Фиджи мемлекетінің басшысы

Кіріспе

Фиджи мемлекетінің басшысы – Фиджи Республикасының президенті. Президент 2013 жылғы Конституцияның талаптарына сәйкес Парламент тарапынан үш жылдық мерзімге тағайындалады. Президенттің үкіметтегі рөлі көбінесе рәсімдік сипатта болып табылады, бірақ дағдарыс жағдайында қолданылуы мүмкін маңызды резервтік өкілеттіктерге ие. Сонымен қатар, президент Фиджи Республикасы Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады.

Кеңсе тарихы

Президент институты 1987 жылы екі әскери төңкерістен кейін құрылды, бұл 7 қазан күні республика жариялауға әкеліп, Фиджи монархиясын жойды. Төңкерістің бас ұйымдастырушысы генерал-майор Ситивени Рабука уақытша әскери үкімет құрып, оның төрағасы болды. Алайда, ол президент атағын қабылдамады және 5 желтоқсанда республиканың бірінші президенті ретінде соңғы генерал-губернаторы Рату Сер Пеная Ганилауды тағайындады. Джордж Спейт бастаған азаматтық бүлік 2000 жылы тағы да конституциялық дағдарысқа алып келді. Президент Рату Сэр Камисе Мара 29 мамырда Конституцияны күштен жоймау үшін отставкаға кетті, өйткені әскерилер, Жоғарғы Соттың қолдауымен, осыны талап еткен болатын. (Оның отставкасының мәжбүрлі болғандығы 2006 жылғы төңкеріске дейін полиция тергеуінің нысаны болды). Коммодор Франк Байнимарама 1987 жылы Рабука істегендей, уақытша әскери үкіметтің басшысы ретінде билікке келді, 13 шілдеде Рату Йозефа Илоило президент болып тағайындалғанға дейін. 2006 жылдың 5 желтоқсанында әскерилер үкіметті қайта құлатты. Байнимарама өзін президенттік міндетін атқарушы деп жариялады; бастапқыда ол осы лауазымды уақытша атқарып отырғанын және жақын арада Басшылар Кеңесінен Илоилоны қайта тағайындауды сұрайтынын айтты, бірақ 17 желтоқсанда ол енді президент екенін және Басшылар Кеңесі оны осылай мойындауы керектігін мәлімдеді. Илоило 2007 жылдың 4 қаңтарында президенттік лауазымға қайта орналастырылды. 2008 жылдың қаңтарында Байнимарама Басшылар Кеңесі таратылғаннан кейін әскерилердің «Президентті тағайындаудағы атқарушы билікке» ие екенін мәлімдеді. Президентті реформаланған Басшылар Кеңесі құрылғанға дейін әскерилер тағайындайтын болады. Бірнеше күннен кейін Азаматтар Конституциялық Форумының директоры пастор Акуила Ябаки болашақта президенттік лауазым Фиджинің жергілікті халқына ғана емес, кез келген ұлт өкіліне ашық болуы керек деп ұсынды. Бұл ұсыныс қырқыс пікірталас тудырды, оған бұрынғы премьер-министр Лейсения Карасе айқын қарсылық көрсетті. Rewa басшысы Ро Филипе Туисавау да бұл идеяға қарсы шығып, президенттің функциясы туралы өз пікірін білдірді: Президенттің лауазымы парламенттік билік орнатылғанға дейін болған дәстүрлі басшылық құрылымдардың және қазіргі Вестминстер парламенттік жүйенің бірлігін символдайды. Осы жерде Батыс жүйесі біздің дәстүрлі вануа жүйемізбен кездеседі және біз көпмәдени қоғамда барлық нәсілдерге қамқорлық жасап, дамыған жергілікті басшылықты мойындаймыз. Президенттік лауазымға үміткерді ұсыну арқылы ел біздің басшыларымыздың қоғамдағы рөлін мойындайды және Фиджи халқы статус-кво сақталуын қалайтынына сенемін. 2009 жылдың 28 шілдесінде Илоило 30 шілдеде лауазымынан кететінін хабарлады. Бригад генерал (отставкада) Рату Эпели Найлатикау оның орнына президенттік міндетін атқарушы болды. 2009 жылдың 5 қарашасында Найлатикау президенттік ант берді. 2012 жылдың наурыз айында Байнимарама үкіметі Басшылар Кеңесін декрет арқылы таратып жіберді. Байнимарама бұл президентті тағайындаудың жаңа әдісі қажет екенін растады; ол осыны 2013 жылы халықпен кеңескеннен кейін қабылданатын жаңа Конституциямен қамтамасыз ететінін айтты. 2015 жылдың 12 қазанында Парламент генерал-майор (отставкада) Джиожи Конротеді президенттік лауазымға сайлады. 2015 жылдың 12 қарашасында Конроте президенттік ант берді. 2018 жылдың 31 тамызында Конроте президенттік лауазымға қайта сайланды. 2021 жылдың 22 қазанында Парламент Рату Вильяме Катонивереді президенттік лауазымға сайлады. 2021 жылдың 12 қарашасында Катонивере президенттік ант берді.

