық өндіріс 45 пайызға төмендеді; зауыт төлемдері 60 пайызға, бөлшек сауда сатылымы 40 пайызға төмендеді. Ең қиын жағдай құрылыс саласында болды, онда төлемдер 84 пайызға төмендеді. Жұмыссыздық 1933 жылы шарықтау шегіне жетті, осы кезде ақ нәсілділердің 11,5 пайызы, афроамерикалықтардың 16,2 пайызы және шетелдік ақ нәсілділердің 19,1 пайызы жұмыссыз қалды. Мэр Дж. Хэмптон Мур адамдардың экономикалық қиындықтарын әлемдік Ұлы депрессияға емес, жалқаулық пен ысырапшылдыққа балады және қалада ашаршылық жоқ деп мәлімдеді. Одан кейін ол 3500 қала қызметкерін жұмыстан босатты, жалақыны төмендетті, еңбек демалысын міндетті етті және қала жүзеге асырған келісімдер санын азайтты. Бұл Филадельфияға миллиондаған доллар үнемдеді және қаланың қарызын төлеуге мүмкіндік берді, бірақ жұмыссыздар арасында бұл шаралар ұнамады. Қала көмек көрсету шараларын қаржыландыру үшін штат қаражатына сүйенді. Мурдың ізбасары С. Дэвис Уилсон Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа мәміле» бағдарламасының Жұмыс прогресі әкімшілігімен қаржыландырылатын көптеген бағдарламаларды енгізді, әйтсе де ол өз мэрлік науқаны кезінде бұл бағдарламаны айыптап тастаған. 1936 жылы Жұмыс прогресі әкімшілігімен қаржыландырылатын жұмыстардың ең жоғары деңгейінде 40 000 филадельфиялық осы бағдарлама бойынша жұмыс істеді. Штат үкіметінің және Өнеркәсіптік ұйымдар конгресінің (CIO) құруының ықпалымен Филадельфия кәсіби одақтар қаласына айналды. Көптеген кәсіби одақтар афроамерикалықтарға жылдар бойы кемсітушілік көрсетті және оларды кейбір еңбек жетістіктерінен шеттетуге ұмтылды. Жұмысшылардың жағдайға наразылығы тоқыма өнеркәсібіндегі көптеген ереуілдерге әкелді, ал CIO басқа салалардағы жұмысшыларды ұйымдастырды, нәтижесінде тағы да ереуілдер болды. 1930 жылдары Демократиялық партия Филадельфияда өсті, бұл Депрессия кезінде Рузвельт әкімшілігінің басшылығының ықпалынан туындады. Жаңа құрылған тәуелсіз демократиялық комитет тұрғындарға жүгінді. 1936 жылы Филадельфияда Демократиялық ұлттық конвенті өтті. Басты...

21 ғасыр

Бұрынғы қалалық кеңес төрағасы Джон Ф. Стрит 1999 жылы мэр болып сайланды және қаланың қайта жаңғыруы 21-ғасырға дейін жалғасты. Стрит әкімшілігі қаланың ең қиын жағдайдағы аудандарын жаңғыртуға бағытталды және үлкен табысқа қол жеткізді. 1997 және 2000 жылдары енгізілген салық жеңілдіктері Орталық қалада пәтерлер құрылысының өркендеуіне көмектесті, Орталық қаланың халқын арттырды және қаланың 40 жылдық халық азаюын тежеді. 2000 жылы Орталық қалада 78 мың адам тұрса, 2005 жылы 88 мыңға жетті, ал үй шаруашылықтарының саны 24 пайызға өсті. Қала түрлі қиындықтарға тап болды: 1990-шы жылдары полиция департаментінде қылмыстарды жасыру сияқты бірқатар даулы жағдайлар болды. Жаңа "Либерти Белл" орталығының құрылысы кезіндегі қазба жұмыстары барысында Президент үйінің қалдықтары табылды, бұл 2007 жылы археологиялық зерттеулерге әкелді. 2010 жылы сол жерде Вашингтонның құлдары, Филадельфиядағы африкалық американдықтар және АҚШ тарихын еске алу үшін, сондай-ақ үйдің орнын белгілеу мақсатында мемориал ашылды. 2015 жылы Рим папасы Франциск АҚШ-қа сапары аясында Филадельфияға келді; ол 2015 жылғы Әлемдік отбасылар жиынына қатысты және Бенджамин Франклин алаңында 1 миллион адамға арнап қасиетті қызмет өткізді. Туризм қаланың маңызды салаларының біріне айналды; 2018 жылғы мәліметтер бойынша Филадельфия АҚШ-та ең көп танысқан сегізінші қала болды.

Қалалық анықтамалықтар мен ескі дереккөздер

Қалалық анықтамалық. 1785; 1791; 1795; 1799; 1800; 1801; 1802; 1808; 1810; 1819; 1822; 1825; 1837; 1841; 1849; 1856; 1857; 1858; 1861; 1866; 1867