Кіріспе

Онтарио көлі үстіндегі мұздық жер бедері, Канада

Оук Риджс Морайнасы – Канаданың оңтүстік-орталық Онтарионың Аралас орманды жазықтарындағы экологиялық тұрғыдан маңызды геологиялық жер бедері. Морена Питербороға жақын, Каледон мен Райс көлі арасындағы географиялық аймақты қамтиды. Оңтүстік Онтариодағы ең маңызды жер формаларының бірі – бұл морена, 12 000 жыл бұрын соңғы мұз басу кезеңінде жылжыған және кері шегінген мұздықтардың нәтижесінде Ниагара жарлығынан Рис көліне қарай созылған дөңгелектер мен өзен аңғарларынан атын алған (төмендегі геологиялық тарихына қараңыз). Моренаның шамамен 200 метрлік қалың мұздықтан пайда болған шөгінділерінің астында кембрийлік жыныстардың қалың қабаттары және 200 метрге дейін ордовик дәуіріне жататын жыныстар жатыр (төмендегі геологияға қараңыз), олар төрттік кезеңге дейінгі эрозия мен шөгінділердің болмауынан туындаған аймақтық үзіліспен жабылған. Өзендер мен көлдер ландшафтты әр түрлі етіп таратып, жануарлар, ағаштар және бұталардың алуан түрлілігі үшін қолайлы орта жасайды (экологияға қараңыз). Бұлар сонымен қатар, күрделі жер асты байланыстары арқылы моренадағы су қоймаларын тұщы сумен қамтамасыз етеді (гидрологияға қараңыз). Жақын жердегі құрылыс және морена төңірегіндегі елді мекендердің кеңеюі, олардың ауыз суға деген қажеттілігіне байланысты, Онтариода бұл жер даулы аймаққа айналған, себебі ол ірі қалалық құрылыс жолында орналасқан (саяси шараларға қараңыз). Сондықтан моренаны сақтау – су қоймаларын ауыз суға жарамды күйде ұстау және моренаның ішіндегі және айналасындағы табиғи экожүйелерді қорғау үшін маңызды қадам (сақтауға қараңыз). Бұл аймақ қалыптасуының бастауын және ертедегі қауымдастықтардың жерді қалай пайдаланғанын зерттеу үшін ондаған жылдар бойы ғылыми зерттеулерге тақырып болды. Қазіргі кезде басты назар аударылып отырғаны – суқойманы толығымен құрғата бермей, ауыз суды алудың жолдарын табу (зерттеу бөліміне қараңыз).

Физиография

Оук Риджс Морені – төрт биік тізбектен тұратын үлкен қырқалар. Батысында Ниагара жарлығы, моренаның қалыптасуына маңызды рөл атқарған куэста, ал шығысында Трент өзені мен Райс көлімен шектеледі. Төрт тізбек (Албион, Уксбридж, Понтипул және Райс-Лейк, батыстан шығысқа қарай) кезең-кезеңмен қалыптасқан, бірақ қалыптасудың алғашқы кезеңінде синхронды қалыптасу да болған. Моренаның шыңдары Уксбридж тізбегінде орналасқан, және моренаның батыстан шығысқа қарай қалыптасуының нәтижесінде әдетте шығыстан батысқа қарай көтеріледі. Яғни, моренаның батыс бөлігі шығыс бөлігіне қарағанда ертерек және жиірек шөгінділермен толып, мұздықтардың моренаның шығыс бөлігін қалыптастыру барысында баяу шегінуіне байланысты. Райс көлінің тізбегі, Оук Риджс Морені Райс көлін қиып өтетін жерде, басқа тізбектерден бөлінеді. Морена – жергілікті топографиялық биік жатқандықтан, Оук Риджс Моренасының төменгі шөгінді жинағынан бастау алған өзендер, жер асты суларының қозғалысы арқылы, оңтүстікке Онтарио көліне немесе солтүстікке Симко көліне және Джорджиан шығанағына қарай, мұздықтардың еруі кезінде пайда болған үлкен өзен аңғарлары арқылы ағып шығады. Солтүстік жағында Питерборо драмлин даласы деп аталатын барабан тәрізді төбелер орналасқан, олар Райс көлінің оңтүстігінде және Райс көлінің тізбегінде жалғасуы мүмкін. Райс көлінің тізбегі мен Питерборо драмлин даласының жанында, тасты негіздегі төмен жатқан жазықтар мен кішкентай төбелер кездеседі.

