Кіріспе
Фиджи саясаты парламенттік өкілді демократиялық республика шеңберінде жүзеге асырылады. Фиджиде көппартиялық жүйе бар, Фиджи премьер-министрі үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Фиджи үкіметі мен Фиджи Парламентіне тиесілі. Сот жүйесі көбінесе атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. 2006 жылғы Фиджидегі төңкерістен кейін билік әскерилерге өтті. Номиналды мемлекет басшысы Рату Джозефа Илоило, Апелляциялық сот төңкерілгеннен кейінгі Байнимарама үкіметінің заңсыз екенін шешкеннен кейін, Фиджи Конституциясын күштен шығарып, барлық соттарды таратып жіберді. 2013 жылдың қыркүйегінде жаңа Конституция қабылданды, ал 2014 жылдың қыркүйегінде жалпы сайлау өтті, оны Байнимараманың FijiFirst партиясы жеңіп алды. Economist Intelligence Unit 2018 жылы Фиджиді "аралас режим" деп бағалады.
The politics of Fiji take place within the framework of a parliamentary representative democratic republic. Fiji has a multiparty system with the Prime Minister of Fiji as head of government. The executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and the Parliament of Fiji. The judiciary is mostly independent of the executive and the legislature. Following the 2006 Fijian coup d'état, the power was subsumed by the military. Nominal head of state Ratu Josefa Iloilo abrogated the Constitution of Fiji and dismissed all Courts, after the Court of Appeal ruled that the post coup Bainimarama government was illegal. A new Constitution was promulgated in September 2013, and a general election was held in September 2014, won by Bainimarama's FijiFirst Party. The Economist Intelligence Unit rated Fiji as a "hybrid regime" in 2018.
Заң шығарушы билік
2013 жылғы Конституцияға сәйкес Фиджи Парламенті бірпалаталы. Оның 50 мүшесі төрт жылдық мерзімге партиялық тізім бойынша пропорционалды өкілдік принципімен сайланады, ал бүкіл ел бір сайлау округі ретінде дауыс береді. Парламентке сайлауда жеңіске жету үшін саяси партия (немесе тәуелсіз кандидат) жалпыұлттық жарамды дауыстардың бес пайызын алуы тиіс. Фиджи жүйесі партиялық тізім жүйесін қолданатын көптеген басқа елдерден өзгеше, сайлаушылар партияға емес, жеке кандидатқа дауыс береді. Әрбір сайлаушы тек бір кандидатқа дауыс беруге құқылы. Бір партия тізіміндегі барлық кандидаттарға берілген дауыстар қосылады, олардың жалпы сомасы жалпы жарамды дауыстардың пайызы ретінде (бес пайыздан төмен нәтиже көрсеткен партияларға берілген дауыстар ескерілмейді) олардың партиясына Парламентте қанша орын тиесілі екенін анықтайды. Саяси партиядан сайланатын кандидаттардың саны, олардың жеке алған дауыстарының санына сәйкес айқындалады. Мысалы, 2014 жылғы сайлауда «Фиджи Бірінші» партиясы жарамды дауыстардың 59,2 пайызын жинады. Бес пайыздан аз дауыс жинаған шағын партиялардың дауыстары ескерілмейтін болғандықтан, бұл «Фиджи Бірінші» партиясына 50 орынның 32-сіне құқық берді. Осы 32 орынды жеке дауыс беру нәтижесінде ең көп дауыс жинаған «Фиджи Бірінші» партиясының кандидаттары иеленді. 2013 жылғы Конституция қабылдалар алдында Фиджи Парламенті екі палатадан тұрған. Екі палатаның ең ықпалдысы – Өкілдер палатасы, онда 71 мүше болды, олар бес жылдық мерзімге сайланды. Олардың 25-і жалпы сайлау құқығымен сайланды. Қалған 46 орын Фиджидің этникалық қауымдастықтарына бөлінді және коммуналдық сайлау тізімі бойынша сайланды: 23 фиджилік, 19 индофиджилік, 1 ротуман және 3 «жалпы сайлаушы» (еуропалықтар, қытайлар және басқа да аз ұлт өкілдері). Палата спикерді сайлады, ол Палатаның қазіргі мүшесі бола алмайтын. «Жоғарғы палата» – Сенат, негізінен заңдарды қараумен айналысты: ол заң шығаруды бастамашы бола алмады, бірақ оларды өзгерте немесе қабылдамауға құқылы болды. 32 сенаторды Бас кеңес (14), Премьер-министр (9), Оппозиция жетекшісі (8) және Ротума кеңесі (1) ұсынғаннан кейін Президент ресми түрде тағайындады. Сенаторлар мен Өкілдер кабинет министрлері ретінде қызмет ете алатын. Парламент екіпалаталы болған кезде, Фиджидің бас заңгері, кабинет мүшесі, парламенттің екі палатасының отырыстарына қатысуға рұқсат етілген жалғыз мүше болды. Бас прокурордың дауыс беру құқығы тек сайланған немесе тағайындалған палатада ғана болды және ол екінші палатадағы пікірсайыстарға қатысуға және оларға қатысуға уәкілді болды.
