Кіріспе

Экваториалдық Гвинеяның астанасы Малабо (/m//ə/'/l//ɑː//b//oʊ/ məLAHboh, maˈlaβo; бұрын Санта-Исабель ˈsantajsaˈβel) – Экваториалдық Гвинеяның астанасы және Биоко-Норте провинциясы. Қала Биоко аралының солтүстік жағалауында орналасқан (еуропалықтар оны Фернандо-По деп атаған). 2018 жылы қала халқы шамамен 297 000 адамды құрады. Испан тілі – қаланың және елдің ресми тілі, бірақ Пичинглис тілі Биоко аралында, Малабоны қоса алғанда, кеңінен қолданылады. Малабо – Экваториалдық Гвинеядағы ең көне қала. Сиудад-де-ла-Пас – Экваториалдық Гвинеяның құрлықтағы салынып жатқан қаласы, ол Малабоның орнын басу үшін жобаланған. Экваториалдық Гвинеяның басқару органдары 2017 жылдың ақпан айында Сиудад-де-ла-Пасқа көшу процесін бастады.

Еуропалық жаңалықтар мен португалдықтар

1472 жылы португалдық теңізші Фернао до По Үндістанға жаңа жол табуға тырысып, Биоко аралын кездестірді және оны Формоза деп атады. Кейіннен арал оны ашқан Фернандо Поның есімімен аталды. 16 ғасырдың басында, атап айтқанда 1507 жылы португалдық Рамос де Эскивель Фернандо По аралын отарлауға алғашқы әрекет жасады. Ол Консепсьон (қазіргі Риаба) қаласында фабрика салып, қант қамысын өсірді. 1777 жылғы Сан-Ильдефонсо және 1778 жылғы Эль-Пардо келісімдері бойынша, испан королі Карл III билік еткен кезде португалдар испандарға Фернандо По, Аннобон аралдарын және Африкадағы шамамен 800 000 км² жерге ықпал ету аймағында сауда жасау құқығын берді. Бұл Рио-де-ла-Платадағы Колония-дель-Сакраменто және Бразилия жағалауындағы Санта-Катарина аралына айырбас ретінде берілді. Бұл аймақ Нигер дельтасынан қазіргі Габондағы Огуэ өзенінің сағасына дейін созылып, Фернандо По және Аннобон аралдарынан басқа Кориско және Элобейес кішкентай аралдарын да қамтиды. Испанияның осы жерлерге қызығушылығы болмады, себебі оның әлемнің басқа бөліктерінде кең аумақты отарлары бар еді. Испания 1827 жылы Испан Гвинеясына деген қызығушылығын жоғалтып, британдықтарға құл саудасын тоқтату үшін аралды база ретінде пайдалануға рұқсат берді.

Британдық қатысу

1821 жылы "Нелли" кемесі Фернандо По аралына жақындады. Ол оны тастап кеткенін анықтады және Мелвилл шығанағы (қазіргі Риаба) мен Сан-Карлос (қазіргі Люба) елді мекендерін құрды. Бірнеше жыл өткен соң, тағы бір британдық капитан, Уильям Фицвильям Оуэн, аралды отарлауға бел буып, солтүстігінде – қазіргі астана орналасқан жерде – құл саудагерлерін ұстау үшін британдық кемелерге база салды. Осылайша, 1827 жылдың 25 желтоқсанында бұрынғы португалдық поселенің орнында Порт-Кларенс қаласы іргесі қаланды. Испандар Сас Эбуераны өлтіргеннен кейін Малабо қарсылықсыз, бірақ билігі жоқ король болды. Буби тайпалары мен елді мекендері аралдың испандық үстемдігін қабылдауға асықпады, ал аралдың толық жаулануы мен бейбіттендірілуі 1912 жылға дейін аяқталмады.

Террорлық билік

Макиас Нгуэманың «Үрей билігі» деп аталатын кезеңінде диктатор елдің зиялыларының көп бөлігін қудалап, мемлекеттік басқару лауазымдарын Монгомо және Эсангуи руының өкілдеріне беру процесін бастады. «Қара жағалау» деп белгілі, сондай-ақ Блей жағалауы (немесе Плайя Негра) түрмесі Консул өзенінің сағасында, қара жағалаудың қасында және губернатор сарайы мен казармалардың артында орналасқан. 35 жылдық диктатура кезеңінде ондаған адам түрмеге қамалған. Түрмеге қамалған және азапталғандардың арасында Рафаэль Упиняло («Movimiento» қозғалысы), Фабиан Нсуэ («UP» партиясы), Фелипе Ондо Обианг («FDR» қозғалысы), Биоко аралының өзін-өзі анықтау қозғалысының («MAIB») Мартин Пуе және Социал-демократиялық бірлестіктің («CPDS») Пласидо Мико Абого сияқты көптеген саяси лидерлер бар. 2004 жылы президент Теодоро Обианг Нгуэма Мбасогоға қарсы жасалған төңкеріс әрекетіне қатысқан жалдамалы әскерлер «Қара жағалау» түрмесіне қамалған.

