Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қауіпті немесе зиянды оқиғаға физиологиялық реакция
Physiological reaction to a perceived threat or harmful event
Ұрысу немесе қашу, ұрысу-қашу-тоңазу немесе жаласу (сондай-ақ гиперқоздыру немесе жедел стресс реакциясы деп аталады) – зиянды оқиғаға, шабуылға немесе өмірге қауіп төндірген жағдайға жауап ретінде туындайтын физиологиялық реакция. Оны алғаш рет Уолтер Брэдфорд Кэннон сипаттаған. Оның теориясы бойынша, жануарлар қауіпке симпатикалық нерв жүйесінің жалпы белсенділігі арқылы жауап береді, бұл жануарды ұрысуға немесе қашуға дайындайды. Нақтырақ айтқанда, бүйрекүсті безі гормоналды тізбектей реакцияны тудырады, нәтижесінде катехоламиндер, әсіресе норэпинефрин және эпинефрин бөлінеді. Эстроген, тестостерон және кортизол гормондары, сондай-ақ допамин мен серотонин нейротрансмиттерлері де организмнің стресске қалай ден қоятынына әсер етеді. Остеокальцин гормоны да рөл атқаруы мүмкін. Бұл реакция омыртқалылар мен басқа да организмдердегі стресс реакцияларын реттейтін жалпы бейімделу синдромының алғашқы кезеңі ретінде танылады.
The fight or flight or the fight flight freeze or fawn (also called hyperarousal or the acute stress response) is a physiological reaction that occurs in response to a perceived harmful event, attack, or threat to survival. It was first described by Walter Bradford Cannon. His theory states that animals react to threats with a general discharge of the sympathetic nervous system, preparing the animal for fighting or fleeing. More specifically, the adrenal medulla produces a hormonal cascade that results in the secretion of catecholamines, especially norepinephrine and epinephrine. The hormones estrogen, testosterone, and cortisol, as well as the neurotransmitters dopamine and serotonin, also affect how organisms react to stress. The hormone osteocalcin might also play a part. This response is recognised as the first stage of the general adaptation syndrome that regulates stress responses among vertebrates and other organisms.
Атауы
Алғашында Канонның зерттеулерінде "күресу немесе қашу" реакциясы ретінде түсінілген, бірақ мұздап қалу, есіктен шығу, қашу немесе үрейлену сияқты кең ауқымды жауаптар зерттеушілерді "гиперароузал" немесе "жедел стресс реакциясы" сияқты бейтарап немесе қолайлы терминологияны пайдалануға басты.
Originally understood as the "fight or flight" response in Cannon's research, The wider array of responses, such as freezing, fainting, fleeing, or experiencing fright, has led researchers to use more neutral or accommodating terminology such as "hyperarousal" or the "acute stress response".
Автономды жүйке жүйесі
Автономды жүйке жүйесі – негізінен санасыз жұмыс істейтін және жүрек соғу жиілігін, ас қорытуды, тыныс алу жылдамдығын, көздің қарашықтарының реакциясын, зәр шығаруды және жыныстық қозбаны реттейтін бақылау жүйесі. Бұл жүйе қауіп-қатер жағдайындағы реакцияны басқарудың басты механизмі болып табылады, ал оның қызметі екі бөлік арқылы жүзеге асырылады: симпатикалық жүйке жүйесі және парасимпатикалық жүйке жүйесі.
The autonomic nervous system is a control system that acts largely unconsciously and regulates heart rate, digestion, respiratory rate, pupillary response, urination, and sexual arousal. This system is the primary mechanism in control of the fight or flight response and its role is mediated by two different components: the sympathetic nervous system and the parasympathetic nervous system.
Симпатикалық жүйке жүйесі
Симпатикалық жүйке жүйесі омыртқа миынан бастау алады және оның басты функциясы – қауіп-қатер кезінде туындайтын ояну реакцияларын іске қосу. Симпатикалық жүйке жүйесі дорсальды гипоталамустан сигналдарды жібереді, ол жүректі белсендіреді, қан тамырларының қарсылығын арттырады және қан ағынын, әсіресе бұлшықет, жүрек және ми тіндеріне жоғарылатады. Ол бүйрек үсті безінің қабыршақ қабатын белсендіреді, симпатикалық реакцияны күшейтетін катехоламиндерді бөліп шығарады. Бұған қоса, автономды жүйке жүйесінің осы бөлігі реакция кезінде бүйрек үсті бездерінен норэпинефриннің бөлінуін пайдаланады және жақсартады.
