Кіріспе

Ұлы қара батпақ (немесе қара батпақ) – АҚШ-тың Огайо штатының солтүстік-батысы мен Индиана штатының солтүстік-шығысында орналасқан, мұздықпен толысып, Висконсин мұздығының соңынан 19 ғасырдың аяғына дейін бар болған батпақ. Ол кең саздықтар мен батпақтардан тұрды, арасында биік, құрғақ жерлер кездесетін. Бұл жер бұрын Эри көліне дейінгі Голоцендік Моми көлінің оңтүстік-батыс бөлігі болған. Аймақтың ені шамамен (солтүстіктен оңтүстікке) және ұзындығы болды, ал жалпы ауданы шамамен құрады. 19 ғасырдың екінші жартысында біртіндеп кептіріліп, игерілген бұл жер қазір өнімді егіс далаларына айналды. Дегенмен, бұл даму ауыл шаруашылығынан ағып шыққан сулардың салдарынан экожүйеге зиян келтірді. Бұл сулар Эри көліндегі улы балдырлардың жиі гүлденуіне себепкер болды. Батпақпен жабылған жерлер негізінен Огайо штатының солтүстік-батысы мен Индиана штатының солтүстік-шығысындағы Мауми және Портаж өзендерінің су жиналатын алаптарында орналасқан. Шекарасы бірнеше мың жыл бұрын мұздықтар шегінуінен кейін Моми және Уитлси көлдерінің жағалауларында пайда болған ежелгі құмды жағажайлармен анықталды. Ол шамамен Индиана штатының Форт-Уэйн қаласынан шығысқа қарай Эри көлінің жағалауындағы Порт-Клинтон маңындағы Оттава ұлттық жануарлар қорығына дейін, ал (шамамен) АҚШ 6-тас жолынан оңтүстікке қарай Дарк округіне қарасты Огайо штатының Финдлей және Норт-Стар қалаларына дейін созылған. Қазіргі Ауглайз округінің оңтүстік-батыс бұрышындағы оңтүстік шетіне жақын жерде жылдың көп бөлігінде дөңгелекті көлікпен жүру мүмкін емес еді, ал жергілікті тұрғындар саяхаттың қиындығының ересек ерлерден басқа ешкімге қолайсыз екенін ойлады. Бұл алып батпақ орман, ылғалды жерлер мен шалғынды далалардың тығыз желісі болды. Суға толып тұратын ең төменгі, жазық жерлерде жапырақты батпақ ормандары басым болды, олар әсіресе күл, шырша, мақта және сикомор түрлерімен ерекшеленді. Сәл биік, дренажы жақсы жерлерде бу, кеспеағаштар, басс, тюльпан және басқа да ылғалды жағдайды ұнататын түрлер өсті. Биік жағажай қыртыстарында және мореналарда дренаж жақсы болғандықтан, ксерик түрлер, әсіресе емен мен гикорий басым болды. Аймақта орманды емес ылғалды жерлер, әсіресе батпақтар мен ылғалды далалар көптеп кездесті, әсіресе Толедоның шығысында Эри көлінің жағалауындағы батпақтар кең таралған.

Саздықты сумен құрғату

Шығыс, оңтүстік және солтүстіктегі аумақтың көп бөлігі 19 ғасырдың басында қоныстанғанмен, тығыз өсімдік жамылғысы және батпақтың қиын өтілетін жері оның дамуын бірнеше онжылдыққа кешіктірді. 1825 жылы Мауми жолдары арқылы (қазіргі Фримонттан Перрисбургке дейін) ағаштан төселген жол салынды, ал 1838 жылы ол қиыршық таспен жабылды. Жаңбырлы маусымда сапар күндерге, тіпті апталарға созылуы мүмкін еді. Батпақтың өткісіздігі Толедо соғысы (1835–36) кезінде үлкен кедергі болды; батпақтың үстінен өте алмағандықтан, Мичиган және Огайо жасақтары шайқасқа түспеді. Аймақтың қоныстануына эндемикалық безгек те кедергі келтірді. Бұл ауру аймақ тұрғындары үшін созылмалы мәселе болып келді, аймақ кепкенше және бұрынғы маса шаруашылығы жерлері құрғағанша. 1850 жылдары штаттар батпақты ауыл шаруашылығына пайдалану және жол жүруді жеңілдету үшін суды ағызуға ұйымдасқан күш-жігер жұмсады. 40 жыл ішінде түрлі жобалар іске асырылды. Боулинг Грин, Огайо тұрғыны Джеймс Б. Хилл өзінің Buckeye Traction Ditcher машинасымен батпақты жерлерді құрғатуды жеделдетті. Хиллдің арнайы машинасы дренаждық плиткаларды рекордтық жылдамдықпен төседі. Аймақ көбінесе құрғатылып, келесі үш онжылдықта қоныстанды. Теміржолдардың дамуы және жергілікті дренаждық плитка өнеркәсібі дренажға және қоныстануға үлкен үлес қосты деп саналады.

Қалпына келтіру

20-ғасырдың екінші жартысында батпақтың бөліктерін қоныстанғанға дейінгі күйіне сақтау және қалпына келтіру жөніндегі жұмыстар жүргізілді (мысалы, Лимберлост батпағы). 2011 жылы жақын орналасқан батыс Эри көлінде зиянды балдырлардың тым көп таралуы қайта оралды және содан бері әр жыл сайын, бұл сусыздалған Қара батпақ аймағындағы ылғалды жерлерді қалпына келтіруге жаңа қызығушылықты тудырды. Уильям Дж. Митч (2017) ластанған Моми өзенінен Эри көліне түсетін фосфор мөлшерін 40%-ға дейін едәуір азайту үшін бұрынғы Қара батпақты немесе бұрынғы батпақтың 10% тазарту ылғалды алқаптарын қалпына келтіруге және құруға шақырды. 1993 жылы құрылған "Қара батпақты сақтау" қоры бұрынғы батпақ жерлерін сақтауға да қатысады. Қазіргі уақытта олар Солтүстік-Батыс Огайо аймағындағы 17 600 акр жерді қорғайды. "Метропарктер Толедо" ылғалды жерлерді қалпына келтірудегі тағы бір өңірлік жетекші, әсіресе Говард Марш метропаркін құру арқылы. Бұл қалпына келтірілген ылғалды жер шамамен 1000 акр тарихи егістік жерді гүлденген ылғалды жерге айналдырды, қазір Огайо штатында кездесетін құстардың жартысынан астамы осы жерде қоныстанады. Пирсон метропаркі – бұл тарихи, ежелгі ылғалды орман және қалпына келтірілген ылғалды жерлердің бөліктерінен тұратын тағы бір мысал.