Кіріспе

Ояну күйі – оянған немесе сезім мүшелерінің қабылдау деңгейіне жеткен физиологиялық және психологиялық күй. Бұл мидағы көтерілгіш торлы белсендіру жүйесін (ARAS) белсендіруді қамтиды, ол оянуды, автономды нерв жүйесін және эндокриндік жүйені реттейді, нәтижесінде жүрек соғуы мен қан қысымының артуына, сондай-ақ сезімдік сергектік, құштарлық, қимыл-қозғалыс және реактивтілік жағдайына әкеледі. Оянуды бірнеше нейрондық жүйелер қамтамасыз етеді. Ояну ARAS арқылы реттеледі, ол ми сабасында пайда болатын және ми қабығының бойымен өтетін бес негізгі нейротрансмиттер жүйесінің проекцияларынан тұрады; ARAS ішіндегі белсенділікті норэпинефрин, ацетилхолин, допамин, серотонин және гистамин нейротрансмиттерлерін бөліп шығаратын нейрондар реттейді. Бұл нейрондардың белсенділігі ми қабығының белсенділігін арттырады, одан кейін сергектік пайда болады. Ояну сананы, назарды, сергектікті және ақпаратты өңдеуді реттеуде маңызды рөл атқарады. Ол қозғалыс, тамақтануға ұмтылу, қашу-шабуыл реакциясы және жыныстық белсенділік (Мастерс пен Джонсонның адамның жыныстық реакция циклындағы ояну фазасы) сияқты белгілі бір мінез-құлықты ынталандыру үшін қажетті. Ояну эмоциялармен байланысты және Джеймс-Ланге эмоция теориясы сияқты теорияларға енгізілген. Ханс Эйзенктің пікірінше, бастапқы ояну деңгейіндегі айырмашылықтар адамдарды экстраверттер мен интроверттерге бөледі. Йеркес-Додсон заңына сәйкес, орындалу үшін оянудың оптималды деңгейі бар, ал тым аз немесе тым көп ояну тапсырманың орындалуына кері әсер етуі мүмкін. Йеркес-Додсон заңының бір түсіндірмесі – «Истербруктың белгіні пайдалану гипотезасы». Истербруктың гипотезасы бойынша, жоғары стресс жағдайында адамдар белгілі бір шектес мәліметтерге назар аударуға бейім, ал маңызды ақпаратты елемеуі мүмкін, бұл шешім қабылдау тиімділігінің төмендеуіне әкеледі.

Эмоционалдық тұрақтылық пен интроверсия-экстраверсия

Невротизм немесе эмоционалдық тұрақсыздық және экстраверсия – Үлкен Бес тұлғалық индексінің екі факторы. Бұл екі өлшем адамның мазасыздық тудыратын немесе эмоционалдық ынталандыруға қалай ден қоятынын, сондай-ақ адамның қоршаған ортадағы маңызды және маңызсыз сыртқы ынталандыруларға қалай әрекет ететінін және жауап беретінін сипаттайды. Невротиктер кернеу мен жүйкеге байланысты қысымды қоздыруды сезінеді. Экстраверттерде жоғары энергетикалық қоздыру байқалады, ол күш-қуат пен энергиямен сипатталады. Грей (1981) экстраверттер интроверттерге қарағанда жазалауға қарағанда сыйақы сигналдарына жоғары сезімталдық танытады деп мәлімдеді. Сыйақы сигналдары энергия деңгейін көтеруге бағытталған. (Галенді қараңыз.) Бес факторлы тұлғалық деңгей тұрғысынан қарағанда, холериктер невротизмге және экстраверсияға жоғары бейім. Холериктер дереу әрекет етеді, ал қоздыру күшті, ұзаққа созылады және ұқсас жағдайларға, идеяларға немесе әсерлерге қатысты жаңа қозғыштылықты оңай тудыра алады. Флегматиктер невротизмге және экстраверсияға төмен бейім. Флегматиктер реакцияға кешігіп, қоздыруы шапшаң өтеді. Лимбикалық жүйенің белсенділігі әдетте невротизммен байланысты, жоғары белсенділік жоғары невротизмді көрсетеді. Робинсонның зерттеуі (1982) меланхоликтерде ең жоғары табиғи жиіліктер немесе "қоздырудың басымдығы" бар деген қорытындыға келді, яғни меланхоликтерде (интроверсиямен сипатталатын) жоғары ішкі қоздыру деңгейі бар. Мысалы, егер адамның жақын туысы қайтыс болса, оның физиологиялық реакциясы көз жасын төгу және тамағының құрғауы болуы мүмкін; олар "қапаланған". Кэннон-Бард теориясы бойынша, көз жасы мен қапалану бір мезгілде пайда болады. Процесс былай: оқиға (отбасы мүшесі қайтыс болады) → физиологиялық қоздыру (көз жастары) және эмоция (қапалану) бірдей уақытта.

