Кіріспе

Физиологиялық психология – мінез-құлық нейробиологиясының (биологиялық психология) бір бөлімі болып табылады, ол бақыланатын тәжірибелерде адам емес жануарлардың миын тікелей манипуляциялау арқылы қабылдау және мінез-құлықтың нейрондық механизмдерін зерттейді. Психологияның бұл саласы ми мен адамның мінез-құлқын зерттегенде эмпирикалық және практикалық көзқарас қолданады. Бұл саладағы ғалымдардың көпшілігі сананы жүйке жүйесінен туындайтын құбылыс деп есептейді. Жүйке жүйесінің механизмдерін зерттеу арқылы физиологиялық психологтар адам мінез-құлқы туралы көптеген жайттарды анықтай алады. Биологиялық психологияның басқа салаларынан өзгеше, психологиялық зерттеулердің негізгі мақсаты – ми мен мінез-құлық арасындағы байланысты сипаттайтын теорияларды жасау болып табылады. Физиологиялық психология организмдегі мінез-құлыққа немесе әрекетке дененің реакциясын қамтитын көптеген мәселелерді зерттейді. Бұл ми жасушалары, құрылымдары, компоненттері және іс-қимылдарды жасау үшін қатысатын химиялық өзара әрекеттесулерді қамтиды. Бұл саладағы психологтар көбінесе ұйқы, эмоция, тамақтану, сезімдер, көбелек мінез-құлық, оқу/жад, коммуникация, психофармакология және неврологиялық аурулар сияқты тақырыптарға назар аударады. Бұл зерттеулердің негізінде жүйке жүйесінің организмдегі басқа жүйелермен өзара байланысып, нақты мінез-құлықты қалыптастыруы туралы идея жатыр. Орталық жүйке жүйесі ми мен жұлыннан тұрады. Ми – организмнің басқару орталығы және миллиондаған нейрондық байланыстарды қамтиды. Бұл орган организм мен оның қоршаған ортасынан хабарларды жіберіп, қабылдауға жауапты. Мидың әр бөлігі адамның әртүрлі аспектілеріне қатысты мамандандырылған.

Сезімталдық

Эмоция адамның мінез-құлқын анықтауда маңызды рөл атқарады. Эмоциялар болжамды және олар миымыздың әртүрлі аймақтарында қалыптасады, бұл қандай эмоцияны тудырғанына байланысты. Эмоционалды жауапты мінез-құлықтық, автономдық және гормоналды үш негізгі санатқа бөлуге болады. Мінез-құлықтық компонент эмоцияға ілесе жүретін бұлшықет қозғалыстарымен түсіндіріледі. Мысалы, егер адам қорқыныш сезінсе, мінез-құлық механизмі қорқыныш көзінен қашу болуы мүмкін. Эмоцияның автономдық жағы эмоцияға дененің реакция жасай алу қабілетін қамтамасыз етеді. Бұл – мидан түсетін сигналдарға организмнің автоматты түрде жауап беруі, яғни «күрес немесе қашу» реакциясы. Соңында, бөлінетін гормондар автономдық жауапты күшейтеді. Мысалы, «күрес немесе қашу» реакциясын іске қосқан автономдық жауапқа, қан ағынын арттырып, бұлшықеттерге оттегі мен қоректік заттар жеткізілуін қамтамасыз ету үшін эпинефрин және норадреналин сияқты химиялық заттардың бөлінуі көмектеседі. Қорқыныш: миндальша без – қорқынышты қабылдау, сақтау және білдірудің басты құрауышы. Орталық миндальша бездің зақымдануы қорқынышқа байланысты мінез-құлықтық және автономдық эмоционалдық жауаптардың бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашу/агрессия: гипоталамус және миндальша без бірлесіп, периакведуктивті сұр затқа тежегіш/қозушы импульстар жібереді, ол әдетте қорғаныс мінез-құлқын іске асырады. Эмоцияға жауап ретінде окситоциннің бөлінуі артады, соның салдарынан жауап күшейеді. Окситоцин лимбикалық жүйеге ғана емес, организмде де нақты мақсаттарға жұмыс істейді. Ол көбінесе стрестік және әлеуметтік жағдайларда кездесетін алаңдаушылықты басады, организмге тыныс береді. Окситоцин жаңадан ана болған аналардың аналық сезімі мен агрессиясына да әсер ететін күшті гормон саналады. Бұл гормон әйелдердің жұптасуға және көбейтуге құштарлығына да белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Эмоцияға тікелей жауап ретінде бөлінетін тағы бір гормон – адренокортикотроптық гормон (АКТГ), ол қорқынышты күйзеліске жауап ретінде бөлінеді. АКТГ қорқынышқа жауап ретінде артқы гипофизден бөлінеді және мінез-құлық пен іс-қимылды жеңілдету немесе тежеуде рөл атқарады. Көп жағдайда АКТГ-ның жоғары деңгейі, дәл сол қорқынышты жауапты тудырған іс-қимылдарды тежеуге алып келеді. Бақыт организмдегі допамин мен серотонин деңгейімен негізгі түрде реттеледі. Екеуі де денеде әртүрлі жерлерде әрекет ететін моноаминді нейротрансмиттерлер. Серотонин асқазан-ішек жолы рецепторларына, ал допамин ми рецепторларына әсер етеді, бірақ олардың атқаратын қызметтері ұқсас. Допамин мидың сыйақы жүйесіне әсер ететін негізгі гормон болып саналады, бірақ бұл мәселе зерттеушілер арасында пікірталас тудырып отыр. Серотониннің депрессияны азайту механизмі толыққанды зерттелмеген, бірақ оның жұмыс істейтіні белгілі. Серотонинді қайта сіңірудің селективті ингибиторлары (ССИ) – депрессиямен ауыратын науқастарға тағайындалатын препараттардың бір түрі, олар серотонинді синапста қалдырып, организмге сіңуді жалғастырады.

Ұйқы

Ұйқы – адамның әдетте бірнеше сағатқа демалуы үшін организмнің ұйқышылдық сезімін тудыратын мінез-құлқы. REM ұйқысы – бұл аса толыққанды емес кезең, онда адам түс көреді және бұлшықеттердің қозғалысын немесе дірілдеуін сезінеді. Осы ұйқы кезеңінде жүрек соғысы мен тыныс алу әдетте дұрыс емес болады. REM емес ұйқы, кейде баяу толқынды ұйқы деп те аталады, терең ұйқымен байланысты. Денедегі қан қысымы, жүрек соғуы және тыныс алу, әдетте, ояу күймен салыстырғанда айтарлықтай төмендейді. Осы күйде түс көру мүмкін, бірақ ұйқының тереңдігіне және есте сақтау процесінің жүрмеуіне байланысты оларды еске түсіру қиын. REM циклдары әдетте 90 минуттық интервалмен жүзеге асады және бір ұйқы сеансындағы ұйқы ұзақтығы артқан сайын ұзарады. Әдеттегі түнгі ұйқыда адам REM және REM емес ұйқының төрт-алты циклынан өтеді. психология кафедраларымен байланысты немесе пәраралық нейроғылым бағдарламаларында. Көптеген физиологиялық психологтар нейроғылым немесе оған қатысты пәндер бойынша PhD дәрежесін алып, колледждерде немесе университеттерде оқыту және зерттеу жұмыстарын жүргізеді, мемлекеттік зертханаларда немесе басқа да жеке ұйымдарда зерттеулермен айналысады немесе түрлі дәрі-дәрмектердің адамның мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттеу үшін фармацевтикалық компанияларға жұмысқа алынады.