Геологиялық шығу тегі

Оук Риджс Морені, шамасы, Соңғы Висконсин мұздық кезеңінде қалыптасқан. Ниагара жарлығынан балқыған мұз моренаның батыс шекарасына ағып кірді, онда мұз астындағы арналар кеңейіп, Лорантид мұз қабаты мен Онтарио көлі алабындағы мұз массасы арасында батыстан шығысқа қарай өтетін жолды құрады. Қабатталған шөгінділер биік тік беткейлерге тез орналасты. Кейбір аймақтарда шөгінділер, күшті эрозияға ұшыраған арналар мен барабан тәрізді төбелермен белгіленген беттерде жиналды. Арна туннельдері негізінен мұздық өзендердің эрозиясы нәтижесінде пайда болды, бұл моренаның қалыптасуына дейінгі әдеттегі процесс. Бұл моренаның ерекшелігі – шөгінді қабаттарының мұздық-өзендік шөгінділерден мұздық-көлдік шөгінділерге өтуі. Оук Риджс Моренінің ядросын құрайтын шөгінді мұздық-өзендік аймақтар, бірақ су астындағы қуыстардың шектеулі су асты жамылғыларына ғана ғана толы. Бұл ядроның үстіне, жас және топографиялық тұрғыдан төменгі мұздық-көлдік шөгінді қабаты орналасқан, негізінен моренаның дельта және алап аймақтарында. Дамуының соңғы кезеңдерінде мұз шеттерінде ретсіз, қабатталмаған жинақталу (диамиктон деп аталады) жүрді. Мұздық өзендердің шөгінділері көлемдік тұрғыдан көп болғанымен, диамиктон шөгінділері моренаның ашық бетінің үлкен бөлігін құрайды. Зерттеулер шөгінділенудің батыстан шығысқа қарай төрт негізгі шөгінді клиндері: Альбион, Уксбридж, Понтитол және Райс көлі бойында жүргенін көрсетеді. Клиндер салыстырмалы түрде қысқа мерзімде, шамасы, бірнеше жүз жылдың ішінде қалыптасқан болуы мүмкін, мұздық көлдердегі жылдық шөгінді циклдары (варвтар деп аталады) морена шөгінділерінде көрсетілгендей. Дегенмен, моренаның ең төменгі қабаттары синхронды шөгінділенуді бастан өткерген болуы мүмкін.

Мұздық шөгінділер

Ок Риджс моренасы аумағында мұздықтан келген шөгінділер, негізінен плейстоцен дәуіріне жатады, және кейбір жерлерде 200 метрге дейін қалыңдығы жететін аймақтық сәйкессіздік пен төменгі Ньюмаркет шөгінділерінің үстіне орналасуы мүмкін. Морена аумағындағы жан-жақты зерттеулер мұз басталғаннан бері 6 түрлі шөгінді жиналу кезеңі болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Аймақтық уақыт сәйкессіздігінің тікелей үстінде құм, саз және балшықтан тұратын төменгі шөгінділер бар, олардың кейбір аймақтарда қалыңдығы айтарлықтай. Бұл төменгі шөгінділер мұздық көлінен пайда болған деп саналады және төменнен жоғарыға қарай: Йорк Тиллі, Дон мұз аралық қабаттары, Скарборо формациясы, Саннибрук Тиллі және Торнклиф формациясы кіреді. Содан кейін, 200 метрге дейін қалыңдығы жететін, тасты, сазды құм және құмды саз диамиктінен тұратын Ньюмаркет Тиллі келеді, және ол Оңтүстікке қарай Онтарио көлінің астына созылады деп есептеледі. Ньюмаркет Тиллін кесіп өтетін тағы бір аймақтық сәйкессіздік бар, ол ірі ұсақталған арнаны толтыратын шөгінділерге әкелді. Кейбір арналар 10-25 метрлік шағыл немесе құмнан тұрады, олар еріген судың ағыны баяулағаннан кейін кешіккен шөгінділер кезінде ұсақтанады. Арнаны толтыратын шөгінділер Ок Риджс Моренасы шөгінділерінің негізін құрайды, сәйкессіздіктің үстінде. Ок Риджс Моренасы шөгінділерінің төменгі шөгінділері стратиграфиялық жиынтығы ірі құм мен шағылмен басталады, ал жоғарғы шөгінділері арнаны толтыратын ұсақ құм мен саздан тұрады. Сонымен қатар, орташа құмнан ондаған метрге дейін қалыңдығы бар саз бен балшыққа дейін мөлшері азаятын шөгінділер де болуы мүмкін. Бұл шөгінділердің үстінде Хальтон Тиллінің балшықты сазы мен сазды тилі жатыр, оның қалыңдығы өте маңызды. Хальтон Тиллі моренаның барлық аумағында кездеспейді, жергілікті жерлерде және араласа кездеседі. Мұздық көл шөгінділері аймақтағы Ок Риджс Моренасы шөгінділерінің стратиграфиялық тізбегін толықтырады, атап айтқанда екі мұздық көлден – Алгонкин көлі мен Ирокез көлінен. Бұл көлдерден жиналған негізгі компонент – кейбір жерлерде қалың қабаттар түрінде кездесетін, балшық қосылған саз. Мұздық шөгінділері эрозиялық күштерге және аңғарларды ойып жасау процестеріне ұшырайды, бұрын жиналған шөгінділерді алып тастап, оларды өзен арнасы бойында орналастырады. Негіздік тау жыныстарынан бастап, үстіндегі стратиграфиялық тізбекке дейін – бұл сәйкессіздік (геологиялық жазбадағы үзіліс), онда миллиондаған жылдық шөгінді немесе кристалдық жазбалар (көбінесе силурдан плейстоценге дейінгі тау жыныстары) аймақтық эрозия процестері мен континенттердің құрылу кезеңдерімен жойылған.