Сот тармағы
Фиджи тәуелсіз сот жүйесін сақтайды, сот билігі Конституциямен құрылған үш сотқа (Жоғары сот, Апелляциялық сот және Жоғарғы сот) жүктеледі, сондай-ақ Парламенттің басқа соттарды құруына да мүмкіндік береді; осыған сәйкес Магистратура соттары құрылды. Жоғары сот пен Жоғарғы сотқа Бас судья (қазіргі уақытта Камал Кумар) төрағалық етеді; алайда Бас судья Үш судьядан тұратын Апелляциялық сотқа мүше болуға құқығы жоқ. 1997 жылғы Конституцияға дейін болмаған Апелляциялық соттың Жоғары сот шешімдерінен түсетін шағымдарды «тыңдау және шешу» өкілеттігі бар; осы соттың шешімдері Жоғарғы сотқа шағымдануға болады, оның шешімі соңғы болып есептеледі. Сот жүйесі 1987 жылғы төңкерістен кейін саяси ықпалдан тәуелсіздігін сақтап қалды. Алайда, 2000 жылғы төңкерістен кейін, көптеген адамдардың пікірінше, үш судья (оның ішінде кейіннен Бас судья болған Дэниел Фатиаки) сол кездегі президент Рату Сэр Камисе Мараға Конституцияны жоюға кеңес берген кезде оның беделі төмендеді. Мара бас тартты және отставкаға кетті; оның орнына әскери әкімшілік келді. Содан кейін Бас судья әскери үкіметті мойындады, бұл сот жүйесін тәуелсіздік үлгісі деп санағандарды зор күйзеліске түсірді. Алайда 2000 жылдың 15 қарашасында Жоғарғы сот 1997 жылғы Конституцияны қайта орнатуға мәжбүр етті, ол 29 мамырда президент Рату Сэр Камисе Мараның күштеп отставкаға кетуінен кейін маусым айында жойылған болатын. 2006 жылғы әскери төңкерістен кейін әскерилер Бас судья Даниэль Фатиакиді қызметтен босатып, оның орнына одан бейім Энтони Гейтсті тағайындады. 2009 жылы Апелляциялық сот әскери қолдауға ие уақытша үкіметтің заңсыз екендігі туралы шешім қабылдағаннан кейін, президент Рату Джозефа Илоило Конституцияны жойды, барлық судьяларды қызметтен босатып, уақытша үкіметті қайта тағайындады. Кейбір судьялар кейіннен қайта тағайындалды, ал кейбіреулері тағайындалмады.
Жергілікті билік
Төрт әкімшілік бөлім бар (Орталық, Шығыс, Солтүстік және Батыс), олардың әрқайсысы орталық үкімет тағайындаған комиссардың басшылығында. Бөлімдер одан әрі он төрт провинцияға бөлінеді, олардың әрқайсысының өзіне провинциялық кеңес бар. Сонымен қатар, Ротума аралы тәуелділік мәртебесіне ие және өзінің аралдық кеңесі арқылы белгілі бір дәрежеде ішкі автономия құқығына ие. Фиджи ұлттық өкілдерінің өз әкімшілігі бар, онда кеңестер провинциялар, аудандар және ауылдардың иерархиялық құрылымын басқарады. Кеңестер фиджи ұлттық өкілдерін қатыстыратын барлық мәселелермен айналысады. 55 мүшеден тұратын Басшылар Кеңесі (фиджи тілінде Бозе Леву Вакутурага) Фиджидің 14 провинциясының әрқайсынан 3 өкілді және 1 тәуелділіктен, 3 ресми мүшеден (президент, вице-президент және премьер-министр) және 6 үкімет тағайындаған мүшеден құралды; бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабука өмір бойы мүшелікке ие болды. Басшылар Кеңесі үкіметке кеңес берді, сондай-ақ Республика Президентін тағайындау үшін сайлау алқасы ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ 32 сенатордың 14-ін тағайындады. Бұл Кеңестің құқығы 14 провинциялық кеңеске берілді, олардың әрқайсысы бір сенаторды сайлады. Фиджи 1987 жылы Республикаға айналғанмен, Басшылар Кеңесі Елизавета II-ні 2012 жылға дейін Tui Viti, Бас басшы ретінде мойындады, содан кейін Кеңес таратылды. Бұл конституциялық ерекшелік болды. Сува, Лаутока және тағы тоғыз қалада муниципалитеттер бар, олардың әрқайсысының басында мэр тұрады. Олар барлық азаматтардың жергілікті істеріне жауапты және жалпы сайлау құқығымен сайланады.
