Кіріспе
Күрделі омыртқалы жануарлардың уақытша бөлігінің тереңінен табылған екі кішкентай құрылымның әрқайсысы. Миндальша безі (/ə/'/m//ɪ//ɡ//d//ə//l//ə/; миндальша бездері /ə/'/m//ɪ//ɡ////d//ə//l//i//, // //l//aɪ/ немесе миндальша бездері; сондай-ақ corpus amygdaloideum; латын тілінен грек тілінен, ἀμυγδαλή, amygdalē, 'бадам', 'тонзил') – омыртқалы жануарлардың ми шарының екі жартысында кездесетін жұп ядролық кешен. Ол лимбикалық жүйенің құрамына кіреді. Приматтарда ол уақытша бөліктердің ішкі жағында орналасқан. Ол көптеген ядролардан тұрады, олардың әрқайсысы тағы да кішірек ядролардан құралған. Ең көп тараған бөлініс – базальдық-латеральды, орталық, кортикальды және медиальдық ядролар, сондай-ақ аралық жасушалардың топтары. Миндальша безі есте сақтау, шешім қабылдау және эмоционалдық жауаптарды (мысалы, қорқыныш, үлкен қысым және агрессия) өңдеуде маңызды рөл атқарады. Миндальша безін алғаш 1822 жылы Карл Фридрих Бурдах анықтап, атау берген.
The amygdala (/ə/'/m//ɪ//ɡ//d//ə//l//ə/; : amygdalae /ə/'/m//ɪ//ɡ////d//ə//l//i//, // //l//aɪ/ or amygdalas; also corpus amygdaloideum; Latin from Greek, ἀμυγδαλή, amygdalē, 'almond', 'tonsil') is a paired nuclear complex present in the cerebral hemispheres of vertebrates. It is considered part of the limbic system. In primates, it is located medially within the temporal lobes. It consists of many nuclei, each made up of further subnuclei. The subdivision most commonly made is into the basolateral, central, cortical, and medial nuclei together with the intercalated cell clusters. The amygdala has a primary role in the processing of memory, decision making, and emotional responses (including fear, anxiety, and aggression). The amygdala was first identified and named by Karl Friedrich Burdach in 1822.
Құрылымы
Оннан астам ядролар анықталды, олардың әрқайсысының өзіндік бөлімшелері мен мидың қалған бөлігімен ерекше байланыстары бар. Басты ядролар – базалатеральды кешен, орталық ядро, кортикальды ядро, медиальды ядро және интеркаляцияланған жасушалар топтары. Ол префронтальды, шұға қабығы, аралдық қабық және гиппокамптың жоғары деңгейдегі қабық аймақтарымен кең байланысқа ие. Базалатеральды кешенді тежегіш интеркаляцияланған жасушалық желі қоршап тұрады және базальды алдыңғы мидың, гипоталамустың және миндаль безінің әртүрлі аймақтарына проекция жасайды. Кортикальды және медиальды ядролар иіс сезу жүйесімен және гипоталамуспен байланысады. Көбірек нақты айтқанда, оның орталық және медиальды ядролары кейде базальды ганглияның құрамы ретінде жіктеледі. Ларри Свонсон мен Горика Петровичтің "Амигдала деген не?" атты мақаласында: "Амигдала – құрылымдық та, функционалдық та бірлік емес" делінген.
