Кіріспе

Организмнің қоршаған ортаның жағдайы немесе тітіркендіргіш сияқты стрессорға реакциясы. Физиологиялық, биологиялық немесе психологиялық стресс – организмнің қоршаған ортаның жағдайы сияқты стрессорға жауабы. Организмнің ортасын өзгертетін тітіркендіргіштерге ұшырағанда, денедегі көптеген жүйелер жауап береді. Адамдар мен көптеген сүтқоректілерде автономды нерв жүйесі және гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті без (ГГБ) осі – стресске жауап беретін екі негізгі жүйе. Адамдар стрестік жағдайларда өндіретін екі белгілі гормон – адреналин және кортизол. Симпатоадренальді-медуллярлық (САМ) ось симпатиялық нерв жүйесі арқылы «күрес немесе қашу» реакциясын іске қосуы мүмкін, бұл энергияны денедегі маңызды жүйелерге стресске бейімделу үшін жұмсайды, ал парасимпатиялық нерв жүйесі организмді гомеостазға қайтарады. Екінші маңызды физиологиялық стресске жауап беру орталығы – ГГБ осі, кортизолдың бөлінуін реттейді, ол метаболизм, психологиялық және иммунологиялық функциялар сияқты көптеген дене функцияларына әсер етеді. САМ және ГГБ осьтері лимбикалық жүйе, префронталды қабық, миндаль безі, гипоталамус және стриа терминалис сияқты мидың бірнеше аймақтарымен реттеледі. Ауру қаупі психикалық ауруларға қатысты, сондықтан созылмалы немесе ауыр стресс көптеген психикалық аурулардың кең таралған тәуекел факторы болып табылады.

Психология

Ауыр стрестік жағдайлар, яғни ден қоюшының сезінетін стрестің күшті болуы, адамның психологиялық өзгерістерге ұшырауына және оның денсаулығының нашарлауына себеп болады. Мұндай өзгерістерге симптомдық дереализация, деперсонализация, алаңдаушылық және жоғары ояну жатады. Халықаралық аурулар жіктемесіне ауыр стресске реакцияда туындайтын психикалық және мінез-құлық бұзылыстарының тобы кіреді, олардың этиологиясы стресске және одан туындайтын бейімделу реакциясына байланысты. Ұзаққа созылған стресс және оған қарсы тұру үшін жеткілікті ресурстардың болмауы немесе адамның оларды тиімді пайдалана алмауы, көбінесе қате пікірлер, депрессия және алаңдаушылық сияқты психологиялық мәселелерге әкелуі мүмкін (қосымша ақпарат алу үшін төмен қараңыз). Ұзаққа созылған стресс мидың атрофиясына, яғни нейрондардың және олардың арасындағы байланыстардың жоғалуына себеп болады. Бұл оқуға, стресс факторларына жауап беруге және танымдық икемділікке жауапты ми бөлігіне әсер етеді. Ұзаққа созылған стресс факторлары табиғи апаттар немесе ауыр жазатайым оқиғалар сияқты жедел стресс факторларымен салыстырғанда аз қарқынды болуы мүмкін, бірақ олар ұзақ уақыт бойы сақталады және денсаулыққа теріс әсер етеді, себебі организмнің физиологиялық реакциясын күнделікті талап етеді. Бұл организмнің энергиясын тез сарқылуына алып келеді және әсіресе бұл микростресстерден аулақ болу мүмкін болмаған жағдайларда (мысалы, қауіпті ауданда тұру стресі) ұзаққа созылады. Ұзаққа созылған стрестің организмге қалай әсер ететінін қарастыру үшін аллостатикалық жүктеме туралы көбірек біліңіз. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, күтім жасайтын адамдар, әсіресе деменциямен ауыратын науқастарға күтім жасайтындар, күтім жасамаған адамдарға қарағанда депрессия деңгейі жоғары және физикалық денсаулығы нашар болады. Ұзаққа созылған стресске деменциямен ауыратын жұбайына күтім жасау сияқты оқиғалар немесе жыныстық шабуылға ұшырау сияқты ұзақ мерзімді салдары бар қысқа мерзімді оқиғалар жатады. Зерттеулер сондай-ақ психологиялық стресс жүрек-қантамырлық аурулардың ауруы мен өлім-жітіміне және оның этиологиялық қауіп факторларына тікелей әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Атап айтқанда, жедел және ұзаққа созылған стресс сарысудағы липидтердің деңгейін көтереді және клиникалық коронарлық оқиғалармен байланысты. Дегенмен, адамдардың стреске төзімділік танытуы мүмкін – бұл созылмалы стресске қарамастан сау болу қабілеті. Психологиялық стресс көбінесе аурумен байланысты болғанымен, көптеген сау адамдар ұзаққа созылған стрестік жағдайларға тап болғаннан кейін де аурудан сақтануы мүмкін. Бұл стрестің патогендік әсеріне сезімталдықта жеке айырмашылықтар бар екенін көрсетеді; сезімталдықтағы жеке айырмашылықтар генетикалық және психологиялық факторларға байланысты туындайды. Сонымен қатар, стресс қандай жаста басталғаны оның денсаулыққа әсерін анықтай алады. Зерттеулер көрсеткендей, жас кезіндегі ұзаққа созылған стресс өмір бойы биологиялық, психологиялық және мінез-құлықтық стресске жауап беруге әсер етеді.

