Кіріспе

Энтелла (грекше: Ἔντελλα) – Сицилия аймағының ішкі бөлігінде орналасқан ежелгі қала. Гипсас өзенінің (қазіргі Белице) сол жағасында, екі теңіздің арасында, Гипсас өзенінің сағасынан шамамен 40 км және аралдың солтүстік жағалауындағы Кастелламаре шығанағынан да шамамен осы қашықтықта жатқан.

Тарих

Ол, көрінеу, Сиканиядан шыққан, бірақ оның негізіне қатысты дәстүрлер оны Элим халқымен және Троялық колониямен байланыстырады. Кейбір авторлардың пікірінше, оны Ацест құрған және оның әйелі Энтелланың құрметіне аталған, бұл дәстүр Силий Италикқа сілтеме жасайды, ал басқалары оның негізін Элимге жатқызады. Вергилий Энтеллді (көрінеу, қаланың есімді қаһарманы) Ацесттің досы және серігі ретінде бейнелейді. Ол Эрике және Сегестамен бірге Элимдіктердің ең маңызды орталықтарының бірі болды. Алайда, Фукидид Эрикс пен Эгеста ғана Элим халқының екі қаласы болғанын айтады және Энтелланы, сондай-ақ басқа сиканиялық немесе сикулиялық шығу тегінің жерлерін ескермейді. Энтелла туралы алғашқы тарихи дерек Диодордың еңбектерінде кездеседі, ол б.з.д. 404 жылы карфагендіктерге қызмет еткен 1200 Кампаниялық жалдамалы әскерлердің қалаға достық қарым-қатынаспен кіргенін, бірақ содан кейін қала тұрғындарына қарсы айналып, барлық ер азаматтарды өлтіріп, көп жылдар бойы қаланың иесі болғанын хабарлайды. Дионисийдің карфагендіктермен болған келесі соғыстарында Энтелланың Кампаниялық тұрғындары бұрынғы билеушілеріне жақтасты, тіпті б.з.д. 396 жылы Сицилияның барлық қалалары бес қаладан басқа Дионисий тарапына өткен кезде де оларға адал қалды. Сиракузалық деспот б.з.д. 368 жылы ғана Энтелланы бағындыра алды; қала әлі де Кампаниялықтардың бақылауында болған сияқты, бірақ енді карфагендіктерге қарсы болды, олар (б.з.д. 345 жылы) осы себепті оның аумағын шапты және қаланы қоршауға алды. Біраз уақыттан кейін қала қайтадан олардың қолына көшкенін көреміз, бірақ Тимолеон оны қайтарып алып, еркіндік пен тәуелсіздікке ие етті. Содан бері оның тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Оның аты Бірінші Пуникалық соғыс кезінде ғана кездейсоқ айтылады және Рим мен Карфаген арасындағы күреске қатыспады. Соғыстан кейін қала босқындармен және соғыс тұтқындарымен қайта қоныстанды, бұл Энтелла жарлықтарында көрсетілген, олар Кампаниялықтар және б.з.д. V ғасырда қалада қоныстанған жалдамалы әскерлердің ұрпақтары болды. Ол өркендеген муниципалитет болды: оның аумағы егістік жерлерге және шарапқа бай болды, ал Цицерон оның тұрғындарын оны өңдеудегі еңбекқорлығы үшін мақтайды. Кейін, Сицилияның көптеген қалалары сияқты, Веррестің зорлық-зомбылығынан қатты зардап шекті. Оның аты Плинийдің (салық төлеуші халықтар тізімінде) және Птолемейдің еңбектерінде де кездеседі, бірақ ежелгі авторларда одан арғы мәліметтер жоқ. Алайда ол орта ғасырлар бойы, 13 ғасырға дейін өмір сүрді, ол сарацендердің бекінісіне айналғаннан кейін император Фредерик II басып алып, толығымен қиратты, ал тұрғындары Неаполь маңындағы Ноцераға көшірілді.

Сайт

Фазелло заманында әлі де ежелгі атын сақтап келген бұл орынды ол үлкен табиғи бекініс ретінде сипаттайды, барлық жағынан тік жартастармен қоршалған, бірақ шыңында кең жазықтық бар. Оның орналасқан жері – Контесса-Энтеллина коммунасындағы Рокка-д'Энтелла, Белице өзенінің бұрышында орналасқан, сондықтан да сол өзен оны солтүстік және батыс жақтан айналып өтеді. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, қала қабырғасының сыртындағы ғибадатханада Деметр және Кореге табыну б.з.д. 5-3 ғасырларда кеңінен таралған. "А" некрополіндегі қабірлердің көпшілігі эллинистік кезеңге жатады, бұл жерлеу рәсімінен, қыш ыдыстардан және Палермодағы Салинас археологиялық мұражайында сақталған Энтелла және Наконе қалаларының қаулылары жазылған қола тақташалардағы мәшһүр жазулардан көрінеді.

Қабырғалар

Солтүстік жағы шамамен 2800 метрлік қабырғамен қоршалған, ол аңғардан және Белизе өзенінің саласынан (көне Кримизио) ең оңай қол жетімді болған. Оңтүстік, шығыс және батыс жақтарында тас қабырғалар табиғи қорғаныс қызметін атқарған. Екі аңғардың қосылған жерінде Рокка төбесіне қақпалар салынған. Солтүстік-батыс қақпасына Коццо Петрароның етегімен иіліп өтетін, бүгінге дейін сақталған жолмен кіруге болады.

Агора

Шығыс аңғарда қоғамдық ғимараттардың әсерлі қалдықтары сақталған: б.з.б. V ғасырдың басқы онжылдықтарында ішкі алтары бар, перистазы жоқ (оикос) ғибадатхана, сондай-ақ б.з.б. IV ғасырдың соңында салынған, ал б.з.б. III ғасырының ортасында өрттен қираған астық сақтау қоймасы. Бұл екі ғимарат агораның шығыс жағымен бойымен орналасқан.

Табылды

1970 жылы Контесса Энтеллина қаласының маңында «Энтелла жарлықтары» деп аталатын сегіз қола тақташа табылды. Онда б.з.д. үшінші ғасырдың ортасында Энтелла қаласын құраған кампаниялықтар және б.з.д. бесінші ғасырда қалаға қоныстанған 1200 жалдамалы әскердің ұрпақтары туралы айтылған. Тақташалардағы жазу грек тілінде, бірақ елими халқы аннеллин тілінде сөйлеген. Олардың жетісінде Энтелла қаласының жарлықтары жазылған. Тақташалардың нақты жазылған мерзімі белгісіз, бірақ олар б.з.д. 4 ғасырдың соңына немесе б.з.д. 3 ғасырдың ортасына жатса керек. Энтелла қаласының «ΕΝΤΕΛΛΙΝΩΝ» деген толық жазуы бар монеталары сақталған, ал кампаниялықтар қаланы басып алған кездегі монеталарда «ΕΝΤΕΛΛΑΣ» деп, ал сыртында «ΚΑΜΠΑΝΩΝ» деп жазылған.