География

Малабо Биоко аралының солтүстігінде, 3° 45' 7.43" солтүстік ендігі және 8° 46' 25.32" шығыс бойламында орналасқан. Малабоның оңтүстігі Консул өзенімен шектеледі, ал өзеннен оңтүстік-батысқа қарай аурухана орналасқан. Қаланың батысында, Малабо орталығынан шамамен 9 км қашықтықта жаңадан жаңартылған Малабо халықаралық әуежайы бар. Қаланың солтүстігіндегі жағалау аймағында шығанақтар мен мүйістер орналасқан. Олардың ең үлкені – Малабо үкіметтік ғимаратының артында орналасқан және Малабо шығанағының бүкіл шығыс бөлігін алып жатқан Африкалық Бірлік мүйісі. Тағы бір маңызды мүйіс – Пунта Европа, ол қаланың батысында, әуежайға жақын жерде орналасқан.

Климат

Малабо тропикалық муссондық климатқа (Кёппен Am) ие. Малабоға жылына орташа есеппен жаңбыр жауады. Қалада желтоқсаннан ақпанға дейін айқын, бірақ қысқа, күннөлді (бірақ бұлтты) құрғақ маусым болады. Қаңтар айы әдетте ең құрғақ ай болып табылады, орташа есеппен жаңбыр жауады. Сонымен қатар, наурыздан қарашаға дейінгі қалған тоғыз айды қамтитын өте ұзақ, бұлтты жаңбырлы маусым бар. Орташа есепте, жаңбырлы маусымның ең ауыр тиетін айлары – қыркүйек пен қазан, олардың арасында жаңбыр мен нөсерлер жауады. Күндізгі температуралар күнден-күнге өзгере қоймайды және жыл бойына бірнеше градусқа ғана өзгереді. Түнде орташа ең төменгі температура жылдың барлық айларында бірдей болады, бірақ қаңтардан сәуірге дейін тәуліктік температура диапазоны сәл жоғары, себебі бұл кезде аспан ашық. Дегенмен, жылына 1020 сағат күн сәулесі түсетін Малабо – әлемдегі ең бұлтты, ылғалды және найзағайға жиі ұшырайтын астаналардың бірі, тіпті ең құрғақ айларда жаңбыр жаумаса да, көбінесе тұман мен былқыр болады.

Әкімшілік

Қала әкімі – Мария Колома Эджанг Мбенно, ол заңмен белгіленген муниципалитеттің міндеттеріне жататын муниципалдық қызметтерді іске қосады. Оларға ішуге жарамды су және басқа да қоғамдық су көздері, жарықтандыру, жолдарды және зираттарды жақсарту, тазалау және санитарлық гигиена, санитарлық қалдықтарды өңдеу және қоқыс жинау, дезинфекциялау, жедел жәрдем, денсаулық сақтау инспекциясы және тамақ-су өнімдерін тексеру, нашар жағдайдағы тұрғын үйлердің, мемлекеттік банктердің, қасапханалардың, базарлардың санитарлық бақылауы және тұрып қалған суды жою кіреді.

Мәдени орталықтар

Испанияның Халықаралық даму ынтымақтастық агенттігі (AECID) арқылы өңірлік және ұлттық деңгейде бірнеше даму жобалары жүзеге асырылуда. 1984 жылы құрылған Малабодағы Техникалық ынтымақтастық кеңсесінде орналасқан, мәдениетті, денсаулық сақтауды, білім беруді және институционалдық күшін нығайтуға бағытталған іс-шаралар жүргізілуде. 2003 жылы құрылған Испанияның Малабодағы мәдени орталығы (CCEM) ерекше аталады, онда жастар өзінің шығармашылық еркіндігін бойға бітіре алатын мәдени кеңістікке ие екенін сезінуге ынталандырылады. Аймақтағы мүмкіндігінше көп адамды қамту және оның дамуына үлес қосу мақсатында үш географиялық бағыт қолданылады. Іс-шараларға оқыту, өнер, кино, театр, музыка және ойындар кіреді, сондай-ақ екі маңызды фестиваль өтеді: Экваториалдық Гвинеяның көшпелі кинофестивалі (FECIGE) және Малабодағы Халықаралық хип-хоп фестивалі. Тағы бір маңызды орталық – Испан-Гвинеялық мәдени орталық, 2012 жылдан бастап Экваториалдық Гвинеялық мәдени орталық ретінде Институт Кардинал Циснерос штаб-пәтері болып, кейін мұрағат, мұражай және кітапханаға айналды. Ол 1950 жылдары салынған. Экваториалдық Гвинеяның қазіргі заманғы өнер мұражайы елдің және континенттің дәстүрлі және заманауи өнерін ұсынады. Сонымен қатар, қалада 1916 жылы салынған Ұлттық кітапхана да орналасқан.