The office of the president was established following two military coups in 1987 that led to the proclamation of a republic on 7 October, ending the Fijian monarchy. Major General Sitiveni Rabuka, who had masterminded the coups, formed an interim military government with himself as its head. He did not, however, take the title of president, and on 5 December appointed Ratu Sir Penaia Ganilau, the last governor general, as the first president of the republic. A civilian putsch instigated by George Speight led to another constitutional upheaval in 2000. President Ratu Sir Kamisese Mara resigned on 29 May rather than abrogate the Constitution, as the military, supported by the Supreme Court, had asked. (Whether or not his resignation was forced was the subject of a police investigation that continued up to the time of the 2006 coup). Commodore Frank Bainimarama took power as the head of the interim military government (as had Rabuka in 1987), until Ratu Josefa Iloilo was appointed President on 13 July. On 5 December 2006, the military forces again overthrew the government. Bainimarama declared himself acting president; he initially said that he had assumed the office in an interim capacity, and would soon ask the Great Council of Chiefs to reinstate Iloilo, but on 17 December he insisted that he was now the president and that the Great Council should recognise him as such. Iloilo was re instated as President on 4 January 2007. In January 2008, Bainimarama stated that the military was "the executive authority in the appointment of the President", following the suspension of the Great Council of Chiefs. The president would be a military appointee, until a reformed GCC were installed. A few days later, Citizens Constitutional Forum director Reverend Akuila Yabaki suggested that the position of President should, in future, be open to persons of any ethnicity, rather than reserved for indigenous Fijians. This suggestion was controversial, and was notably opposed by deposed prime minister Laisenia Qarase. A Rewa chief, Ro Filipe Tuisawau, also opposed the idea, and stated his view on the function of the presidency:

The position of the president symbolises unity of both traditional structures of leadership which existed before parliamentary rule was established and the current Westminster system of parliament. This is where the Western system meets our traditional vanua system and we acknowledge the indigenous leadership that has evolved and catered for all races in our multicultural society. By nominating the President the nation is acknowledging the role our chiefs have played in society and I think the Fijian people would appreciate that the status quo stay."'' On 28 July 2009, Iloilo announced that he would be leaving office on 30 July. Brigadier General (Rtd) Ratu Epeli Nailatikau succeeded him as acting president. On 5 November 2009, Nailatikau was sworn in as president. In March 2012, the Bainimarama government disestablished the Great Council of Chiefs by decree. Bainimarama confirmed this meant there would need to be a new method to appoint the president; this, he said, would be provided by a new Constitution, to be adopted in 2013 following consultations with the people. On 12 October 2015, the Parliament elected Major General (Rtd) Jioji Konrote as president. On 12 November 2015, Konrote was sworn in as president. On 31 August 2018, Konrote was re elected as president. On 22 October 2021, the Parliament elected Ratu Wiliame Katonivere as president. On 12 November 2021, Katonivere was sworn in as president.