The sympathetic nervous system originates in the spinal cord and its main function is to activate the arousal responses that occur during the fight or flight response. The sympathetic nervous system transfers signals from the dorsal hypothalamus, which activates the heart, increases vascular resistance, and increases blood flow, especially to the muscle, heart, and brain tissues. It activates the adrenal medulla, releasing catecholamines that amplify the sympathetic response. Additionally, this component of the autonomic nervous system utilizes and activates the release of norepinephrine by the adrenal glands in the reaction.
Парасимпатиялық жүйке жүйесі
Парасимпатикалық жүйке жүйесі сакральді омыртқа миы мен мидың жоғарғы бөлігінен басталады, симпатикалық жүйке жүйесінің басталу ошағын физикалық тұрғыдан қоршап, онымен үйлесімде жұмыс істейді. Ол автономды жүйке жүйесінің тыныштандыратын бөлігі ретінде танымал. Симпатикалық жүйке жүйесі қоздырылғанда, парасимпатикалық жүйке жүйесі өзінің жауабын азайтады. Тыныс алу жүйесімен қатар, ядродан шығатын ефертті вагал талшықтары параллель түрде жұмыс істейді, вагалдық жүрек парасимпатиялық тонусын төмендетеді. "Күрес немесе қашу" реакциясынан кейін парасимпатикалық жүйенің басты міндеті – "демалыс және қорыту" реакциясын іске қосып, организмді гомеостазға қайтару болып табылады. Бұл жүйе нейротрансмиттер ацетилхолиннің бөлінуін пайдаланады және белсендіреді.
The parasympathetic nervous system originates in the sacral spinal cord and medulla, physically surrounding the sympathetic origin, and works in concert with the sympathetic nervous system. It is known as the calming portion of the autonomic nervous system. While the sympathetic nervous system is activated, the parasympathetic nervous system decreases its response. Efferent vagal fibers originating from the nucleus ambiguous fire in parallel to the respiratory system, decreasing the vagal cardiac parasympathetic tone. After the fight or flight response, the parasympathetic system's main function is to activate the "rest and digest" response and return the body to homeostasis. This system utilizes and activates the release of the neurotransmitter acetylcholine.
Физиологиялық өзгерістердің қызметі
Ұрыс немесе қашу жауабы кезінде болатын физиологиялық өзгерістер денеге күш пен жылдамдықты арттыру мақсатында белсендіріледі, соның нәтижесінде организм күресуге немесе қашуға дайындалады. Нақты физиологиялық өзгерістер мен олардың атқаратын қызметтері мыналар:
The physiological changes that occur during the fight or flight response are activated in order to give the body increased strength and speed in anticipation of fighting or running. Some of the specific physiological changes and their functions include:
Қан ағынының басқа дене бөліктерінен алынып, белсенді бұлшық еттерге бағытталуы арқасында жылдам әрекет ету жеңілдеді. Қан қысымы мен жүрек соғуының артуы жүрек шығысын күшейтеді, бұл организмді энергиямен қамтамасыз етеді. Бауырдан бөлінетін қандағы қант (глюкоза) және майлар организмге қосымша отын жеткізеді. Қосымша глюкозаны жағу үшін қажетті оттегімен қамтамасыз ету мақсатында тыныс алу жиілігі артады. Жауап кезінде болған жарақаттан қанның көп шығуына жол бермеу үшін қан ұю функциясы жылдамдайды. Денеге қосымша жылдамдық пен күш беру үшін бұлшықеттердің кернеуі артады, бұл кернеу басылғанша дірілдеуге немесе тітреуге себеп болуы мүмкін. Көзге көбірек жарық түсуі үшін шәкіртшелер кеңейеді, бұл организмді қоршаған ортаны жақсырақ көруге мүмкіндік береді.
Increased blood flow to the muscles activated by diverting blood flow from other parts of the body to make taking quick action easier. Increased blood pressure and heart rate enhance cardiac output in order to supply the body with more energy. Increased blood sugar (glucose) and fats secreted by the liver to provide the body with extra fuel. Increased respiration to supply the oxygen necessary to help burn the extra glucose. The blood clotting function of the body speeds up in order to prevent excessive blood loss in the event of an injury sustained during the response. Increased muscle tension in order to provide the body with extra speed and strength, which can result in trembling or shaking until the tension is released. The pupils dilate to let in more light, allowing for better vision of the body's surroundings.
