Панама провинциясы: Дариен аймағының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Панама провинциясы

Дариен (/UK/'/d//ɛər//i//ə//n//, /'/d//ær// /, /US/,/d//ɛər//i/'/ɛ//n//, /,/d//ɑːr//, /d//ɑːr/'/j//ɛ//n/, daˈɾjen) – Панамадағы провинция. Оның астанасы Ла-Пальма қаласы. Аумағы 15 450 км² құрайды, елдің шығыс бөлігінде орналасқан және солтүстігінде Панама провинциясы мен Куна-Яла аймағымен шектеседі. Оңтүстігінде Тынық мұхиты мен Колумбиямен шектеседі. Шығысында Колумбиямен, батысында Тынық мұхитымен және Панама провинциясымен шектеседі. Колумбиямен шекаралас аймақ Дариен аңғары деп аталады, ол дамытылмаған батпақ жерлер мен орманның кең аумағын қамтиды. Мұнда жолдар жоқ, сондықтан ол Панамерикан тас жолының үзілген бөлігі болып табылады.

Жер атаулары

Бұл атау Куэва тайпасының тілінен шыққан, олар 16 ғасырда еуропалық конкистадорлар тарапынан жойылған ежелгі халық. Атратоға қарай ағатын Танела өзені испан тілінде Дариен деп аталды, аймақ және оның қауымдары да осы атты алды. Тиерра-Фермеде құрылған алғашқы қала – Санта-Мария-ла-Антигуа-дель-Дариен де өзеннің атымен аталады. Соңынан аймақтың шекарасы Урабба шығанағымен белгіленді.

Тарих

Дариен провинциясы мыңдаған жылдар бойы жергілікті халықтың мекені болған. Топырақ эрозиясына негізделген мәліметтер ең соңғы 4000 жыл бұрын кесіп-жару және өртеу әдісімен егін шаруашылығы жүргізілгенін көрсетеді. Осы мәдениеттің палеоботаникалық іздерінің жоғалуы еуропалық отарлаушылардың келуімен бірге жүрді, бұл осы халықтың қырылуына себеп болды. 1508 жылы испан коронасы материкті отарлауға шешім қабылдады, таңдалған аймақ Орталық Американың батысындағы Кабо-Грасиас-а-Диостан (қазіргі Никарагуа мен Гондурас арасындағы шекара) шығыста Венесуэланың Кабо-де-ла-Веласына дейін созылды. Материктегі провинциялар – Ураба шығанағындағы Атрато өзені мен Венесуэладағы Кабо-де-ла-Вела аралығындағы Нуэва-Андалусия және Атрато өзенінен Орталық Америкадағы Кабо-Грасиас-а-Диосқа дейін созылған Кастилья-дель-Оро (немесе Верагуа) болды. Нуэва-Андалусияның губернаторы – Алонсо де Охеда, ал Кастилья-дель-Ороның мэрі – Диего де Никуэса, ол Панама тасмуының алғашқы губернаторы атанды. Диего де Никуэса 1510 жылы Номбре-де-Диосты құрды. Мартин Фернандес де Энсисо 1510 жылдың қыркүйегінде Ураба шығанағының батысында Санта-Мария-ла-Антигуа-дель-Дариенді құрды, бұл Родриго де Бастидаспен бірге бұл жерлерге ертерек келген Васко Нуньес де Бальбоаның кеңесімен жасалды. 1513 жылдың 1 қыркүйегінде Бальбоа 190 испан және 1000 жергілікті тұрғындармен бірге Оңтүстік теңізін іздеуге аттанды. Ол теңізді 1513 жылдың 25 қыркүйегінде көріп, 29 қыркүйекте Сан-Мигель шығанағында испан коронасының иелігі деп жариялады. 17 ғасырдың соңында Панама тасмуында шотландтықтардың отарлау жобасы болды (әсіресе Дариенде), одан Уильям Патерсон сәтсіз әрекеттің орталығы ретінде көзге түсті. Африка және Үндістанмен сауда жасаған Шотландия компаниясының отарлауға тырысуы, 1494 жылғы Тордесильяс шартына қарсы Испания мен басқа еуропалық державалар арасындағы қақтығыстың бір бөлігі болды. 1698 жылдың 14 шілдесінде Патерсон Шотландияның Лейт қаласынан бес кемеде (Сент-Эндрю, Каледония, Юникорн, Дельфин және Эндевор) 1200 адамнан тұратын экспедициямен жолға шықты. Экспедиция 1698 жылдың 30 қазанында Алтын аралға жақын Дариеннің солтүстігіндегі құмды шығанақтағы Аначукунаға қонды. Ол жергілікті басшымен «одақ және достық туралы келісім» жасасты және Акладе Жаңа Каледония деп аталатын колонияға негіз салды. Патерсон және оның экспедициясы оларға қарсы тұруға тырысқан испандықтарға қарсы тұрды. Алайда, климатқа байланысты аурулар мен нашар санитарлық жағдай экспедицияны тез арада құртты. 1699 жылдың маусым айында шотландтар Патерсонның наразылығына қарамастан Жаңа Каледониядан кетуге мәжбүр болды және Ямайкаға шегінді. Екінші экспедиция 1699 жылдың 24 қыркүйегінде Шотландиядан Клайд теңізіндегі Ротесейден төрт кемемен: «Ризинг Сан», «Гамильтон», «Бороустоннесс Хоуп» және «Компания Хоуп» кемелерімен кетті. Патерсонның жалпы экипажы 1300 адамнан тұратын. 1699 жылдың 30 қарашасында олар Каледония портына аман-есен жетті, бірақ испан күштерінің күшті қарсылығына тап болды; олар қоршауға алынды, саны аз және сыртқы қолдаусыз қалды. 1700 жылдың 28 наурызында олар испан командирінен берілу шарттарын белгілеуді өтінді.