Туризм

Туризм саласы қарқынды дамуда. Мұнайдың табылуынан бері көптеген инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылды. Малабо қаласы Экваториальдық Гвинеяда туризмнің басты орталығы болып табылады, себебі ол Биоко аралындағы маңызды туристік орындармен тікелей байланысты. Жақын жердегі туристік тартымдылықтар:

Сан-Антонио-де-Урека: Аралдың оңтүстігінде орналасқан шағын қалаша, ол приматтарға, құстарға, жағажайларға және сарқырамаларға бай. Қарашадан ақпанға дейін түнгі уақытта теңіз тасбақаларының жұмыртқалауын бақылауға болады. Илачи немесе Иладжи сарқырамасы: Бұл елдегі ең үлкен сарқырама, биіктігі 250 метрден астам. Ол Мока қаласынан шамамен 45 минуттық жерде орналасқан. Пико Базиле: Экваториальдық Гвинеядағы ең биік тау, ол Камерун тауының жанындағы жанартау қалқаны мен үлкен Люба кратеріне жатады. Таудың биіктігі жоғары, және оны Малабо қаласының кез келген жерінен көруге болады. Таудың үстінде Бісілә ананың шіркеуі мен мүсіні орналасқан. Бұл мүсінді испан мүсіншісі Модесто Жене Роиг 1968 жылы жасаған. 2011 жылғы Африка Одағының саммиті үшін алғаш салынған Сипопо демалыс орны.

Демография

Малабо халқының өсуі

Жыл | Адам саны | %
------- | -------- | --------
1983 | 31 650 | –
1994 | 60 065 | +89.8
2000 | 73 117 | +21.7
2007 | 96 000 | +31.3

1983 және 1994: халық санағы
2000 және 2007: бағаланған мәліметтер

Малабода халықтың жас құрамы салыстырмалы түрде жас. Халықтың шамамен 45%-ы 15 жасқа дейін. Халықтың тек 4%-ы 65 жастан асқан. Халықтың көп бөлігі аралдың ауылдық жерлерінде тұрады.

Экономика

Малабо – сауда және қаржы орталығы. Малабо экономикасы әкімшілік және басқа да қызметтерге негізделген. Сауда – ең ірі және маңызды экономикалық қызметтердің бірі, әсіресе АҚШ компаниялары жағалауға жақын мұнай кендерін игеруге кіріскеннен кейін. Бұл сауда американдықтар, мексикалықтар, нигериялықтар, камерундықтар, испандықтар және басқа да Орталық Африка халқының қатысуымен жүзеге асырылады; бастапқыда Banco Popular Español салған ғимарат, тәуелсіздік алғаннан кейін Banco de Guinea Ecuatorial-дің кеңсесіне айналды. Қаладағы басты өнеркәсіп – балық аулау, ал какао мен кофе – экспортқа шығарылатын негізгі өнімдер. Малабода ірі тоннажды порт бар, ол негізінен Дуала (Камерун) және Бата порттарымен байланысты, сондай-ақ халықаралық әуежай арқылы әуе қатынасы да бар. Қалада шамамен 300 қонақ үй орыны бар.

Көрікті жерлер

Малабода колониялық дәуірден сақталған ғимараттар бар, мысалы, Президенттік сарай және Малабо қаласының Әділет сарайы. Қала орталығында тағы да отаршылдық ғимараттар кездеседі, бірақ олар тозығы жеткен; мысалы, Нигерия және Рей Бонкоро көшелеріндегі 19 ғасырдағы ағаш үйлер. Атақты ғимараттардың қатарында Малабоның Рим-католик архиепископиясына қарасты Санта-Исабель соборы бар. Бұл 1897-1916 жылдар аралығында салынған, готикалық жаңғыру стиліндегі шіркеу. Оның архитекторы – Луис Сегара Ллаирадо, оған Испания үкіметінің қаражаты мен діншілердің қайырымдылығы жұмсалды. Онда 40 метрлік екі мұнарасы бар. 2020 жылдың қаңтар айында электр желісіндегі ақау салдарынан болған өрт оның құрылымының бір бөлігін өртеді, қазіргі таңда 2021 жылдың қараша айында толық қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Басқа да қызығушылық тудыратын орындар: Ла Гадитана, 1918 жылға дейін Finca Amilivia деп аталған, 1902 жылы салынған және қаланың ең көне үйлерінің бірі – Каса Теодолита, Малабо қалалық әкімшілігінің ғимараты, Эла Нгуэма шіркеуі, Тәуелсіздік алаңы, Малабо ұлттық паркі, Испания үйі және портовый шығанақ.