Жартышарлық мамандандырулар
Бір зерттеуде оң миндалинаның электрлік стимуляциясы жағымсыз эмоцияларды, әсіресе қорқыныш пен қайғыны тудырды. Керісінше, сол жақ миндалинаны стимуляциялау жағымды (бақыт) немесе жағымсыз (қорқыныш, алаңдау, қайғы) эмоцияларды тудыруға қабілетті болды. Басқа да деректер сол жақ миндалинаның мидың награда жүйесінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Әрбір жақ эмоцияны қабылдау және өңдеуде өзгеше функция атқарады. Миндалинаның оң және сол бөліктері тәуелсіз есте сақтау жүйелеріне ие, бірақ эмоцияларды сақтау, кодтау және интерпретациялау үшін бірлесіп жұмыс істейді. Миндалинаның оң жарты шары жағымсыз эмоциялармен байланысты. Ол қорқынышты білдіруде және қорқыныш тудыратын стимулдарды өңдеуде рөл атқарады. Бейтарап стимулдың жағымсыз қасиеттерге ие болуымен жүретін қорқыныш кондиционирлеуі оң жарты шарда жүзеге асады. Егер адамға шартты, жағымсыз стимул көрсетілсе, ол оң миндалинада өңделеді, нәтижесінде жағымсыз немесе қорқынышты реакция туындайды. Бұл эмоциялық реакция адамды қорқыныш тудыратын стимулдардан аулақ болуға және, ең бастысы, қоршаған ортадағы қауіптерді бағалауға үйретеді. Оң жартышар сонымен қатар декларативтік жадқа байланысты, ол бұрынғы оқиғалардан алынған фактілер мен ақпаратты қамтиды және оларды саналы түрде еске алуды талап етеді. Ол эпизодтық жадты сақтауда да маңызды рөл атқарады. Эпизодтық жад – жадтың автобиографиялық аспектілері, оқиғаның эмоционалды және сезімдік тәжірибесін еске алуға мүмкіндік береді. Бұл типтегі жад саналы түрде еске алуды қажет етпейді. Оң миндалина уақыт пен орынды эмоциялық қасиеттермен байланыстыруға қатысады.
Даму және жыныстық айырмашылық
Миндаль қабықша – жыныстар арасындағы айырмашылықтар тұрғысынан ең жақсы зерттелген ми аймақтарының бірі. Миндаль қабықша еркектерде әйелдерге қарағанда үлкенірек болады, бұл 7-11 жас аралығындағы балаларда, ересектерде және ересек егеуқұйрықтарда байқалады. Миндаль қабықшаның құрылымдық дамуының алғашқы бірнеше жылында еркектер мен әйелдер екеуінің де айтарлықтай өсуі байқалады. Осы ерте кезеңде әйелдердің лимбикалық құрылымдары еркектерге қарағанда жылдамдау дамиды. Әйелдерде миндаль қабықша толық даму потенциалына еркектердің дамуының жоғары нүктесінен шамамен 1,5 жыл бұрын жетеді. Ерлердің миндаль қабықшасының құрылымдық дамуы әйелдерге қарағанда ұзаққа созылады. Әйелдердің миндаль қабықшасы ерте дамуының нәтижесінде, олар өсу потенциалына еркектерге қарағанда ертерек жетеді, олардың миндаль қабықшасы дамуын жалғастыра береді. Ерлердің миндаль қабықшасының салыстырмалы үлкендігі осы ұзақ даму кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Бұл жыныстық ерекшеліктерге гормоналды факторлар да ықпал етуі мүмкін. Миндаль қабықша андроген рецепторларына бай – тестостеронмен байланысатын ядролық рецепторлар. Андроген рецепторлары ген экспрессиясын реттейтін ДНК байланысында рөл атқарады. Тестостерон әйелдердің гормоналды жүйесінде болғанымен, әйелдердегі тестостерон деңгейі еркектерге қарағанда төмен. Ерлер гормоналды жүйесіндегі тестостеронның көп болуы дамуға ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар, миндаль қабықшадағы сұр зат көлемі тестостерон деңгейімен болжанады, бұл ерлердің миндаль қабықшасының көлемінің артуына да ықпал етуі мүмкін. Оң және сол миндаль қабықшаның дамуындағы айырмашылықтар байқалады. Сол жақ миндаль қабықша оң жақ миндаль қабықшадан шамамен 1,5-2 жыл бұрын дамуының жоғары нүктесіне жетеді. Сол жақ миндаль қабықшаның ерте өсуіне қарамастан, оң жағы ұзақ уақыт бойы көлемін арттырады. Оң жақ миндаль қабықша қорқынышпен байланысты стимулдарға жауап берумен және бет-әлпетті танумен байланысты. Сол жақ миндаль қабықшаның ерте дамуы нәрестелерге қауіпті жағдайды анықтау қабілетін береді деп болжанады. Еркек және әйелдердің миндаль қабықшаларының басқа да функционалдық және құрылымдық айырмашылықтары байқалды. Субъектілердің миндаль қабықшасының белсенділігі қорқынышты фильмдерді және жасырын стимулдарды көру кезінде байқалды. Зерттеу нәтижелері ерлер мен әйелдерде миндаль қабықшаның әртүрлі жақталуын көрсетті. Фильмді есте сақтау қабілетінің артуы әйелдерде сол жақ миндаль қабықшасының, ал ерлерде оң жақ миндаль қабықшасының белсенділігінің артуымен байланысты. Сол сияқты, бір жақты миндаль қабықшасы зақымдалған пациенттерде шешім қабылдау қабілеті туралы зерттеу оң (бірақ сол емес) миндаль қабықшасы зақымдалған еркектердің шешім қабылдау қабілетінің нашарлауы мүмкін екенін, ал сол (бірақ оң емес) миндаль қабықшасы зақымдалған әйелдердің шешім қабылдау қабілетінің нашарлауы мүмкін екенін көрсетті. Бір зерттеуде әйелдердің эмоциялық оқиғаларды еркектерге қарағанда жақсы есте сақтайтыны анықталды.