Darién Province has been inhabited by indigenous people for thousands of years. Evidence based on soil erosion suggests slash and burn agriculture at the latest 4000 years ago. Disappearance of paleobotanical evidence of this culture coincides with the arrival of European colonists, which likely decimated this population. In 1508, the Spanish Crown decided to colonize the mainland, the chosen area extending from Cabo Gracias a Dios in western Central America (in the present boundary between Nicaragua and Honduras) to Cabo de la Vela, Venezuela in the east. The provinces on the mainland were Nueva Andalucía, between the Atrato River in the Gulf of Uraba and the Cabo de la Vela in Venezuela and Castilla del Oro (or Veragua), which stretched from the Atrato River to Cabo Gracias a Dios in Central America. The Governor of Nueva Andalucía was Alonso de Ojeda and the mayor of Castilla del Oro was Diego de Nicuesa, who became the first governor of the Isthmus of Panama. Diego de Nicuesa founded Nombre de Dios in 1510. Martín Fernández de Enciso founded Santa Maria la Antigua del Darién, west of the Gulf of Urabá, in September 1510 on the advice of Vasco Núñez de Balboa, who had arrived at those lands earlier with Rodrigo de Bastidas. On September 1, 1513, Balboa went in search of the South Sea with 190 Spaniards and 1,000 Indigenous people. He sighted the sea on September 25, 1513, and claimed it for the Spanish Crown on September 29 in the Gulf of San Miguel. During the late 17th century there was a Scottish colonization project in the Isthmus of Panama (specifically in Darién), from which William Paterson emerged as the center of the unsuccessful attempt. The attempt to colonize by the Company of Scotland, which traded with Africa and the Indies, was part of the conflict between Spain and other 16th century European powers in reaction to the 1494 Treaty of Tordesillas. On July 14, 1698 Paterson left with an expedition of about 1,200 on five ships (Saint Andrew, Caledonia, Unicorn, Dolphin and Endeavour) from Leith, Scotland. The expedition landed October 30, 1698 in Anachucuna, a sandy bay in the north of Darien near Golden Island. It forged a "treaty of alliance and friendship" with an Indigenous leader, and founded in Acla a colony known as New Caledonia. Paterson and his expedition withstood a Spanish force which attempted to confront them. However, diseases related to the climate and unsanitary conditions soon decimated the expedition. In June 1699 the Scots were forced to leave New Caledonia, despite protests from Paterson, and retreated to Jamaica. A second expedition left Scotland on September 24, 1699 from Rothesay on the Firth of Clyde with four ships: the Rising Sun, Hamilton, Hope of Boroughstonness and Company's Hope. Paterson had a total crew of 1,300 men. On November 30, 1699 they arrived safely at the port of Caledonia, but met greater resistance from Spanish forces; they were besieged, outnumbered and without external support. On March 28, 1700, they requested that the Spanish commander set conditions for surrender.

Үкімет және саясат

1972 жылғы Панама Конституциясы, 1978 жылғы реформа актілері және 1983 жылғы Конституциялық актімен толықтырылған, біртұтас, республикалық, демократиялық және өкілдік үкімет құрылымын бекітеді. Панама Республикасының барлық провинцияларында мемлекеттік биліктің үш тармағы жұмыс істейді.

География

Дариен провинциясы Ямайка аралымен шамалас аумақты құрайды. Бұл аумағы бойынша ең үлкен провинция, бірақ халық саны бойынша ең кішісі. Орталығында Чукунаке және Туира өзендерімен суға толы, Сан-Блас, Багре, Пирре және Салтос таулы аймақтарымен шектескен төбелі жазық орналасқан. Провинцияның ең биік тауларының ішінде Такаркуна, Пина, Пирре, Нике, Чуканти, Танела және Жоғарғы Квиа бар. Провинцияның жерінің 8 пайызы қарқынды өңдеуге, 60 пайызы жайылымға, тұрақты егістерге және орман шаруашылығына жарамды, ал 25 пайызы қорғалатын орман қоры болып табылады. Басым табиғи өсімдіктер – орман, ол топографиялық биіктігі мен жауын-шашын мөлшеріне сәйкес тропикалық ылғалды, субтропикалық ылғалды және бұлтты орманға бөлінеді.