Даулы мәселелер
Фиджидегі саяси дау-дамайдың көп бөлігі Фиджи саясатын ерекшелейтін этникалық жіктермен байланысты. Фиджидің бұрынғы конституциясы халықтың ірі бөлігін құрайтын топқа нәсілдік сылтаумен кемсітушілік жүктеді. Бұл 1980-жылдардың соңына дейін Фиджиде аз ғана басымдық құраған үндістердің елден кетуіне әкеп соқты.
Жерге иелік ету
Осы жылдар бойы дауды қоздырған басты мәселелердің бірі – жерді пайдалану құқығы. Фиджидің жергілікті қауымдары өздерін жерлерімен тығыз байланысты санайды. 1909 жылы, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін үнді жұмысшыларының көптеп келуінің ең жоғары нүктесінде, жер иелігінің қалыптасуы тоқтатылды және одан әрі сатуға тыйым салынды. Бүгінде жердің 80%-дан астамы Фиджидің жергілікті тұрғындарының ұжымдық меншігінде, дәстүрлі Фиджи кландары арқылы. Фиджилік индостандықтар қанттың 90%-дан астамын өндіреді, бірақ олар өңдейтін жерді тікелей сатып алу мүмкіндігінен гөрі, этникалық Фиджилік иелерінен жалға алуға мәжбүр. Жалға алу мерзімі әдетте 10 жылды құрайды, бірақ көбінесе екі рет 10 жылға ұзартылады. Көптеген индофиджиліктер бұл шарттардың оларға жеткілікті қауіпсіздік бере алмайтынын айтады және жаңару мүмкіндігі бар 30 жылдық жалға алу шарттарын талап етеді, ал көптеген этникалық Фиджиліктер индофиджилік үкіметтің жерді бақылауын жоя алатынынан қорқады. Индо-Фиджилік партияларының негізгі дауыс берушілері – қант қамысын өсіретін шаруалар. Шаруалардың ықпал етудің басты құралы – қант өнеркәсібіне қарсы кең ауқымды бойкот ұйымдастыру арқылы экономиканы әлсірету болды.
Азаматтық және тұрғылықты жер мәселесі
Көп азаматтық, бұрын 1997 жылғы конституцияда тыйым салынған (2009 жылдың сәуірінде күші жойылған), 2009 жылдың сәуіріндегі Азаматтық жарлығынан бастап рұқсат етілді және 2013 жылдың қыркүйегіндегі Конституцияның 5-бабының 4-тармағында заңмен бекітілді.
Халықаралық ұйымға қатысу
АӨК, АДБ, КП, ЭСКАП, ФАО, G-77, IBRD, ICAO, ICC, ICFTU, ICRM, IDA, IFAD, IFC, Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысы, IHO, ILO, IMF, IMO, Intelsat, Интерпол, IOC, ISO (абонент), ITU, OPCW, PCA, PIF, Sparteca, SPC, БҰҰ, UNCTAD, ЮНЕСКО, UNFCCC, UNIDO, UNIFIL, UNIKOM, UNMIBH, UNMIK, UPU, WCO, WFTU, ДСҰ, WIPO, WMO, WToO, WTrO.
Фиджи тұтынушылар кеңесі
Фиджи тұтынушылар кеңесі – Фиджиде тұтынушылардың мүддесін қорғайтын мемлекеттік ұйым. Фиджи тұтынушылар кеңесі 1976 жылғы Фиджи тұтынушылар кеңесі заңына (Cap 235) сәйкес құрылған мемлекеттік орган. Кеңесті сауда және өнеркәсіп министрі тағайындайтын директорлар кеңесі басқарады. Кеңестің төрағасы ұйымның жұмысын басқаратын бас атқарушы директорды тағайындайды. Кеңестің бас кеңсесі Фиджи астанасы Сува қаласындағы Карнавон көшесіндегі 4-үйde орналасқан. Оның тағы екі кеңсесі бар: біреуі Фиджидің екінші қаласы Лаутокада, ол батыс аймағына қызмет көрсетеді, екіншісі Лабаса қаласында, ол солтүстік аймағына қызмет көрсетеді. Кеңес төрт негізгі бөлімнен тұрады: Науқандар, ақпарат және БАҚ бөлімі; Дауларды балама тәсілдермен шешу және тұтынушыларға кеңес беру бөлімі; Зерттеу және саясатты талдау бөлімі; Әкімшілік, кадрлық ресурстар және жобаларды басқару бөлімі.