Сезімді реттеу
Ұрыс немесе қашу реакциясы аясында, эмоционалдық реттеу стресс тудыратын жағдайларды алдын алу үшін немесе эмоционалдық қозғырлылық деңгейін бақылау үшін алдын ала қолданылады.
In the context of the fight or flight response, emotional regulation is used proactively to avoid threats of stress or to control the level of emotional arousal.
Эмоционалдық реактивтілік
Реакция кезінде, стимулдан туындаған эмоцияның күші, мінез-құлық реакциясының сипаты мен күшіне де әсер етеді. Эмоционалдық сезімталдығы жоғары адамдар алаңдау мен агрессияға ұшырау ықтималдығы артық, бұл қақтығыс немесе қашу реакциясында дұрыс эмоционалдық реакцияның маңыздылығын көрсетеді.
During the reaction, the intensity of emotion that is brought on by the stimulus will also determine the nature and intensity of the behavioral response. Individuals with higher levels of emotional reactivity may be prone to anxiety and aggression, which illustrates the implications of appropriate emotional reaction in the fight or flight response.
Мазмұнның ерекшелігі
Ұрыс немесе қашу реакциясындағы танымның нақты компоненттері көбінесе теріс сипатта болады. Бұл теріс танымдар мыналармен сипаттала алады: теріс күйзелістерге назар аудару, екіұшты жағдайларды теріс түсіну және теріс сөздерді қайта-қайта еске түсіру. Реакцияда жиі кездесетін эмоциялармен байланысты нақты теріс ойлар да болуы мүмкін.
The specific components of cognitions in the fight or flight response seem to be largely negative. These negative cognitions may be characterised by: attention to negative stimuli, the perception of ambiguous situations as negative, and the recurrence of recalling negative words. There also may be specific negative thoughts associated with emotions commonly seen in the reaction.
Бақылауды қабылдау
Бақылауды сезіну – адамның жағдайлар мен оқиғаларға қатысты бақылау туралы ойларымен байланысты. Бақылауды сезінуді нақты бақылаудан ажырату қажет, себебі адамның өзінің қабілеттері туралы сенімдері оның шын қабілеттерін көрсете бермейді. Сондықтан, бақылауды артық бағалау немесе кем бағалау қобалжу мен агрессияға алып келуі мүмкін.
Perceived control relates to an individual's thoughts about control over situations and events. Perceived control should be differentiated from actual control because an individual's beliefs about their abilities may not reflect their actual abilities. Therefore, overestimation or underestimation of perceived control can lead to anxiety and aggression.
Әлеуметтік ақпаратты өңдеу
Әлеуметтік ақпаратты өңдеу моделі әлеуметтік жағдайлар мен алдын ала қалыптасқан ойлар контекстінде мінез-құлықты анықтайтын түрлі факторларды ұсынады. Дұшпандыққа бейімдеу, әсіресе күмәнді жағдайларда, агрессияға қатысты салдарынан ұрыс немесе қашу реакциясымен байланысты ең маңызды когнитивтік факторлардың бірі болып көрінеді.
The social information processing model proposes a variety of factors that determine behavior in the context of social situations and preexisting thoughts. The attribution of hostility, especially in ambiguous situations, seems to be one of the most important cognitive factors associated with the fight or flight response because of its implications towards aggression.
Эволюциялық көзқарас
Эволюциялық психология бойынша түсіндірме, ертедегі жануарлар қауіпті күйзелістерге жылдам әрекет етуге міндетті болған және психологиялық және физикалық тұрғыдан дайындалуға уақыттары жетпеген. Ұрыс немесе қашу реакциясы оларға өмірге қауіп төнген жағдайларда жылдам жауап беру механизмін ұсынды.
An evolutionary psychology explanation is that early animals had to react to threatening stimuli quickly and did not have time to psychologically and physically prepare themselves. The fight or flight response provided them with the mechanisms to rapidly respond to threats against survival.