Этимологиясы мен тарихи қолданысы

"Стресс" термині 1920 жылдарға дейін қазіргі заманғы мағыналарының ешқайсысын білдірмеген. Бұл орта ағылшын тіліндегі *destresse* сөзінің бір түрі, ол ежелгі француз тілі арқылы латын тіліндегі *stringere* ("тарту, қысу") сөзінен шыққан. Бұл сөз физикада ұзақ жылдар бойы материалдық дененің ішкі кернеуін, яғни күштің таралуын білдіру үшін қолданылған, нәтижесінде деформация пайда болған. 1920 және 30-жылдары биологиялық және психологиялық салаларда бұл термин психикалық шаршаңқыны немесе ауруға себеп болатын зиянды қоршаған орта факторларын білдіру үшін қолданылған. Уолтер Кэннон 1926 жылы оны гомеостаз деп атаған тепе-теңдікті бұзатын сыртқы факторларға сілтеме жасау үшін пайдаланған. Бірақ "1930 жылдарға дейін адамдардың өмірлік тәжірибесін түсіндіруде стресс туралы ешқандай мәлімет болмаған". Физиологиялық стресс – бұл стрессордың тікелей әсерінен туындайтын денедегі физикалық реакциялардың кең ауқымы, ол дененің гомеостазын бұзады. Психологиялық немесе физикалық тепе-теңдік күрт бұзылғанда, дене жүйке, эндокриндік және иммундық жүйелерді белсендіру арқылы жауап береді. Бұл жүйелердің реакциясы денеге қысқа және ұзақ мерзімді әсер ететін бірқатар физикалық өзгерістерге әкеледі. Холмс пен Рахе стресс шкаласы – өмірдегі өзгерістерден туындайтын аурулардың қаупін бағалауға арналған әдіс ретінде жасалған. Бұл шкалада стрессті тудыратын жағымды және жағымсыз өзгерістер тізімделген. Оларға маңызды мерекелер, неке, жұбайының қайтысы және жұмыстан босату сияқты жағдайлар кіреді.