Байланыстар
Миндальша без арқылы ақпарат өңдеудің қарапайым схемасы: миндальша без гипоталамусқа, септалдық ядроларға және BNST (миндальша безден шығатын жол арқылы), дорсомедиалдық таламусқа (миндальша без-таламус жолы арқылы), тригеминальды нерв және бет нерві ядроларына, вентральді тегментальді аймаққа, локус коэрулеусқа және латеродорсальді тегментальді ядроға проекциялар жібереді. Медиалдық ядро иіс сезу және феромонды өңдеуге қатысады. Ол иіс сезу шарларынан және иіс қабығынан сигналдар алады. Базальды-латеральді кешендердің қалған бөлігіне және центромедиалдық ядроларға импульстар жіберетін латеральді миндальша бездер сезім жүйелерінен сигналдар алады. Центромедиалдық ядролар базальды-латеральді кешендердің негізгі шығу орындары болып табылады және олар егеуқырлар мен мысықтарда эмоционалдық оянуға қатысады. Миндальша бездің байланысының өзгеруі қорқынышті тану және әлеуметтік желілердің мөлшері сияқты әртүрлі мінез-құлықтар мен нәтижелермен байланысты.
Эмоционалды оқыту
Күрделі омыртқалылар, соның ішінде адамдарда, миндаль тәрізді денелер эмоционалды оқиғалармен байланысты естеліктердің қалыптасуы мен сақталуында маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, қорқыныш шартталған кезде сезімтал стимулдар миндаль тәрізді денелердің базальді-латеральді кешендеріне, әсіресе латеральді ядроларға жетеді, онда олар стимулдардың естеліктерімен байланыстар жасайды. Стимулдар мен олар болжайтын жағымсыз оқиғалар арасындағы байланысты ұзақ мерзімді потенцияция, зардап шеккен нейрондар арасындағы сигнал беруді тұрақты күшейту арқылы қамтамасыз етуі мүмкін. Бір зерттеуде миндаль тәрізді денелердің екі жақты дегенерациясы бар пациент тексерілді. Оған зорлық-зомбылыққа толы оқиғалар мен суреттер көрсетілді және оқиғадан негізгі мәліметтерді қаншалықты еске түсіретіні байқалды. Пациенттің есте сақтау қабілеті функционалды миндаль тәрізді денелері бар пациенттерге қарағанда төмен болды, бұл миндаль тәрізді денелердің эмоционалдық оқытумен тығыз байланысы бар екенін көрсетеді. Эмоционалды естеліктер мидың барлық синапстарында сақталады деп есептеледі. Мысалы, қорқыныш естеліктері нейрондық байланыстарда, яғни латеральді ядродан миндаль тәрізді денелердің орталық ядросына және стриа терминалис (кеңейтілген миндаль тәрізді денелердің бөлігі) төсек ядроларына сақталады деп есептеледі. Бұл байланыс қорқыныш естеліктерінің жалғыз орны емес, өйткені миндаль тәрізді денелердің ядролары