Палеозойлық тау жыныстары

Жертөле қабаттары ерте ордовик дәуірінде қалыптасқан доломиттен тұрады, бірақ орта ордовик дәуірінде эрозия нәтижесінде алынып тасталған. Орта ордовик дәуіріндегі құрлықтардың қайта құрылуы кезінде теңіздің көтерілуі осы жаңа үзілістің үстіне кластикалық және карбонатты шөгінділерден екінші рет шөгінді жинақталуына әкелді. Ордовик дәуірінің соңында пайда болған үшінші шөгінді тізбегі орта ордовик шөгінділерінен жергілікті эрозия және кластикалық шөгінділермен бөлінген. Ол тақталы тас негізінен тұрады, үстінен әктас және әктасты балшық тастармен араластырылған тақталы тас қабаттары жатыр. Бұдан жоғары тағы бір үзіліс бар, бұл жолы ордовик дәуірінің соңы мен силур дәуірінің басында теңіздің шегінуіне байланысты. Ерте силурден мезозойға дейінгі шөгінділердегі үлкен үзілістер осы географиялық аймақта кең ауқымды эрозияға, төрттік мұз басудың басталуына және одан кейінгі шөгінділердің жиналуына жағдай жасады. Бұл қалыңдық диапазоны аймақтық эрозияның, көтерілудің, шөгінділердің жинақталуының және құрлық процестерінің (тектоника, континенттердің құрылуы мен жойылуы) тең емес әсерлерін көрсетеді.

Морэнаны зерттеу

1829 жылы Джон Бигсби моренаны алғаш рет зерттеді. Ол биіктігін атап өтті және аймақты Торонтоның солтүстігіндегі моренаның бөлігін анықтап, Оук Ридж деп атады. Моренаның аумағы 1863 жылға дейін, Уильям Логан Канаданың геологиялық зерттеуін жүргізгенге дейін толық анықталмады. Тейлор 1913 жылы бұл жер бедерін Оук Риджс Моренасы деп ресми түрде анықтады. Ол оның шектерін батыстағы Кинг және Мейплден шығыстағы Трент өзеніне дейін сипаттады. Сондай-ақ, оның пайда болуы Онтарио көлі және ескі Симко көлі арасындағы мұздықтардың бірігіп, шегінуімен байланысты екенін ұсынды. Бұл моренаның қалыптасуына қабылданған түсіндірмеге айналды, бірақ 1970 жылдардағы зерттеулер моренаның интерлобаттық емеуі мүмкін екенін көрсетті. 1990 жылдардағы зерттеулер моренаның бірнеше пайда болу орындары бар екенін анықтады: оның шығыс бөлігінде мұз астындағы шөгінділер (Gorrell және McCrae, 1993); моренаның ерте бөліктері эскерде (Brennand және Shaw, 1994) орналасқан; және морена үздіксіз емес, бірнеше шөгінді орталардан тұрады: мұз астындағы, мұз шетіндегі және проглациалды көлдік (Barnett және басқалар, 1998). Қазіргі уақытта моренаны зерттеу жұмыстары кең ауқымда жүргізілуде. Моренадағы құрылысқа байланысты саяси мәселелердің болуы және оның сулы горизонттары көптеген елді мекендерге ауыз су көзі болғандықтан, федералды және провинциялық үкіметтер моренаны зерттеуге қаржы бөлді. Канаданың геологиялық қызметі және Онтарионың геологиялық қызметі моренаның гидростратиграфиясы мен гидрологиясын зерттейді. Палео-үндістер аңшы-жинаушылары бұл аймақта шамамен 11 000 – 9 500 жыл бұрын болған. Қазіргі Ричмонд Хилл, Онтариода осы халықтан табылған ең көне артефакт Мортсон учаскесінде, Лесли көшесі мен 19-авенюдің жанында, шамамен 40 мм ұзындықтағы тас қабырғасы болды. Басқа да артефакттар Уилкокс көлінің шығыс жағалауындағы қоныс орнынан табылды. Silver Stream учаскесінде, Руж өзенінің бастауына жақын, Лесли көшесінде, Майор Маккензи драйвінің солтүстігінде және Вилкокс көлінің шығыс жағалауындағы Эсокс учаскесінде шамамен 3800 жыл бұрынғы Архаикалық дәуірге жататын артефакттар табылған.

