Кіріспе
Куэнка, ресми атауы Санта-Ана-де-лос-Риос-де-Куэнка, – Эквадор қаласы, осы атаудағы кантонның орталығы және Азуай провинциясының астанасы, сонымен қатар оның ең ірі және ең көп халқы бар қаласы. Оны Эквадордың оңтүстік-орталық Анд аймағында, Пауте өзенінің алабында, теңіз деңгейінен 2538 метр биіктікте және орташа температурасы 16,3°C болатын қоңыржал Анд климатымен сипатталатын Томебамба, Тарки, Янункай және Мачангара өзендері кесіп өтеді. Жергілікті тұрғындар оны «Анд тауларының Куэнкасы» немесе «Эквадордың Афинасы» деп атайды. 2022 жылғы халық санауы бойынша халқы 596 101 адамды құрайды, бұл оны Гуаякиль және Китодан кейін елдегі үшінші ең көп халқы бар қалаға айналдырды. Қала Куэнка қалалық агломерациясының ядросы болып табылады, ол жақын маңдағы ауылдық елді мекендер мен аудандардан да тұрады. Бұл конгломерат Эквадордың ірі қалалары арасында үшінші орында тұр. Ол 1557 жылдың 12 сәуірінде Перу вице-королі Андрес Уртадо де Мендосаның бұйрығымен Инка қаласы Томебамбаның (маңызды әкімшілік орталық) және Каняри қаласы Гуапонделигтің қираған жерлерінде негізделген. 20-шы ғасырда қала білім беру мен мәдениетті дамыту арқылы өсіп-өркендеді және 1999 жылы оның тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Қала Эквадордың маңызды әкімшілік, экономикалық, қаржылық және сауда орталықтарының бірі болып табылады. Қаланың негізгі салалары сауда және өнеркәсіп; соңғы жылдары Куэнка халықаралық туристік орталық ретінде де танымал болды.
Топонимика
Қала Санта-Ана де-лос-Риос-де-Квенка деп аталады, бұл Испаниядағы Квенка қаласының құрметіне берілген атау. Квенка қаласы Перудің испан вице-королі Андрес Хуртадо де Мендосаның туған жері, ол испан Гил Рамирес Давальосқа қала құруға бұйрық берген және осы аймақтың географиялық ерекшеліктері испандық Квенка қаласына өте ұқсас. Вице-король Андрес Хуртадо сол кезде Еуропалық Квенка қаласының Жоғарғы күзетшісі болған, және бұл конкистадордан вице-корольге жасалған сыйлық еді. Сонымен қатар, "де лос Риос" атауы қаладан өтетін Томебамба, Тарки, Янукей және Мачангара өзендерін білдіреді. Атаудың қалған бөлігі испандық дәстүрге сәйкес, жаңа қалаларды католик шіркеуінің әулиесіне, осы жағдайда Әйелі Аннаға арнаудан туындаған.
Тарих
"Жер үсті – империялар бағалаған жер", – дейді Джеффри Херлихи Мера. "Соңғы екі мыңжылдықта Каньари, содан кейін Инка және содан кейін Испан бұл аймақты жаулап алып, әрқайсысы оны өз тілінде қайта атады. Қазір астанасы Куэнка, ал провинциясы Асуай деп аталады."
Зерттеулер мен археологиялық жаңалыстарға сәйкес, алғашқы тұрғындардың шығу тегі шамамен 8060 жылға дейін Чопси үңгіріне барып тіреледі. Олар аңшылар болды, Парамның ұсынған барлық нәрсесін аулады және жануарлар мен маусымдарды ұстанған кочевниктер еді. Олардың мәдениеті Анд таулы аймағында табылған жебелер мен найзалар сияқты құралдармен ұсынылған. Бұл мәдениет шамамен б.з.д. 5585 жылы ең гүлденген кезеңін басынан өткерді. Кейіннен ертедегі жергілікті халықтар тұрақты климатты, құнарлы топырақты және мол суды ауыл шаруашылығын дамыту үшін пайдаланды. Олар картоп, меллоко, чочо, қабақ және киноа өсірді. Сондай-ақ, куи (теңіз шошқасы) және түйе тұқымдастары – ламалар мен альпакаларды үйретті. Олардың технологиясы да жоғары деңгейде болды. Мысалы, олар керамика жасауды бастады. Шындығында, керамика археологтардың олардың мәдениетін зерттеу үшін қолданатын ең көп артефакттарды құрайды. Б.з.д. 5000-2000 жылдар аралығындағы кезең археологиялық жазбаларда толыққанды көрсетілмеген. Шамамен б.з.д. 2000 жылдан бастап, халық көбірек ұйымдасқан қоғамды дамытты, суды басқару және жұқпалы ауруларды бақылау сияқты міндеттерді бөліп берді. Адамдар әкімшілік және діни биліктерге (шамандар деп белгілі) маманданған. Бұл Шауллабамба, Уайко, Пиринкай, Монхас, Путушио, Уанкаркучо және Жубонес кезеңдерінде болды. Содан кейін, 500 жылға дейін Такалшапа III және Каньари халқының кезеңі басталды, олар 15 ғасырда Инкалардың құрамына енді.
