Кіріспе

Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі соңғы мұздық кезеңнің соңында пайда болған үлкен көл, АҚШ-тың Миннесота және Солтүстік Дакота штаттарында орналасқан.
| топ =
| көл түрі = мұздық көлі
| этимологиясы = Луи Агассиз
| су жинау алабы = Лорентид мұз қабаты
| су шығару арналары = Мұздық Уоррен өзені, Вермилион өзені, Ванапитей өзені және Монреаль өзені аңғары
| бассейндік елдер = Канада, АҚШ
| суға толу мерзімі = қазіргі уақыттан 12 875 жыл бұрын
| ұзындығы = Уоррен Уфхэм 1879 жылы осы көлді мұздық әрекет нәтижесінде пайда болғанын анықтағаннан кейін, мұзтанудың негізін қалаушы, жақында қайтыс болған (1873) Луи Агассиздің құрметіне атады.

Геологиялық өрлеу

Соңғы мұздық максимум кезінде Солтүстік Американың солтүстік бөлігі мұздық жамылғымен жабылған, ол климаттың өзгеруіне байланысты кезекпен алға және артқа жылжыды. Бұл континенттік мұздық қазір Висконсин мұз басуы деп аталатын кезеңде қалыптасты және 30 000 мен 10 000 жыл бұрын Солтүстік Американың көп бөлігін қамтыды. Мұздық жамылғы ыдырағанда, оның еріген сулары зор мұздық көлді құрады. Шамамен 13 000 жыл бұрын бұл көл қазіргі Манитобаның оңтүстік-шығысын, Онтарионың солтүстік-батысын, Миннесотаның солтүстік бөлігін, Солтүстік Дакотаның шығысын және Саскачеванның көп бөлігін алып жатты. Ең үлкен аумағында ол бүгінгі күнгі кез келген көлден (Каспий теңізі де бар) және шамамен Қара теңіздің ауданынан әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Көлі кейде 13 000 жыл бұрын Траверс аңғары арқылы Уоррен мұздық өзеніне (Миссисипи өзенінің саласы, Миннесота өзенінің бастауы) және солтүстік-батысқа қарай Клервотер ағызу арнасы арқылы Маккензи өзен жүйесіне және Солтүстік Мұзды мұхитқа ағып шықты. Агасзиз көлінің негізгі су ағызуын қайта ұйымдастыру оқиғалары климатқа, теңіз деңгейіне және мүмкін ертедегі адам өркениетіне елеулі әсер етті. Көлдің мұхитқа құйған зор мөлшердегі тұщы суы мұхит ағындарын бұзып, уақытша салқындауға себеп болды деген болжам бар. 13 000 жыл бұрынғы судың төгілуі Жас Дриас кезеңіне себеп болуы мүмкін. Бұл мәселе даулы болғанымен, 9 900–10 000 жыл бұрынғы судың төгілуі 8 200 жылдық климаттық оқиғаға себеп болуы мүмкін. Терни мен Браунның зерттеуі 8 500 жыл бұрынғы судың төгілуін Еуропа бойынша шығыстан батысқа ауыл шаруашылығының таралуымен байланыстырады; олар бұл ежелгі мәдениеттердің әртүрлі су тасқыны туралы мифтеріне, соның ішінде Киелі кітаптағы су тасқыны туралы айтылымға да себеп болуы мүмкін деп санайды.

Уоррен мұздық өзенінің сағасы

Гадсон шығанағы мен Мексика шығанағының суайдындары арасындағы ең төменгі нүкте АҚШ-тың Миннесота және Оңтүстік Дакота штаттары арасындағы Траверс аңғарында орналасқан. Ол Траверс көлі мен Биг Стоун көлі аралығында жатыр. Бұл континенттік бөліс теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Ағассиз көлі бар кезде, бұл аңғар Уоррен өзеніне құятын жер болды. Еріген мұздықтар Ағассиз көлін толтырып, одан кейін Мексика шығанағына ағып шықты. Бұл қозғалмалы су массасы аңғарды кеңдігінен тереңдігіне дейін ойып, қалыптастырды. Бүгінде бұл аңғарда Миннесота өзені орналасқан, ал Миннесота штатының Форт Снеллинг қаласында оған Жоғарғы Миссисипи өзені қосылады. Аңғардың солтүстігінде Солтүстік Қызыл өзені Траверс көлінен солтүстікке қарай Ағассиз көлінің бұрынғы төсегі арқылы Виннипег көліне ағып түседі. Ағаш басқыштың соңғы Моорхед кезеңіндегі орташа тереңдігі болды. Ағассиз көлінен шыққан сулар көне Миннесота және Миссисипи өзендері жүйелері арқылы оңтүстікке қарай Мексика шығанағына ағып шықты. Бастапқыда Сурис көлінің оңтүстік шығанағы Қызыл өзеннің саласы – Шеен өзеніне құйылды, ол өз кезегінде Ағассиз көліне ағып кірді. Алайда, мұз қабаты Turtle Mountain тауының бетін ашуға жеткілікті кері шегінгеннен кейін, Сурис көлінің солтүстік шығанағы қазіргі Сорис өзенінің "қиығынан" шығу жолын тапты; бұл қиық қазіргі Сорис өзенінің сағасынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 18 миль (29 км) жерде орналасқан. Ассинибойн өзенінің солтүстігінде мұз қабаты шегінгеннен кейін, Сурис көлі сол өзен арқылы Ағассиз көліне құйылды. (Манитобаның Лангс аңғарындағы Пеликан көлі бір кезде Сурис көлінің солтүстік жағалауын құраған.) Саскачеван өзенінің сағасының төменгі бөлігі, оның сағасы орналасқан Седар көлінің маңындағы мұздық жамылғысы Ағассиз көлінің солтүстік-шығысқа қарай сарқыла бастағанға дейін тазаланған. Герман жағажайында Ағассиз көліне құйылған ірі өзендердің көптеген дельталары бар. Миннесота мен Солтүстік Дакотада бұларға Буффало өзенінің дельтасы, Сэнд Хилл өзенінің дельтасы, Шеенн өзенінің дельтасы, Елк Вэлли дельтасы және Пембина өзенінің дельтасы жатады. Манитобада Ассинибойн өзенінің дельтасы бар. Тинта кезеңінің жағажайлары: Тинта жағажайлары теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ең биік үш жағалауы Бланшард жағажайлары деп аталады, ал төмендеу ретімен келесі бес – Хиллсборо, екі Эмерадо және екі Оджата жағажайлары, Солтүстік Дакотадағы олардың бағытындағы немесе жақын маңдағы қалалардың аттарымен аталған.

Мақалалар

Берг, Тор К., "Миннесотаның құмды топырақтары", Миннесотаның табиғатты қорғау департаментінің "Қорғау еріктісі" журналы. 1944 жылғы қыркүйек-қазан, 29–33 беттер. Коулман, Артур Филемон, (1909), "Оджибвей көлі; Ұлы мұздық көлдердің соңғысы", Онтарио кенеттік бюросының он сегізінші есебінде, 284–293 беттер. 2022 жылдың 14 желтоқсанында қарастырылды.