Мысалдар
Стресске реакцияның классикалық мысалы – жайылымда жүрген зебра. Егер зебра арыстанның шабуылға дайындалып жақындап келе жатқанын байқаса, ол хищникten қашу үшін стресс реакциясын қосады. Қашуға зор физикалық күш-жігер керек, және оған дене жүйелерінің барлығы дайындық жасайды. Симпатикалық нерв жүйесінің белсенділігі осы қажеттіліктерді қамтамасыз етеді. Ұрысқа қатысты ұқсас мысал – иттің шабуылдауына тап бола жатқан мысық. Мысықтың жүрек соғуының жеделдеуі, жүнінің тік тұруы және көздің қарамағының кеңеюі – барлығы симпатикалық жүйе қозғандығының белгілері.
A typical example of the stress response is a grazing zebra. If the zebra sees a lion closing in for the kill, the stress response is activated as a means to escape its predator. The escape requires intense muscular effort, supported by all of the body's systems. The sympathetic nervous system's activation provides for these needs. A similar example involving fight is of a cat about to be attacked by a dog. The cat shows accelerated heartbeat, piloerection (hair standing on end), and pupil dilation, all signs of sympathetic arousal.
Жауаптардың түрлері
Жануарлар қауіп-қатерге түрлі күрделі жолдармен жауап береді. Мысалы, егешқұйрықтар қауіп сезгенде қашуға тырысады, бірақ жолдары біткенде күреседі. Кейбір жануарлар жыртқыштар оларды байқамасын деп, толыққанды қозғалмай қалады. Көптеген жануарлар жыртқыштың қызығуын жоғалтуы үшін, қол тигізгенде өлі болғандай жатады. Басқа жануарлардың өзін-өзі қорғаудың өзге де әдістері бар. Кейбір суыққанды жануарлар түрлері жылдам түсін өзгертіп, жасырынады. Бұл реакциялар симпатикалық жүйке жүйесі арқылы іске қосылады, бірақ «күрес не қашу» моделіне сәйкес болу үшін, қашу идеясын физикалық немесе сезімдік тұтқындалудан құтылуды қамтитын етіп кеңейту қажет. Осылайша, қашу – басқа жерге жоғалу немесе сол жерде жасырыну болуы мүмкін, ал күрес пен қашу жиі бір жағдайда біріктіріледі. Күрес не қашу әрекеттерінің де екі жақтылығы бар: адам аштықтан арыстан сияқты қауіп төндіретін нәрсеге қарсы күресе немесе одан қаша алады, немесе ащы өзеннен жағалаудың қауіпсіздігі сияқты қажетті нәрсеге күресе немесе ұмтыла алады. Басқа жануардан туындаған қауіп әрқашан бірден күреске не қашуға әкелмейді. Осы кезеңде әр жануар бір-бірінің мінез-құлқын түсіндіреді. Саң, жүн тік тұруы, қимылсыздық, дыбыстар және дене тілі сияқты белгілер әр жануардың жағдайы мен ниеттерін көрсетеді. Кейде келіссөздер болып өтуі мүмкін, содан кейін күрес не қашу басталуы мүмкін, бірақ одан ойнау, жұптасу немесе ештеңе болмауы да мүмкін. Мысалы, кішкентай мысықтардың ойнауы осыған дәлел: әрбір кішкентай мысық симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігінің белгілерін көрсетеді, бірақ олар ешқашан нақты зиян келтірмейді.
Animals respond to threats in many complex ways. Rats, for instance, try to escape when threatened but will fight when cornered. Some animals stand perfectly still so that predators will not see them. Many animals freeze or play dead when touched in the hope that the predator will lose interest. Other animals have alternative self protection methods. Some species of cold blooded animals change color swiftly to camouflage themselves. These responses are triggered by the sympathetic nervous system, but, in order to fit the model of fight or flight, the idea of flight must be broadened to include escaping capture either in a physical or sensory way. Thus, flight can be disappearing to another location or just disappearing in place, and fight and flight are often combined in a given situation. The fight or flight actions also have polarity – the individual can either fight against or flee from something that is threatening, such as a hungry lion, or fight for or fly towards something that is needed, such as the safety of the shore from a raging river. A threat from another animal does not always result in immediate fight or flight. There may be a period of heightened awareness, during which each animal interprets behavioral signals from the other. Signs such as paling, piloerection, immobility, sounds, and body language communicate the status and intentions of each animal. There may be a sort of negotiation, after which fight or flight may ensue, but which might also result in playing, mating, or nothing at all. An example of this is kittens playing: each kitten shows the signs of sympathetic arousal, but they never inflict real damage.