Климат

Жаңбыр жауын-шашын Гарачинь шығанағына жақын жерге жетеді, ал қаңтар мен сәуір аралығында айқын құрғақ кезең байқалады (Кёппен климаттық жіктелуі бойынша тропикалық саванна климаты, Aw). Дегенмен, провинцияның ішкі беткейлерінде және аңғарларында жауын-шашын мөлшері жылына артық болуы мүмкін, тікелей құрғақ маусым болмайды (Кёппен Af бойынша тропикалық жаңбырлы ормандар климаты); бұл аймақты жер бетіндегі ең жаңбырлы аймақтардың біріне жатқызады. Температура биіктікке қарай өзгереді. Топырақ түрлері және олардың қолдануға жарамдылығы негізінен топографиялық айырмашылықтармен және геологиялық материалдың пайда болуымен байланысты.

Гидрология

Дариен провинциясында су алаптары кең шөгінді су жолдарын құрайды, олар Рио Чукунаке және 230 км-лік Туира сияқты өзендерге суларын құяды (Панаманың ең ұзын және қауіпті өзендері). Провинцияның гидрографиялық жүйесі наурыз және сәуір айларында ең аз, ал қараша айында ең көп су ағынына ие. Су ресурстарын пайдалану көбінесе 15 қалаға ішуге жарамды сумен қамтамасыз етумен шектеледі. Топография және гидрометеорология туралы толыққанды мәліметтердің болмауы гидроэнергетикалық әлеуетті бағалауды қиындатады, бірақ Пирре, Антад, Туира, Чико және Япе өзендері мүмкін болатын нұсқалар болып табылады.

Демография

Облыстың халқы аз, сиреп орналасқан және әртүрлі, су жолдарымен байланысқан шағын қалаларда шоғырланған. Облысқа және одан айтарлықтай көші-қон ағыны тіркелді. 1970 жылы халықтың саны 22 685 адамды құрады, олардың көп бөлігі мулаттар, қара нәсілділер, Колумбияның түпкілікті халқы – чокоанолар және Панаманың басқа аймақтарынан келген қоныс аударушылар еді. Халықтың шамамен 60 пайызы 500-ден аз тұрғыны бар 523 елді мекенде тұрады. 2000 жылы халық және тұрғын үй санағы көрсеткендей, Дариен облысының мамыр айындағы халқы 40 284 адамды құрады, олар 613 елді мекендегі 11 514 тұрғын үйде тұрды. XI Ұлттық халық және тұрғын үй санағының алдын ала деректері бойынша, 2010 жылдың 16 мамырына қарай Дариенде 46 951 адам тұрды, оның ішінде 25 764 ер адам және 21 187 әйел адам болды. Барлығы 15 310 үй тіркелді. 2023 жылғы санақ бойынша 54 235 адам есепке алынды.

Мәдениет

Халықтың басым бөлігі – жергілікті тұрғындар, афро-ұрпақтар және жер мен мүмкіндік іздеп басқа провинциялардан (атап айтқанда Сантенья, Эррерано және Верагуас) көшіп келген қоныс аударушылар. Дариен халқының ерекше музыкасы – Африкадан келген барабан биі – булеренге. Провинцияға көшіп келген топтар Колумбия мәдениетінен ерекшеленетін өздерінің салт-дәстүрлерін сақтауға тырысады. Радиостансалар булеренге ойнатады, ал Колумбия шекарасына жақын стансалар валленато музыкасын ұнатады. Көбінесе дайындалатын тағамдардың ішінде гуачо де марискос (кокос сүті қосылған балық) және серендеге бар. Шокао (қайнатылған банандардан жасалған сусын) – дәстүрлі ішімдік. Әйелдер көбінесе қолмен тігілген көйлектер киеді, ал ерлер іскерлік киім киеді. Провинцияда егілетін негізгі дақылдар – жүгері, күріш, банандар, музо (бананның бір түрі), маниок, ямс және бұршақ. Сан-Мигель шығанағында шамбарақ, балық және лобстер көптеп кездеседі, Панама қаласынан балық аулау флоты жұмыс істейді. Провинцияның ішкі өзендерінде балық аулау көбінесе күн көріс үшін жүзеге асырылады. Ағаш өңдеу саласы кедр, балса, балсам, махагони және кокоболо сияқты құнды ағаштарды өндіреді.

Бейнероликтер

Tierra Adentro (Inland) – Мауро Коломбоның деректі фильмі. Бұл екі елдің қауіпті шекарасында партизандар, көшпенділер, жергілікті халық, шаруалар, есірткі тасымалдаушылар, жергілікті полиция және жабайы жануарлар жолдары кесіп өтеді. (2019 жылы Роттердам халықаралық кинофестивалінде көрсетілген).