Колумбқа дейінгі қоғам
Куэнка бастапқыда Гуапонделег деп аталатын канарлық елді мекен болды. Археологтардың пікірінше, Куэнка шамамен 500 жылы салынған. Гуапонделегтің мағынасы – "көктейдей кең жер". Конкистадорлар келгенге дейін, шамамен жарты ғасыр бұрын, инкалар қатал күрес жүргізіп, канарларды жеңіп, Гуапонделегті және айналасындағы жерлерді басып алды. Инкалар канарлық сәулетті өздерінікімен ауыстырғанмен, канарларды немесе астрономия және егіншілік саласындағы олардың маңызды жетістіктерін жойған жоқ. Инкалардың әдетінше, олар пайдалы жаңалықтарды өз мәдениетіне сіңірді. Олар қалаға Томебамба деп ат қойды. Қала аймақтық астана, екінші Куско ретінде танылды. Канарлардың жеңіліске ұшырауынан кейін, шамамен 1470 жылдары, инка императоры Тупак Юпанки "Пума есігі" деген мағына беретін Пумапунго деп аталатын ұлы қаланың құрылысын бұйырды. Оның сұлулығы инка астанасы Кускоға теңестірілді. Үндістер испандық жазбагерлерге алтын ғибадатханалар және басқа да кереметтер туралы айтты, бірақ испандықтар аңызға айналған қаланы тапқан кезде, тек қираған орындары ғана қалды. Олар инкалардың екінші астанасының жоғалған сұлулығы мен байлығының не болғанын ойлады. Канарлар және кейін инкалар тастап кеткеннен кейін, Томебамба 1550 жылдарға дейін сиреп қалды. Томебамба испандықтар Эль-Дорадо деп атаған алтын қаланың мифтік орны болуы мүмкін. Испандықтар Эль-Дорадоның тұрғындары тарапынан өртеліп кеткенін ойлады, себебі олар испандықтардың жаулап алуы туралы естіген. Томебамбаның испандықтар келгенге дейін тұрғындарымен қиратылуы, оның испандықтар Эль-Дорадо деп атаған қала болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Испанияның қонысы
Куэнка испандық қонысы 1557 жылдың 12 сәуірінде саяхатшы Гил Рамирес Давалос тарапынан негізделді. Перу вице-королі Андрес Хуртадо де Мендоса осы қаланың негізін салуды тапсырып, оған Испаниядағы өз туған қаласы Куэнканың атын беруді бұйырды. Бұл қала Кито (1534), Гуаякиль (1538) және Лоха (1548) сияқты аймақтағы басқа ірі испандық қоныстардан кейін ондаған жылдар өткен соң салынды. Куэнканың халқы мен маңызы колониалдық дәуірде тұрақты түрде өсті. Куэнка Эквадор тәуелсіздігінің алғашқы жылдарындағы ең маңызды кезеңіне жетті; Куэнка 1820 жылдың 3 қарашасында тәуелсіздік алды. Ол жаңадан құрылған республика құрамына кірген үш провинцияның бірінің астанасы болды. Қалған екі астана – Гуаякиль және Кито.
Халық саны
INEC-тің 2015 жылғы соңғы бағалауы бойынша Куэнка кантонының халқы 580 000 адамды құрады, оның 400 000-ы қалалық халық (яғни, қаланың өзіндегі халық). Жергілікті басылымдар шетелдіктердің саны 4000 мен 6000 аралығында екенін көрсетеді. Экономикалық даму өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының дамуына негізделген. Куэнка қалалық аймағына Каньар провинциясындағы Асуг, Библиан және Делега қалалары, сондай-ақ Азуай провинциясындағы Пауте және Гуаласео қалалары кіреді, олардағы халық саны 730 000 адамды құрайды. Дегенмен, Куэнканың мәдени, экономикалық және білім беру салаларындағы ықпалы қаланың 80 шақыралым (50 миль) радиусындағы басқа да қалаларға таралады.