Джеймс Ланге теориясы

Джеймс-Ланге теориясы эмоциялық оятушы нәрсені қабылдау немесе қоршаған ортадан туындайтын дене өзгерістері арқылы эмоцияның қалай пайда болатынын сипаттайды. Джеймс пен Ланге бойынша, эмоция физиологиялық оятудың нәтижесі болып табылады. Осы теорияда эмоция ояту күйі мен адамның ағымдағы жағдайды қалай бағалайтыны арасындағы өзара әрекеттесудің өнімі ретінде қарастырылады. Физиологиялық ояту эмоцияға анықтама бермейді; оны таным анықтайды. Мысалы, егер бір адамды секіруші кісі өлтіруші қуатын болса, ол адам терлеп, жүрегі тез соғады, бұл оның физиологиялық күйі. Адамның танымдық анықтамасы оның тез соғатын жүрегі мен терлеуін "қорқыныш" деп бағалаудан туындайды. Содан кейін олар "қорқыныш" эмоциясын сезінеді, бірақ бұл тек таным арқылы қалыптасқаннан кейін ғана болады. Процесс: оқиға (секіруші кісі өлтіруші адамды қуады) > физиологиялық ояту (терлеу, жүрек соғудың жылдамдығы) > танымдық анықтама (ойлау; "бұл қорқыныш") > эмоция (қорқыныш).

Жады

Қоздырылу жад процесінде ақпаратты анықтау, сақтау және қайтаруға қатысады. Эмоционалды түрде қоздыратын ақпарат жадтың жақсы кодталуына әкелуі мүмкін, демек, ақпаратты жақсырақ сақтауға және қайтаруға ықпал етеді. Қоздырылу кодтау процесіндегі таңдамалы назармен байланысты, адамдар бейтарап ақпаратқа қарағанда қоздыратын ақпаратты кодтауға көбірек бейім екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, ақпараттың сақталуы мен жинақталуы қоздырғыш оқиғаларға немесе ақпаратқа ұшыраған кезде күшейеді. Қоздыратын ақпарат та жақсырақ және дәлірек есте қалады. Көбінесе қоздырылу жадты жақсартса да, ескеру қажетті мәселелер бар. Оқу кезіндегі қоздырылу ұзақ мерзімді еске түсірумен және ақпаратты қайтарумен, қысқа мерзімді еске түсіруге қарағанда байланысты. Мысалы, бір зерттеуде адамдар бір апта оқыған сөздерді екі минут оқығаннан кейін одан жақсы есте сақтайтыны анықталды. Тағы бір зерттеуде қоздырылу адамдардың жадына әртүрлі әсер ететіні анықталды. Эйзенк интроверттер мен экстраверттердің жадысы мен қоздырылуы арасындағы байланысты тапты. Қоздырылудың жоғары деңгейі экстраверттерде еске түсірілген сөздердің санын арттырды, ал интроверттерде азайтты. Керісінше, қоздырылудың артуы жақындау мінез-құлқын да арттырады. Адамдар шешімдерді қабылдағанда өздерінің эмоционалдық жағдайларына сүйенеді. Олар эмоциялық жағынан қолайлы жағдайға әкелетін нақты нұсқаларды таңдайды. Адам қоздырылған кезде, олар оқиғалардың кең ауқымын тартымды деп санауы мүмкін және шешімдерді маңыздырақ деп қарауы мүмкін, әсіресе жақындау-ауыртпалық қақтығысына әсер етеді. Вундт пен Берлиннің гедонистік қисығы осы теориядан өзгеше. Екі теоретик те адамның қоздырылу әлеуетін оның гедоникалық тонымен түсіндіреді. Бұл жеке айырмашылықтар Эйзенк теориясын көрсетеді: экстраверттер көбірек стимуляцияны және қоздырылуды ұнатады, ал интроверттер аз стимуляцияны және қоздырылуды ұнатады.

Қоса проблемалар

Қоздырылу сезімінің өзгеруі мазасыздық пен депрессиямен байланысты. Депрессия оң жарты шардың жұмысына кедергі келтіріп, адамның қоздырылу деңгейіне әсер етеді. Депрессия салдарынан әйелдерде сол көру өрісінде қоздырылудың баяулауы байқалады, бұл оң жарты шардың ықпалын көрсетеді. Қоздырылу мен мазасыздық арасындағы қатынас, қоздырылу мен депрессия арасындағы қатынастан өзгеше. Мазасыздық синдромы бар адамдарда қоздырылуды қалыптан тыс және күшейтілген сезінуге бейімділік болады. Бұл бұрмаланған сезінулер қорқыныш пен өзіне қатысты бұрмаланған түсініктерді тудырады. Мысалы, адам емтиханға қатты нервоздықтан ауырып қаламын деп ойлауы мүмкін. Нервоздық қоздырылуынан қорқу және басқалар оны қалай қабылдайды деген алаңдау мазасыздық деңгейіне әсер етеді.