Биологиялық тепе-теңдікке қажеттілік

Гомеостаз – стресс идеясының орталық тұжырымдамасы. Биологияда көптеген биохимиялық процестер тепе-теңдікті (гомеостаз) сақтауға ұмтылады, бұл – идеал ретіндегі, бірақ толық қол жеткізілмейтін тұрақты күй. Сыртқы немесе ішкі факторлар гомеостазды үнемі бұзады; организмнің қазіргі жағдайы – гомеостаздық нүктеге қарай үздіксіз өзгеретін, оның тіршілік үшін оңтайлы жағдайы. Организмнің гомеостаздан тым алыс ауытқуына себеп болатын факторлар стресс ретінде қабылдануы мүмкін. Өмірге қауіп төндіретін жағдай, мысалы, ауыр дене жарақаты немесе ұзақ ашаршылық гомеостазды күрт бұзуы мүмкін. Екінші жағынан, организмнің жағдайды гомеостазға немесе оған жақын күйге келтіруге жасаған тытысы, көбінесе энергия мен табиғи ресурстарды жұмсаумен байланысты, сонымен қатар стресс ретінде қарастырылуы мүмкін. Ми созылмалы стресс кезінде тепе-теңдікті сақтай алмайды; мұндай үнемі тереңдей түсетін тапшылықтың жинақталуы созылмалы стресс деп аталады. Бұл терминді биологиялық контексте алғаш қолданған Селье стрессті "организмге танылатын кез келген талапқа қатысты нақты емес жауап" деп анықтады. Брюс МакЭуэн және Жап Колхас сияқты нейробиологтар, көп жылдық тәжірибелік зерттеулерге сүйене отырып, стрессті "организмнің табиғи реттеу қабілетін асыратын қоршаған ортаның талаптарына жауап ретінде қарастыру керек" деп санайды. Ми қатал отбасылық ортада өмір сүре алмайды, оған басқа мидың арасында белгілі бір тұрақтылық қажет. Ауызша және физикалық агрессия сияқты қатал ортада өскен адамдарда иммундық және метаболикалық дисфункциялар жиі кездеседі. Ал Урсиннің (1988) пікірінше, стресс күтілетін оқиғалардың ("белгіленген мән") мен қабылданатын оқиғалардың ("нақты мән") арасындағы қанағаттанарлық шешілмейтін қайшылықтан туындайды, бұл стрессті танымдық тұрақтылық теориясының кең контекстіне енгізеді.

Биологиялық негіз

Стресс адам организмінің биологиялық жүйелеріне терең әсер етеді. Биология, ең алдымен, стрестің негізгі принциптерін психобиологиялық сезімталдық жүйенің жұмыс істеуімен салыстыратын, стимул-жауап парадигмасын пайдаланып түсіндіруге тырысады. Орталық нерв жүйесі (ми және жұлын) организмнің стресске байланысты механизмдерінде маңызды рөл атқарады. Бұл механизмдерді стрессорға организмнің реакциясы ретінде қарастыру керек пе, әлде стрестің өзінің көрінісі ретінде қарастыру керек пе деген мәселе стрестің нақты не екенін анықтаудағы күмәнділіктің бір бөлігі болып табылады. Орталық нерв жүйесі осы механизмдерді реттеу үшін организмнің эндокриндік жүйесімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Стресс жауабы кезінде симпатикалық нерв жүйесі ең белсенді болып, организмнің көптеген физиологиялық функцияларын реттейді, бұл организмнің қоршаған ортаға бейімделуіне көмектеседі. Төменде нейроанатомия мен нейрохимияның қысқаша биологиялық негіздері және олардың стресске қатысы туралы мәліметтер келтіріледі. Ауыр, жедел немесе созылмалы, аз қарқынды стресс организмдегі үш негізгі реттеу жүйесінде бұзылыстарға әкелуі мүмкін: серотониндік жүйелер, катехоламиндік жүйелер және гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі осі. Агрессивті мінез-құлық та осы жүйелердегі бұзылыстармен байланысты.