мидарокрев сияқты естелік үшін маңызды басқа ми аймақтарына ақпаратты қабылдап, жібереді. Кейбір сезім нейрондары аксон түйіндерін орталық ядроға қарай бағыттайды. Орталық ядролар қорқыныш реакцияларының пайда болуына қатысады, мысалы қорғаныс мінез-құлқы (мұздау немесе қашу реакциялары), автономды жүйке жүйесінің реакциялары (қан қысымы мен жүрек соғуының / тахикардияның өзгеруі), нейроэндокриндік реакциялар (стресс гормонының босауы) және т.б. Миндаль тәрізді денелердің зақымдануы Павловтың қорқыныш шартталуының қалыптасуын және оның көрінісін бұзады, бұл эмоционалдық реакциялардың классикалық шартталуының бір түрі. Нейрондардың әртүрлілігі оң және теріс стимулдарға жауап береді, бірақ бұл нейрондардың нақты анатомиялық ядроларға топталуы жоқ. Алайда миндаль тәрізді денелердің орталық ядросының зақымдануы сияқты жағдайлар тышқанның апетиттік қабілетін төмендетеді. Базолатеральді аймақтардағы зақымданулар бірдей әсер етпейді. Осыған ұқсас зерттеулер миндаль тәрізді денелердің әртүрлі ядролары апетиттік түрлердің әртүрлі функцияларын атқаратынын көрсетеді. Дегенмен, зерттеушілер базальтеральді миндаль тәрізді денелердің маңызды рөлін көрсететін апетиттік эмоционалдық оқытудың мысалын тапты: Наивті аналық тышқандар еркек кірлі төсек-орынға кіретін ұшпайтын феромондарға тартылады, бірақ еркек түзілген ұшпалы заттарға емес, егер олар ұшпайтын тартымды феромондармен байланысты болса, олар Павловтық ассоциативтік оқыту жағдайында шартты емес стимул ретінде әрекет етеді. Вомероназальдық, иіс және эмоциялық жүйелерде Fos (гендер отбасы) ақуыздары ұшпайтын феромондар вомероназальдық жүйені ынталандыратынын, ал ауадағы ұшпалы заттар тек иіс жүйесін белсендіреді. Осылайша, еркек түзілген ұшпалы заттардың пайда болуы иіс және вомероназальдық байланысты оқытуды көрсетеді. Сонымен қатар, сыйақы жүйесі біріншілік феромондар мен екіншілік тартымды иіс заттарымен әртүрлі түрде белсендіріледі. Бастапқы тартымды феромонды зерттеу базальтеральді миндаль тәрізді денелерді және ядролық аккумбенс қабығын белсендіреді, бірақ вентральді тегментальді аймақты да, орбитофронтальді қабықты да белсендірмейді. Ал екінші кезектегі еркек түзілген иіс заттарды зерттеуге базальтеральді миндаль тәрізді денелер, префронтальді қабық пен вентральді тегментальді аймақты қамтитын схеманы іске қосу қажет. Сондықтан, базальтеральді миндаль тәрізді денелер – вомероназальдық иіспен байланысты оқытудың негізгі орталығы.