Саяси іс-қимыл

Морэнаны сақтау туралы идея алғаш рет 1940 жылдары ұсырылса да, бұл мәселе 1991 жылға дейін саяси дискурста маңыздылыққа ие болған жоқ. Оның саяси дискурсқа енуінің бір себебі – 1989 жылы құрылған «Ок Риджс Моренасын сақтау» (STORM) коалициясының болуы. Онтарио үкіметі 1991 жылдың маусымында морена үшін аймақтық жоспарлау стратегиясын жасау мақсатында «Ок Риджс Моренасы» техникалық жұмыс тобын құрды. Жоспар 1994 жылы аяқталды, бірақ кейіннен әсер еткен жерлерді жергілікті басқаруға беруге шешім қабылданды. Бұл моренаның кейбір бөліктерінде қарқынды дамуға алып келді. 1999 жылдың басында құрылыс салушылар Ричмонд Хиллді 100 мыңнан астам адамды қоныстандыратын моренадағы ірі аудандарды нысанаға алды. 1999 жылдың 20 шілдесінде Муниципалдық істер және тұрғын үй министрі Стив Гилкрист «Руж Паркі күні» қарсаңында Ок Риджс Моренасындағы барлық құрылысқа тыйым салатынын жариялады. Бұл жариялау құрылыс индустриясы тарапынан қатты қарсылық тудырды, бұл өз кезегінде БАҚ назары мен қоғамдық қызығушылықты арттырды. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдарының медиа кампаниясы дамуға қарсы қоғамдық пікірді қолдады және мәселе 2000 жылы Онтарио муниципалдық кеңесіне (OMB) берілді. 2001 жылдың мамыр айына қарай мәселе әлі шешілмегендіктен, провинциялық консервативтік үкімет моренаны дамытуға алты айлық мораторий жариялады. Қазіргі «ақылды өсім» саясатына сәйкес жерді пайдалану жоспарын жасау үшін комиссия құрылды. Жоспар 2001 жылдың қазан айында жарияланды және 2001 жылғы «Ок Риджс Моренасын қорғау туралы» №122 заңның негізі болды, ол моренаны дамуды қатаң бақылаумен қамтитын төрт аймаққа бөлді. Заң моренаның 92% астам бөлігінде құрылыс салуға тыйым салды және тек аймақтарға бөлу және жоспарлау мақұлдауын алған жобалар ғана аяқталуына рұқсат етілді. 2003 жылғы провинциялық сайлау кезінде Онтарио либералдық партиясы сайлау науқанының бір бөлігі ретінде моренадағы дамуды тоқтатуға уәде берді. Үкімет дамуды тоқтатуға тырысып, Солтүстік Пикеринг жерлерін алмастыруды ұсынды. Бұл Солтүстік Пикерингтегі (Ситон жерлері) мемлекеттік жерлерді Ричмонд Хилл және Уксбридждегі Ок Риджс Моренасындағы жеке меншіктегі жерлермен алмастыруды қамтыды. Бұл келісім Ричмонд Хилл және Уксбридждегі мореналық жерлерге қатысты OMB қарастырып жатқан дауларды шешті. Барлық бұл күш-жігерге қарамастан, үкіметтің тұрақты қорғалатын «Жасыл белдеуді» құруына қарамастан, моренаға қатысты саяси күрес жалғасуда. Егер 2001 жылы күшіне енген «Ок Риджс Моренасын қорғау туралы» заңға дейін немесе Онтарио муниципалдық кеңесінің қарама-қайшы шешімдерімен мақұлданбаса, Ок Риджс Моренасындағы даму тек Елді мекендер аумағымен шектеледі. Моренаның экологиялық тұтастығын жақсартатын кішкентай жобалар басқа аймақтарда (мысалы, ағаш шаруашылығы) рұқсат етіледі, бірақ басқа жағдайларда шектеледі. Жерді бөлу процесі ұзаққа созылатынын және Маркхэм, Воган, Ричмонд Хилл, Уитчерч Стауфвилл және Кинг Тауншипте қызмет көрсету мүмкіндігінің жетіспеушілігін ескере отырып, Маркхэм, Воган, Ричмонд Хилл, Уитчерч Стауфвилл және Кинг Тауншипте моренада «жаңа» даму ретінде көрінетін көптеген жағдайларда бұл көп жылдар бұрын мақұлданған даму болып табылады.