Стресс биологиясы

Мидың эндокриндік өзара әрекеттесуі стресті физиологиялық және психологиялық өзгерістерге ауыстыруда маңызды рөл атқарады. Жоғарыда айтылғандай, автономды жүйке жүйесі (АЖЖ) стресті жауапқа айналдыруда маңызды. АЖЖ физикалық стрессорларға (мысалы, барорецепция) және мидан түсетін жоғары деңгейдегі сигналдарға рефлекстік түрде жауап береді. АЖЖ парасимпатикалық және симпатикалық жүйке жүйелерінен тұрады, екі тармақ та қарама-қарсы қызметтермен тоникалық белсенді. АЖЖ постганглиондық жүйкелер арқылы тіндерді тікелей иннервациялайды, осы процесті интермедиолатеральды жасушалар бағанасынан шығатын преганглиондық нейрондар бақылайды. АЖЖ мидан, гипоталамустан, лимбикалық жүйеден, префронтальды қабықтан, мидың орталық бөлігінен және моноамин ядроларынан сигналдар алады. Симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігі "күрес немесе қашу" реакциясын тудырады. Төтенше жағдай немесе стресс кезінде "күрес немесе қашу" реакциясы көздің қарашығының кеңеюіне (мидриаз), жүрек соғу жиілігінің және күшінің артуына, қан тамырларының тарылуына, бронхтардың кеңеюіне, гликогенолиз, глюконеогенез, липолиз, тершеңдікке, ас қорыту жүйесінің қозғалыс белсенділігінің төмендеуіне, бүйрек үсті безінен адреналин мен кортизолдың бөлінуіне, сондай-ақ, несеп көпіршігі қабырғасының босаңсуына әкеледі. Парасимпатикалық жүйке реакциясы, "демалыс және қоректену", гомеостазды сақтауға оралуды қамтиды және көздің қарашығының тарылуына (миоз), бронхтардың тарылуына, ас қорыту жүйесінің белсенділігінің артуына және несеп көпіршігі қабырғаларының жирылуына әкеледі. АЖЖ-мен байланысты механизмдердің үлкен стрестік оқиғалардан кейін жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттыруы мүмкін деп есептеледі. HPA осі – стресс жауабын қамтамасыз ететін нейроэндокриндік жүйе. Гипоталамустағы нейрондар, әсіресе паравентрикулярлық ядро, вазопрессин мен кортикотропин босататын гормонды бөліп шығарады, олар гипофиздік порталды тамыр арқылы алдыңғы гипофиз безіндегі кортикотропин босататын гормон рецепторына жетеді және оған байланысады. Көптеген CRH пептидтері анықталды, сондай-ақ, мидың әртүрлі аймақтарында, оның ішінде амигдалада рецепторлары да анықталды. CRH АКТГ-нің бөлінуін реттейтін негізгі молекула болып табылады. АКТГ-нің жүйелік айналымға шығуы оның меланокортин рецепторына байланысуына және белсендіруіне мүмкіндік береді, бұл стероидтық гормондардың бөлінуін ынталандырады. Стероидтық гормондар мидағы глюкокортикоидтық рецепторларға байланысады, АКТГ-нің бөлінуін азайтып, теріс кері байланыс жасайды. Кейбір мәліметтер кортизол секрециясына сезімтал емес, екінші ұзақ мерзімді кері байланыс бар екенін көрсетеді. Гипоталамустың PVN-і жалғыз жол ядросынан және lamina terminalis-тен сигналдар алады. Осы сигналдар арқылы ол қандағы өзгерістерді қабылдайды және оларға жауап береді. Мысалы, бір зерттеудің нәтижелері бойынша, бір ай немесе одан ұзаққа созылған қарым-қатынастағы жанжалдарға тап болған адамдардың ауруға шалдығу қаупі жоғары, жаралары жазылуы баяулайды. Бұл сондай-ақ, жалпы вакциналардың тиімділігін де төмендетуі мүмкін. Ересек және денсаулығы нашар адамдардағы созылмалы стресс денсаулыққа зиянды ұзақ мерзімді салдарларға алып келуі мүмкін болса, жас және денсаулығы жақсы адамдардағы жедел стресске жауап әдетте денсаулыққа ауырлық тудырмайды.