Сыйлық
Глютаматергиялық нейрондар базальтеральды миндалинада ядролық қабықша мен ядроға проекция жібереді. Осы проекциялардың белсенділігі мотивациялық маңыздылықты қоздырады. Бұл проекциялардың ынталандыруға қабілеті дофамин рецепторы D1-ге байланысты. Миндалевид, әсіресе базальтеральды ядролар, эмоционалдық оянудың оқиға туралы есте сақтау күшіне әсер етуіне қатысады, бұл Джеймс Макгоның зертханасы сияқты көптеген зертханалар көрсеткендей. Бұл зертханалар жануарларды әртүрлі оқу тапсырмаларына үйретті және оқытудан кейін миндалинаға енгізілген препараттардың жануарлардың тапсырманы есте сақтауына әсер ететінін анықтады. Бұл тапсырмаларға қарапайым классикалық шарттану тапсырмалары кіреді, мысалы, тежелімдік жалтару, онда егеуқұйрық аппараттың белгілі бір бөлігімен жеңіл соққыны байланыстырады, сондай-ақ кеңістіктік немесе белгіленген су лабиринты сияқты күрделі тапсырмалар, онда егеуқұйрық судан шығу үшін платформаға жүзуге үйренеді. Егер миндалинаны белсендіретін препарат миндалинаға енгізілсе, жануарлар тапсырма бойынша жаттығуды жақсы есте сақтайды. Егер миндалинаны инактивациялайтын препарат енгізілсе, жануарлардың тапсырманы есте сақтау қабілеті төмендейді. Егеуқұйрықтарда стреске ұшырағаннан кейін бірден миндалинада ДНК зақымдануының артуы анықталды. Стресс 30 минуттық қозғалмау немесе мәжбүрлі жүзу арқылы тудырылды. Осы стреске ұшырағаннан кейін жеті күн өткен соң, миндалинадағы ДНК зақымдануы байқалмайды, бұл, мүмкін, ДНК жөндеуге байланысты. ФМРТ зерттеуінде тәжірибелі медитаторларда жаңадан бастағандарға қарағанда инсуланың белсенділігі жоғары екені анықталды. Ақпаратты кодтау кезінде миндалинаның белсенділігі сол ақпаратты есте сақтаумен байланысты. Алайда, бұл байланыс ақпараттың «эмоционалдығына» байланысты. Көбірек эмоциялық ояну ақпарат миндалинаның белсенділігін арттырады, ал бұл белсенділік есте сақтаумен байланысты. Миндалина нейрондары эмоционалдық ояну кезінде тета белсенділігі сияқты әртүрлі тербелістерді көрсетеді. Бұл синхронды нейрондық оқиғалар неокортикальды сақтау орындары мен декларативтік жадыға қатысатын уақытша бөлік құрылымдары арасындағы өзара әрекеттестікті арттыру арқылы синапты пластикалықты (жадыны сақтаумен байланысты) ынталандыра алады. Роршах тестінің 03 нөмірін қолдану арқылы жүргізілген зерттеулер осы кездейсоқ суреттерге берілген ерекше жауаптардың саны үлкен миндалинамен байланысты екенін анықтады. Зерттеушілер: «Бұрынғы есептерде көркем адамдарда көркем емес адамдарға қарағанда ерекше жауаптар жиірек байқалатыны көрсетілгендіктен, бұл оң корреляция нормальды адамдарда миндалинаның ұлғаюы шығармашылық ойлаумен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады».
Миндальді қабықтың нейропсихологиялық кореляттары
Алғашқы зерттеулер миндалинаның функцияларын түсіндіріп, одан әрі зерттеулер жүргізуге негіз болды. 1888 жылы миндалинасы зақымдалған (соның ішінде миндалинаны қоса) rhesus маймылдарында елеулі әлеуметтік және эмоционалдық жетіспеушіліктер байқалды. Генрих Клювер және Пол Буси кейіннен осы байқауды кеңейтіп, алдыңғы уақытша бөлігінің үлкен зақымдануларының айқын өзгерістерге, соның ішінде барлық нысандарға шамадан тыс реакция, гипоэмоционалдық, қорқыныштың жоғалтылуы, гиперсексуалдық және гипероральдық жағдайға (нашар заттардың ауызға салынуы) әкелетінін көрсетті. Кейбір маймылдар таныс нысандарды тани алмай, жанды және жансыз нысандарға ешқандай айырма жасамай жақындасып, тәжірибешілерге деген қорқыныштарын жоғалтты. Бұл мінез-құлық бұзылысы кейін Клювер-Буси синдромы деп аталды, ал кейінгі зерттеулер бұл миндалина зақымдануынан туындайтынын дәлелдеді. Миндалинасы зақымдалған маймыл аналары балаларына деген аналық қылықтарын азайтып, оларды жиі физикалық зорлыққа немесе қараусыздыққа ұшыратты. 