Қоғамдық көлік жүйесі

Малабо қаласының орталығы мен Эла Нгуэма ауданы арасында қатынайтын қоғамдық автобустар бар. Таксилер қала ішінде және айналасындағы аудандарда жүреді, сондай-ақ Avis және Europcar компанияларынан көлік жалдауға болады.

Теңіз көлігі

Малабо порты теориялық түрде жылына 200 000 тоннаны өңдеуге жете алады. Басты теңіз жолдары ішкі Бата қаласына, ал халықаралық Испания және Камерунның Дуала қаласына қатынайды.

Ғибадат орындары

Құдайға сиыну орындарының арасында, көбінесе христиан шіркеулері мен ғибадатханалары (католик: Малабоның Рим католик архиепископиясы, протестант, евангелистік христиан: Құдайдың жиналысы) бар. Малабо мешіті 2015 жылы салынды.

Спорт

Малабоның және елдің басты спорттық нысаны – Estadio de Malabo, ол 15 250 көрерменге арналған. Стадион Экваториальдық Гвинея ұлттық футбол құрамасының үйі болып табылады және 2012 жылғы Африка Ұлттары кубогы кезінде матчтар қабылдады. Айта кетерлігі, сол кездегі әлем чемпиондары Испания ұлттық футбол құрамасы осы стадионда жолдастық ойын өткізді. Стадион сонымен қатар елдің басты клубы CD Elá Nguema-ның да үйі. Малабода халықаралық стадион (Estadio Internacional) да орналасқан. Халықаралық стадион 6 000 орындыққа ие. Экваториальдық Гвинея ұлттық футбол құрамасы Estadio de Malabo ашылғанға дейін осы жерде ойнады. 2012 жылғы Африка Ұлттары кубогын Габон және Экваториальдық Гвинея бірлесіп ұйымдастырды. Турнирдің төрт аренасының бірі – 2007 жылы салынған Малабо стадионы болды. Малабода топтық кезеңнің алты матчы (А тобының бір матчы және В тобының бес матчы) және ширек финалдың бір матчы өтті. 2013 жылдың 16 қарашасында Испания ұлттық футбол құрамасы Экваториальдық Гвинея ұлттық футбол құрамасына қарсы жолдастық кездесу өткізді. Бұл еуропалық команданың елге алғашқы сапары болды және матч елдің саяси ахуалы мен Теодоро Обианг Нгуэма Мбасого үкіметіне байланысты бірнеше ұйымдар, соның ішінде Liga Nacional de Fútbol Profesional президенті Хавьер Тебас тарапынан сынға ілікті. Экваториальдық Primera División-ды бірнеше рет жеңіп алған елдің ең үздік клубтарының кейбірі Малабо қаласынан шыққан. Лигада ең көп титулға ие клуб – 14 титулы бар CD Elá Nguema. Лига чемпиондары атанған басқа да клубтар – Renacimiento FC, Atlético Malabo немесе Cafe Bank Sportif. Қаланың тағы бір клубы – Atlético Semu, ол бір кезде Экваториальдық кубоктың чемпионы атанған. Қаланың тағы бір маңызды клубы – баскетболдан Малабо Кингс, ол елдің чемпионы болды және 2013 жылы Габонның Киншаса қаласындағы Talia клубын жеңіп, Африка баскетбол чемпионатының Орталық аймағының чемпионы атанды. Малабо Кингс 2011 жылы Яундеде (Камерун) екінші орынға ие болды. 2013 жылы Малабода Экваториальдық Гвинея баскетбол федерациясы мен Испанияның Club de Baloncesto Conejero ұйымдастырған I баскетбол кампусы өтті. Малабо бастапқыда 2019 жылғы Африка ойындарын қабылдауға тиіс болған, бірақ экономикалық қиындықтарға байланысты құқығын жойып, оның орнына Касабланка, Марокко қаласы тағайындалды.

Мұнайдың ашылуы

Малабо Теодоро Обиан Нгуэма Мбасогоның мұнай өнеркәсібімен ынтымақтастығының артуынан айтарлықтай зардап шекті. 2005 жылға қарай елдің өндірісі күрт өсті, бұл қала халқының санының екі есеге көбеюіне әкеп соқты, бірақ осы байлықтың көп бөлігі халықтың басым көпшілігі үшін дамуға жұмсалмады.