Иммунологиялық

Уақыт бойынша шектелген немесе екі сағаттан кем созылатын жедел стресс, табиғи иммунитеттің күшеюіне және спецификалық иммунитеттің әлсіреуіне алып келеді. Осы типтегі стресс гранулоциттердің, табиғи өлтіруші жасушалардың, IgA, интерлейкин-6 және жасуша цитотоксикациясының артуына себеп болады. Ұзаққа созылмаған табиғи стресс Th1 (жасушалық) иммунитетінен Th2 (гуморалды) иммунитетіне қарай ығысуға, сондай-ақ Т-жасушалардың көбеюінің және табиғи өлтіруші жасушалардың цитотоксикалық белсенділігінің төмендеуіне әкеледі. Стрестік оқиғалар тізбегі тұрақты иммундық жауапты тудырмады; алайда, Т-жасушалардың көбеюі мен цитотоксикалық әсерінің төмендеуі, табиғи өлтіруші жасушалардың цитотоксикалық белсенділігінің жоғарылауы немесе төмендеуі, және митоген PHA-ның артуы сияқты кейбір байқаулар тіркелді. Созылмалы стресс Th2 иммунитетіне қарай ығысуға, сондай-ақ интерлейкин 2, Т-жасушалардың көбеюінің және тұмауға қарсы антиденелердің реакциясының төмендеуіне әкеледі. Сыртқы стресс факторлары иммундық функциядағы өзгерістерді тұрақты түрде тудырмайды.

Созылмалы аурулар

Созылмалы стресс пен жүрек-қан тамырлары аурулары арасында байланыс бар деген ұсыныс жасалған. Стресс есірткі заттар мен/немесе алкогольге құмар болуға себеп болуы мүмкін. Иммундық жүйе стресс кезінде және жараның алғашқы сатыларында да маңызды рөл атқарады. Ол тінді жаңаруға дайындаумен және жарақат аймағына белгілі бір жасушаларды тартуды ынталандырумен айналысады.

Даму

Созылмалы стресс гипофиз безінің өсу гормоны өндірісін төмендету арқылы балалардың дамуына кедергі келтіреді, мысалы, отбасылық жанжалдар, алкоголизм немесе балаларды зорлық-зомбылыққа салу сияқты жағдайлардағы балалардың үй ортасында. Созылмалы стресс психикалық аурулардан басқа да көптеген денсаулық проблемалары мен ауруларға да алып келеді. Ұзақ мерзімді, ауыр созылмалы стресс диабет, қатерлі ісік, депрессия, жүрек аурулары және Альцгеймер ауруы сияқты ауруларға шалдығу ықтималдығын арттырады. Бұл психиатриялық және физикалық ауруларға әкелуі мүмкін, олар адамның денсаулығына ұзақ мерзімді әсер етеді. Гиппокамп мидың белгілі бір түрдегі естеліктерді сақтау үшін маңызды бөлігі болып табылады және оған зақым келген жағдайда жаңа естеліктерді сақтауда қиындықтар туындауы мүмкін, бірақ бұрынғы естеліктер сақталған күйде қалады. Сонымен қатар, кортизолдың жоғары деңгейі гиппокамптың нашарлауымен және жас ұлғайған сайын есте сақтау қабілетінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Стресс фибромиалгия, созылмалы шаршау синдромы, депрессия және басқа да психикалық аурулар сияқты түрлі бұзылыстарға себеп болуы мүмкін.

Эустресс

1975 жылы Селье стресті еустресс және дистресске бөлетін модельді жариялады. Егер стресс функцияны жақсартса (физикалық немесе психикалық, мысалы, күштік жаттығулар немесе қиын жұмыс арқылы), онда оны еустресс деп санауға болады. Шешілмейтін және бейімделу арқылы азайтпайтын дистресс алаңдаушылыққа немесе кері тартуға (депрессияға) алып келуі мүмкін. Еустресске әкелетін және дистресске әкелетін жағдайлар арасындағы айырмашылық – жағдайдың (нақты немесе ойдағы) жеке күтулермен және стресске төтеп беру ресурстарымен салыстырылғандағы қабыспауымен анықталады. Нақты немесе көзге елестеген дабыл қақтыратын жағдайлар стресс реакциясын тудыруы мүмкін.