1981 жылы зерттеушілер бүкіл миндалинаның радиожиіліктік зақымдануы Клювер-Буси синдромын тудыратынын анықтады. МРТ сияқты нейровизуализация технологиясының жетістіктері нейробиологтарға миндалинаға қатысты маңызды жаңалықтар ашуға мүмкіндік берді. Әртүрлі деректер миндалинаның психикалық күйлерде маңызды рөл атқаратынын және көптеген психологиялық бұзылыстармен байланысты екенін көрсетеді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, қылық ауруы бар балаларда сол жақ миндалинасы кішірек болады. Көптеген жағдайларда сол жақ миндалинаның көлемінің ұлғаюы мен ССРИ (антидепрессанттар) немесе психотерапия қолдану арасында байланыс бар екені анықталды. Сол жақ миндалина әлеуметтік қорқыныш, обсессивтік-компульсивтік бұзылыстар, посттравматикалық стресс бұзылысы, сондай-ақ, айырылу және жалпы қорқыныш бұзылыстарымен байланысты. 2003 жылғы зерттеуде шекаралық тұлғалық бұзылысы бар адамдарда сол жақ миндалина белсенділігі қалыпты бақылау тобына қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Кейбір пациенттер бейтарап беттерді жіктеуге қиналады немесе оларды қауіпті деп қабылдады. Психопатиямен ауыратын адамдар басқа сау адамдарға қарағанда нұсқау берілген қорқыныш сигналдарына автономды реакциялардың төмендеуін көрсетеді. 2006 жылы зерттеушілер пациенттерге қорқынышты беттер көрсеткенде немесе қорқынышты жағдайларға тап болғанда миндалина белсенділігінің артуын байқады. Ауыр әлеуметтік фобиясы бар пациенттерде миндалиналық реакцияның күшеюімен байланыс байқалды. Сол сияқты, депрессияға шалдыққан пациенттерде барлық беттердің, әсіресе қорқынышты беттердің эмоцияларын түсіндіру кезінде сол жақ миндалина белсенділігі күшейді. Бұл гипербелсенділік пациенттерге антидепрессанттар берілген кезде қалыпқа келтірілді. Керісінше, миндалина биполярлық бұзылысы бар адамдарда әртүрлі реакция көрсететіні байқалды. 2003 жылғы зерттеуде ересектер мен жасөспірімдердегі биполярлық аурулардың миндальшасының және гиппокамптың көлемі едәуір кішірек екені анықталды. Көптеген зерттеулер миндалина мен аутизм арасындағы байланысқа назар аударды. 2004 және 2006 жылдардағы зерттеулер көрсеткендей, басқа нәсілдің адамдарының қорқып тұрған немесе қорқынышты беттерін көрген нормаль адамдарда миндалина белсенділігі артады, тіпті бұл әсер сезімдік болса да. Алайда, миндалина қорқынышқа байланысты стимулдарды өңдеу үшін қажет емес, өйткені екі жақты зақымдалған адамдар функционалдық миндалина болмаған жағдайда да қорқынышты беттерге жылдам реакция көрсетеді.
Жыныстық бейімділік
Соңғы зерттеулер ми құрылымы, оның ішінде екі жарты шардың арақатынасы және миндаль безіндегі байланыс үлгілері мен сексуалдық бағдар арасындағы мүмкін байланыстарды көрсетіп отыр. Гомосексуал еркектердің миндаль безіндегі үлгілер гетеросексуал еркектерге қарағанда көбінесе әйелдік сипаттамаға ие, ал гомосексуал әйелдердің миндаль безіндегі үлгілер гетеросексуал әйелдерге қарағанда көбінесе еркектік сипаттамаға ие. Гомосексуал еркектерде миндаль безінің байланыстары сол жақ миндаль безінен гетеросексуал әйелдерде байқалатындай кеңірек таралғандығы анықталды. Миндаль безінің байланыстары гомосексуал әйелдерде оң жақ миндаль безінен гетеросексуал еркектердегідей кеңірек таралған.