Даму қысымдары

Морэнаның жұмысына ең үлкен қауіп – оның бетінде және астында, әсіресе бастау көздеріндегі жерлерді игеру. Моренадағы жерде қазіргі шамамен 200 000 адам тұрады, бірақ бұл сан Stouffville, Vaughan, Richmond Hill және Aurora қалаларындағы ірі қалалық құрылыстардың нәтижесінде қарқынды түрде өсуде. Бұл жылдам даму Oak Ridges-те ерекше байқалады, онда бұрын қорғауға арналған жерлер 2009 жылдан бастап Ричмонд Хилл қалалық кеңесінің шешімімен құрылысқа ашылды. Тағы бес миллион адам жақын жерде тұрады. Моренаны пайдалану қазіргі уақытта даулы мәселе болып табылады; Sierra Club сияқты экологиялық ұйымдар аймақтың нәзік экожүйесі құрылыс қысымынан қорқады деп мәлімдейді. Моренаға тән әдемі орман мен төбелі жер бедері, халық тығыз қоныстанған Үлкен Торонто аймағында құрылыс мүмкіндіктерін іздейтін құрылысшылар үшін тартымды. Дегенмен, көптеген қала құрылысшылары мен тұрғындар қаланың кеңінен таралуының теріс әсерлерінен моренаны сақтау қажет деп санайды. Сонымен қатар, ол құм мен қиыршық тастың мол қоры болғандықтан, Үлкен Торонто аймағының құрылыс материалдары индустриясы үшін маңызды көз болып табылады.

Қорғау

Фишер мен Александр 1990 жылдардың басында Оук Риджс Морейнесіне "қалалық" (немесе "метрополиттік") шабуылды сипаттады, оған жауап ретінде Оук Риджс Морейнесін сақтау (STORM) сияқты ұйымдар құрылды. Conservation Authorities Moraine Coalition (CAMC) – Оук Риджс Морейнесі (ORM) суайдындарына ие болған тоғыз Қорғау Органының бірігуі. Коалиция 2000 жылы, ORM-ді сақтау жоспарына екі жыл бұрын, ORM-нің жалпы денсаулығын сақтауға бағытталған жан-жақты саясат, жоспарлау және басқару тәсіліне жауап ретінде құрылды. CAMC – серіктестік ұйым. Ол ORM ландшафтындағы берік және тұрақты ортаны қолдау үшін ортақ мақсаттарға жету үшін көптеген топтармен және жеке тұлғалармен ынтымақтасады. Бұл мақсаттарға мыналар кіреді: ғылыми негізделген зерттеулер жүргізу; демалыс мүмкіндіктерін ұсыну; ORM-ді қорғау және қалпына келтіру үшін шаралар қабылдау; экологиялық жоспарлау және саясат мәселелері бойынша сараптық кеңес беру. Соңғы жылдары моренадағы жануарлар мекендеуін сақтау туралы алаңдаушылық артып келеді. 2000 жылдың сәуірінде Оук Риджс Морейн Лэнд Траст құрылды. ORMLT – коммерциялық емес ұйым, ол қорғау келісімдері мен тікелей сатып алу арқылы моренадағы аумақтарды қорғау үшін қаражат жинайды. Сонымен қатар, Канаданың Табиғатты қорғау қоры да белсенді және "Бақытты Аңғар Орманы" деп аталатын мүлікті қорғау үшін қаражат жинауда.