Басыма түскен қиындықтар

Стресске жауаптар бейімделуді, стрессті басқару, алаңдаушылық және депрессия сияқты психологиялық күресті қамтиды. Ұзақ мерзімде стресс денсаулықтың нашарлауына және/немесе ауруға шалдығу мүмкіндігінің артуына әкелуі мүмкін; мұны болдырмау үшін стрессті басқару қажет. Стресс-менеджмент – адамды психологиялық стресспен күресуге қажетті тиімді механизмдермен қамтамасыз етуге бағытталған әдістерді қамтиды, стресс – адамның ішкі немесе сыртқы тітіркендіргішке физиологиялық жауабы ретінде анықталады, ол «күрес немесе қашу» реакциясын тудырады. Стресспен күресу тиімді болады, егер адам стрестік жағдайларды жеңу немесе өзгерту үшін стратегияларды қолданса. Стресспен күресудің бірнеше жолы бар, мысалы, стрестің себебін бақылауға алу немесе жұмыс берушілердің немесе отбасы мүшелерінің талаптарына «жоқ» деуді үйрену. Адамның стресс көзіне төзімділігін арттыру үшін басқа бір мәселе туралы ойлауға, мысалы, хоббимен айналысуға, музыка тыңдауға немесе жартасты далада уақыт өткізуге болады. Стрессті басқарудың бір жолы – егер адамда оны басқару мүмкіндігі болса, алдымен стреске себеп болып отырған нәрсені анықтау. Стрессті басқару және азайтудың басқа да тәсілдері: уақытты ысыраптап, жұмысты соңғы сәттерге қалдырмау, ұнайтын нәрселер жасау, жаттығулар орындау, тыныс алу жаттығуларын жасау, достарыңызбен бірге шығу және демалысқа шығу. Жақындарының қолдауы да стрессті азайтуға көп көмектеседі. Ол, психосоциалдық жағдайдың стрестік болуы үшін оны сондай деп бағалау қажет екенін айтты. Ол сондай-ақ, бағалаудың танымдық процестері жағдайдың әлеуетті қауіптілігін, зиянды/жоғалтуды немесе қиындық тудыруын немесе қауіпсіз екенін анықтауда маңызды рөл атқаратынын мәлімдеді. Бұл бастапқы бағалауға жеке және орта факторлары әсер етеді, содан кейін бұл күресу процестерін таңдауға әкеледі. Проблемаға бағытталған күресу проблеманы шешуге бағытталған, ал эмоцияға бағытталған күресу процестері жағымсыз эмоцияларды басқаруға бағытталған. Екінші деңгейдегі бағалау – проблеманы шешу үшін қолда бар ресурстарды бағалау және бастапқы бағалауды өзгертуге мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бастапқы бағалау проблеманың қаншалықты стрестік екенін қамтиды, ал екінші деңгейдегі бағалау – проблемамен күресу үшін жеткілікті ресурстар бар ма, жоқ па, оның жалпы бағасына әсер етеді. Сонымен қатар, күресу икемді, себебі, әдетте, адам жағдайға күресудің тиімділігін тексереді; егер ол күтілген нәтижені бермесе, олар әдетте басқа стратегияларды қолданады.

Денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар

Теріс және оң стрессорлар стресске әкелуі мүмкін. Стресс қарқындылығы мен ұзақтығы жағдайларға және адамның эмоционалдық күйіне байланысты өзгереді (Арнольд. Е және Боггс. К. 2007). Стрессорлардың жиі кездесетін санаттары мен мысалдары: ауырсыну, жарық, шу, температура сияқты сенсорлық әсерлер немесе тамақ, ауа және/немесе су сапасы, тұрғын үй, денсаулық, бостандық немесе қимыл-қозғалыс сияқты қоршаған орта жағдайларын бақылау мүмкін болмауы. Әлеуметтік мәселелер де стресс тудыруы мүмкін, мысалы, өзгелермен немесе қиын адамдармен күрес, әлеуметтік жеңіліс, қарым-қатынастағы жанжалдар, алдау немесе ажырасу, сондай-ақ туу, өлім, неке және ажырасу сияқты маңызды оқиғалар. Кедейлік, жұмыссыздық, клиникалық депрессия, мәжбүрлі тәртіп бұзушылық, көп ішу немесе жеткіліксіз ұйқы сияқты өмірлік жағдайлар да стресске себеп болуы мүмкін. Студенттер мен жұмыс істеушілер емтихан мен жоба мерзімдерінен туындаған үлгерім қысымын сезінуі мүмкін. Даму кезеңіндегі жағымсыз тәжірибелер (мысалы, жүктілік кезінде аналық стреске ұшырау, байланыс тарихының нашар болуы, жыныстық зорлық-зомбылық) адамның стресске жауап беру жүйесінің қалыптасуына кері әсер етеді деп саналады. Адамдардың өміріндегі түрлі стрессорларды бағалаудың бір жолы – Холмс пен Рахе стресс шкаласы.