Әлеуметтік
Миндаль безінің белсенділігі артқан кезде, ол жанашырлыққа бағытталған медитация арқылы әлеуметтік байланысқа ықпал етеді. Сол сияқты, ақ заттың басқа ми аймақтарымен байланысы әлеуметтік желінің мөлшерімен байланысты. Үлкен миндаль безіне ие адамдардың әлеуметтік желілері де үлкен және күрделі болды. Миндаль безі бет-әлпетті тануға жауапты және басқаларға түрлі эмоциялық білдірістерге тиісті жауап беруге мүмкіндік береді. Олар басқа адамдардың бет-әлпеті бойынша әлеуметтік жағдайды дұрыс бағалай білді. Миндаль безінің әлеуметтік жағдайларды талдаудағы рөлі, оның бет ерекшеліктеріндегі өзгерістерді анықтау және өңдеу қабілетімен байланысты. Алайда, ол қарап тұрған адамның көздерінің бағытын анықтай алмайды. Сонымен қатар, миндаль безі адамның эмоционалдық интеллектісінің деңгейін анықтайтын фактор деп есептеледі. Әсіресе, үлкен миндаль безі жоғары эмоционалдық интеллектке мүмкіндік береді, бұл қоғамға бейімделуді және басқалармен ынтымақтастықты арттырады. Миндаль безі жеке кеңістікке қатысты бұзушылықтарға реакция жасайды. Бұл реакциялар екі жақты миндаль безі зақымдалған адамдарда байқалмайды. Сонымен қатар, fMRI зерттеулерінде басқа адамдар физикалық жақын болғанда миндаль безінің белсенділігі артатындығы анықталды, мысалы, сканерленуші адам сканердің жанында зерттеушінің тұрғанын білгенде, алыс тұрғанына қарағанда.
Агрессия
Жануарлар зерттеулері миндальша безді қозу жыныстық және агрессивті мінез-құлықты күшейтетінін көрсеткен. Сол сияқты, мидың зақымдануын зерттеулер миндальша безге келген зиянның кері әсерін тудыруы мүмкін екенін көрсетті. Осылайша, мидың бұл бөлігі агрессияны көрсету және бақылауда маңызды рөл атқаратын сияқты.
Қорқыныш
Сирек кездесетін генетикалық ауру – Урбах-Вите ауруынан туындаған миндальша бездің екі жақты ошақты зақымдануларына шалдыққан адамдар бар. Мұндай науқастар қорқынышқа байланысты мінез-құлықтарды көрсетпейді, сондықтан С.М. "қорқынышсыз әйел" деп аталды. Бұл жағдай миндальша бездің "қорқыныш күйін тудыруда шешуші роль атқарады" деген қорытындыны нығайтады. Миндальша бездегі протеинкиназа C эпсилон морфинге, этанолға реакциялардың мінез-құлық жауабын реттеу және қорқыныш сияқты мінез-құлықты бақылау үшін маңызды. Бұл ақуыз басқа ақуыздардың жұмысын бақылауға қатысады және этанолды көп мөлшерде қабылдау қабілетінің қалыптасуында рөл атқарады. Ұзақ мерзімді алкоголь тұтыну мен одан бас тарту мидың динамикалық желісіне бейімделуге әсер етуі мүмкін.
Уайымдау
Миндаль безі мен алаңдаушылық арасында да байланыс болуы мүмкін. Әсіресе, әйелдерде алаңдаушылық аурулары жиірек кездеседі. Бір тәжірибеде дегу ұрғашыларын анасынан айырды, бірақ оның дауысын естуге мүмкіндік берді. Оған жауап ретінде, еркектер миндаль безінде серотонин рецепторларын арттырды, ал әйелдер олардан айырылды. Бұл еркектердің стрестік жағдайға аз әсер етуіне әкелді. Адамдар қорқыныш немесе агрессия сезімдерін білдіргенде миндаль безінің кластерлері белсенді болады. Бұл миндаль безінің мидың негізгі құрылымы болып табылуына және «күрес немесе қашу» реакциясы үшін жауапты болуына байланысты. Алаңдаушылық пен паникалық шабуылдар миндаль безі қоршаған ортаның стресстік факторларын сезгенде пайда болуы мүмкін, бұл «күрес немесе қашу» реакциясын күшейтеді. Миндаль безі шартты қорқынышпен тікелей байланысты. Шартты қорқыныш – бұл бастапқыда бейтарап стимул үнемі қорқыныш тудыратын стимулмен жұптасқанда пайда болатын мінез-құлықты түсіндіруге арналған құрылым. Миндаль безі адам денесіндегі негізгі қорқыныш жүйесі болып табылады және шартты қорқыныштың туындауына қатысады. Қорқыныш жүрек соғу жиілігінің артуы, қан қысымының жоғарылауы және жыбырлау немесе қабақтың қысылуы сияқты қарапайым рефлекстерді қоса алғанда, автономдық белсенділіктің өзгеруі арқылы өлшенеді. Миндаль безінің орталық ядросы гипоталамус және ми сабағымен тікелей байланысты – бұл қорқыныш пен алаңдаушылыққа тікелей қатысы бар аймақтар. Бұл байланыс миндаль безі алынған жануарлардың зерттеулерінен көрінеді. Мұндай зерттеулер миндаль безі жоқ жануарлардың қорқынышты аз білдіретінін және түрге тән емес мінез-құлықтарға бейімделетінін көрсетеді. Миндаль безінің көптеген проекциялық аймақтары қорқыныш пен алаңдаушылықты өлшеуге қолданылатын нақты белгілерге қатысады. Сүтқоректілердің қауіпке бейімделу және оған жауап беру жолдары өте ұқсас. Ғалымдар мидың ұқсас аймақтарын – әсіресе миндаль безін – сүтқоректіге қауіп төнгенде немесе алаңдаушылық сезіне бастағанда жарықтанатынын немесе белсенді болатынын байқады. Кеміргіштер мен адамдар қауіпті жағдайды байқағанда мидың ұқсас бөліктері белсенді болады, бұл бағалауда миндаль безінің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Миндаль безінің функцияларын бақылау арқылы бір кеміргіштің неге екіншісінен гөрі алаңдаушылыққа бейім екенін анықтауға болады. Миндаль безінің белсенділігі мен субъектінің алаңдаушылық деңгейі арасында тікелей байланыс бар. Алаңдаушылық сезімі стресске себеп болатын фактордан басталады – бұл иістер, көріністер және алаңдаушылыққа әкелетін ішкі сезімдерді қамтиды. Миндаль безі бұл стимулға қарсы тұрып, күресуге немесе қашуға дайындық жасайды. Бұл реакция қан ағынына адреналиннің бөлінуімен шақырылады. Нәтижесінде қандағы қант деңгейі көтеріліп, бұлшықеттерге жылдам энергия қол жетімді болады. Қанды дененің басқа бөліктеріне қайтару үшін дірілдеу пайда болуы мүмкін. Стресс басталуынан басқа, миндаль безі нейрондарының ұзақ мерзімді өзгерістері миндаль безіндегі стресске байланысты гормондардың әсерінен ұзақ мерзімді немесе жарақаттық стрестен кейін алаңдаушылықты арттыруы мүмкін. Керісінше, миндаль безіндегі стресс гормондарының әсерін тоқтату алаңдаушылықты азайтады. Миндаль безінің және оның әртүрлі функцияларының жақсы түсінуі клиникалық алаңдаушылықты емдеудің жаңа әдісіне әкелуі мүмкін.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
Миндаль тәрізді денелер мен мидың жарақаттан кейінгі стресс бұзылысын өңдеу арасында байланыс болуы мүмкін. Көптеген зерттеулер миндаль тәрізді денелердің ПТСР науқастарындағы эмоционалдық реакцияларға жауапты болуы мүмкін екенін көрсеткен. Атап айтқанда, бір зерттеуде ПТСР науқастарында қорқынышпен бейнеленген беттердің суреттерін көрсеткен кезде, олардың миндаль тәрізді денелері ПТСР жоқ адамдарға қарағанда жоғары деңгейде белсенділік танытқан.
Биполярлық бұзылу
Амигдаланың беттегі эмоцияларды өңдеу кезіндегі дисфункциясы биполярлық бұзылыста жақсы құжатталған. Биполярлық бұзылысы бар адамдарда амигдаланың белсенділігі күштірек болды (әсіресе амигдала/медиалдық префронталдық қабық тізбегі).