Жалпы бейімделу синдромы

Физиологтар стрессті организмнің стрессорға – нақты немесе ойша туған күйзеліске қалай ден қоятындығы деп анықтайды. Жедел стрессорлар организмге қысқа мерзімді әсер етеді, ал созылмалы стрессорлар ұзақ мерзімді әсер етеді. Ханс Селье жасаған жалпы бейімделу синдромы (ЖБС) – организмдердің стреске қалай жауап беретінінің сипаттамасы; ЖБС үш кезеңмен сипатталады: симпатикалық нерв жүйесінің қызметін күшейтетін белгілі бір емес дабыл және жұмылдыру кезеңі; организм қауіпке қарсы тұруға тырысатын қарсылық кезеңі; және организм қауіпті жеңе алмаса және физиологиялық резервтерін толық жұмсап алса, шаршау кезеңі.

1-кезең

Ескерту – бұл алғашқы кезең, ол екі фазаға бөлінеді: шок фазасы және шоққа қарсы фаза. Шок фазасы: Осы фазада организм гиповолемия, гипоосмолярлық, гипонатриемия, гипохлоремия, гипогликемия сияқты өзгерістерге төтеп бере алады – бұл стрессордың әсері. Бұл фаза Аддисон ауруына ұқсайды. Организмнің стрессорға төзімділігі уақытша қалыпты деңгейден төмендейді және қандай да бір деңгейде шок (мысалы, циркуляциялық шок) пайда болуы мүмкін. Шоққа қарсы фаза: Қауіп немесе стрессор анықталған немесе сезілген кезде, организм жауап беруге бастайды және дабыл күйіне енеді. Осы кезеңде көгілдір ошақ (locus coeruleus) және симпатикалық жүйке жүйесі адреналин сияқты катехоламиндердің өндірісін белсендіреді, бұл кең танымал «күрес немесе қашу» реакциясын қозғауға мүмкіндік береді. Адреналин уақытша бұлшық ет тонусын арттырады, перифериялық қан тамырларының тарылуына байланысты қан қысымын және тахикардияны жоғарылатады, сондай-ақ қандағы глюкоза деңгейін көбейтеді. ГПА осі де белсендіріледі, нәтижесінде глюкокортикоидтар (кортизол, S гормоны немесе стресс гормоны) өндіріледі.

2-кезең

Қарсылық көрсету – екінші кезең. Осы кезеңде глюкокортикоидтардың секрециясының артуы денедегі жүйелік жауапты күшейтеді. Глюкокортикоидтар қандағы глюкоза, май және аминқышқылдарының концентрациясын арттыра алады. Жоғары дозада, кортизол атты бір глюкокортикоид минералкортикоидтарға (алдостеронға) ұқсас әрекет ете бастайды және денени гипералдостеронизмге ұқсас жағдайға жеткізеді. Егер стрессор жалғаса берсе, стресспен күресудің кейбір жолдарын іздеу қажет болады. Дене стрестік стимулдарға жауап беруге тырысады, бірақ ұзаққа созылған белсенділіктен кейін денедегі химиялық ресурстар біртіндеп азайып, соңғы кезеңге алып келеді.

Зерттеу тарихы

Стресс сөзінің қазіргі қолданылуы Ханс Сельедің 1930 жылдардағы тәжірибелерінен туындады. Ол бұл терминді тек себепке ғана емес, сонымен қатар организмнің қоршаған ортаға жауап беретін және бейімделетін кездегі жай-күйін білдіру үшін қолдана бастады. Оның жалпыға ортақ, ерекше емес стресс-жауап туралы теориясы академиялық физиологияда үлкен қызығушылық пен пікір таласын тудырды, сондай-ақ ол ауқымды зерттеу бағдарламаларын және жарияланымдарды жүзеге асырды. Бұл жұмыс психосоматикалық медицина жақтастарының қолдауын жалғастырғанмен, тәжірибелік физиологияның көптеген мамандары оның тұжырымдамалары тым жалпылама және өлшеуге келмейтін деп санайтын. 1950 жылдары Селье зертханадан бас тартып, өзінің концепциясын танымал кітаптар мен лекциялық турлар арқылы насихаттады. Ол академиялық емес дәрігерлерге де, жалпы жұртшылыққа арналған «Тұрмыстың стресі» атты халықаралық бестселлерде жазды. Стресс пен бейімделудің кең биопсихосоциалдық тұжырымдамасы, жаһандық қиындықтар мен қазіргі өркениеттің мәселелеріне сәтті жауап беру арқылы, әркімнің денсаулық пен бақытқа жетуіне көмектесу мүмкіндігін ұсынды. Селье кері стресс, яғни жағымды стресс үшін «эустресс» терминін енгізді. Ол барлық адамның өзінің игілігі үшін жұмыс істеуге табиғи құштарлығы мен қажеттілігі бар екенін айтты, бұл идея өнеркәсіпшілер мен үкіметтердің қолдауын тапты. 1960 жылдардың соңынан бастап академиялық психологтар Сельенің тұжырымдамасын қабылдай бастады; олар «маңызды өмірлік оқиғаларды» бағалап, «өмірлік стрессті» өлшеуге тырысты және стресс пен түрлі аурулар арасындағы байланысты зерттеу үшін көптеген зерттеулер жүргізді. 1970 жылдардың соңында стресс жалпы халықты ең көп алаңдатып отырған медициналық мәселеге айналды, сондықтан оны жақсырақ шешу үшін негізгі зерттеулерді жүргізу қажет болды. Сондай-ақ, стрестің нейроэндокриндік, молекулалық және иммунологиялық негіздерін зерттеу қайта жанданды, бұл Сельенің бастапқы гипотезаларына міндетті түрде байланысты емес, пайдалы эвристикалық құрал ретінде қарастырылды. АҚШ әскері стрессті зерттеудің маңызды орталығына айналды, соғыс невроздарын және психиатриялық жарақаттарды түсінуге және азайтуға тырысты. Посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) – бұл экстремалды психологиялық жарақатқа қатты және созылмалы эмоционалдық реакция ретінде қарастырылды, сондықтан ол көбінесе әскерилермен, полиция қызметкерлерімен және басқа да шұғыл көмек көрсету қызметкерлерімен байланысты. Стресс факторы өмірге қауіп төндіру (немесе басқа біреудің өлімін көру), ауыр дене жарақаты немесе физикалық немесе психологиялық қауіпсіздікке қауіп төндіру болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, бұл нақты физикалық зиян немесе қауіпсіздікке қауіп төндірмей, терең психологиялық және эмоционалдық жарақаттан туындауы мүмкін. Дегенмен, көбінесе екеуі де бірге кездеседі. 1990 жылдары «стресс» физиология мен адамның барлық салаларындағы қазіргі ғылыми түсініктің ажырамас бөлігіне айналды, сонымен қатар Батыс өмірінің маңызды метафорасы болды. Жұмыс орнындағы стресс сияқты белгілі бір жағдайлардағы стресске назар аударылып, стрессті басқару техникалары әзірленді. Бұл термин сондай-ақ эвфемизмге айналды, проблемаларды тікелей айтпай, түсіністікке шақыруға мүмкіндік береді, жай ғана «стресстемін» деу жеткілікті. Ол жеңіл тітіркенуден бастап денсаулықтың күрт нашарлауына әкелетін ауыр проблемаларға дейін құбылыстардың кең ауқымын қамтыды. Көпшілік арасында осы екі шектің арасындағы кез келген жағдайды стресстік деп санау қалыпты. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның 2015 жылғы «Америкадағы стресс» зерттеуі бойынша, елімізде стресс деңгейі жоғарылап келеді және оның үш негізгі көзі – «ақша», «отбасылық жауапкершілік» және «жұмыс» екені анықталды.