Экономика
Куэнка тоқыма өнімдерімен, жиһазымен, бас киімдерімен және аяқ киімдерімен танымал. Әлемге «Панама шляпасы» деп белгілі сабаннан тоқылған бас киімдер Куэнкадағы жергілікті шеберлер жасаған. Куэнка АҚШ-қа және Еуропа елдеріне гүлдерді экспорттайды. Ауыл шаруашылығы соңғы жылдары азайғанмен, ол қала экономикасының маңызды саласы болып табылады, көбінесе көкөністер мен жүгері өндіріледі. Мал шаруашылығы да маңызды экономикалық қызмет. Куэнка Анд тауларында орналасқандықтан, жақын маңайда орманды аймақтар бар, сондықтан кен өндіру және орман шаруашылығы да жергілікті салалар болып табылады. Кен байлықтарының ішінде каолин, гипс, әктас, құм және көміртек бар. Куэнкада маңызды өнеркәсіптік және сауда секторы дамыған. Туризм қарқынды өсіп келеді: Куэнкада көптеген шіркеулер мен жақсы сақталған ескі қала бар, олар қаланың мәдени мұрасының бір бөлігін құрайды. Куэнканың жанында Кахас ұлттық паркі сияқты бірнеше маңызды ұлттық парктері құрылды. Ғсыр басында ел экономикасына валютаның өзгеруі, яғни сукреден АҚШ долларына ауысуы әсер етті.
География
Куэнка – Азуай провинциясының астанасы. Ол Эквадордың оңтүстік, немесе австро аймағында, Анд тауларында орналасқан. Бұл қала Китодан шамамен 470 км оңтүстікке, ал Гуаякильден 200 км оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Қаланың биіктігі теңіз деңгейінен басталады. Қаланың географиялық ерекшеліктері, сонымен қатар, испан тіліндегі атауының себебі – Куэнканың төрт өзені (өзендердің тоғысуынан пайда болған ойпаң). Бұл өзендер – Томебамба (Инка мәдениетінің құрметіне аталған), Янункай, Тарки және Мачангара, маңыздылығы бойынша ретімен. Бұл өзендердің алғашқы үшеуі қаланың батысында орналасқан Кахас ұлттық паркінің (Parque Nacional Cajas) пармасынан бастау алады.
Климат
Куэнкада Кёппен климаттық жіктелімі бойынша субтропикалық тау климаты (Cfb) басым. Эквадордың Анд тауларының қалған бөліктері сияқты, Куэнка да жыл бойы қоңыл температурадан ләззат алады. Күндері көбінесе жылы, ал түндері салқын болғандықтан, көбінесе свитер немесе күрмеше киюге тура келеді. Орташа тәуліктік температура 14,7 °C (58,5 °F). Екі маусым бар: жаңбырлы және құрғақ. Құрғақ маусым маусым мен желтоқсан аралығында өтеді. Жаңбырлы маусым қаңтар мен мамыр аралығында басталады, ол жарқын таңғы күн мен кешкі жаңбырлармен сипатталады. Наурыз, сәуір және мамыр айларында жаңбыр ең көп жауады.
Негізгі көрікті жерлер
Көптеген туристер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылатын тарихи аймақты зыяраттайды. Бұл аймақ Томебамба өзенінің арасында, солтүстікте Гра́н Коломбия көшесі, батыста Генерал Торрес көшесі және шығыста Германо Мигель көшесімен шектелген. Аймақтың ықшамдылығы, тор тәрізді жоспары және көптеген оңай анықталатын ескерткіштері оны бағдарлауды жеңілдетеді. Осы аймақтың сыртында қала шатастыруға болады, себебі ондаған тар отаршылдық көшелерде ұқсас ғимараттар орналасқан. Куэнканың маңызды мерекелері "Балалар миссасы" күні, яғни Патшалардың келу күнінде (6 қаңтар – Епифания күні) немесе қаланың тәуелсіздігінің құрметіне (3 қараша) өткізіледі. Осы күндері шерулер, мәдени шаралар мен билер ұйымдастырылады. Жақын орналасқан Ка́нар плантациясы (сол атаумен аталатын округте) Эквадордағы ең ірі Инка руиналарын қамтиды.
Мерекелік шаралар
Куэнкада және Эквадордың басқа да аймақтарында тойланатын мерекелердің бірі – "Эль Карнавал". Бұл мереке Күл шәрбісінен үш күн бұрын аталып өтеді. Отбасылар бастапқыда "язықшы ритуал" ретінде басталған мерекені тойлау үшін жиналады. Қазір бұл мереке су шарымен достары мен бейтаныс адамдарды сулап, "Кариока" деп аталатын, із қалдырмайтын көбікпен шашып тойланады. Сонымен қатар, Куэнканың Тәуелсіздік күні қараша айының басында тойланады. Мереке бірнеше күнге созылады және түрлі шерулер, концерттер, мәдени іс-шаралар мен қолөнер жәрмеңкелерінен тұрады.
Гастрономия
Куэнканың гастрономиясы Эквадордың басқа таулы аймақтарымен ортақ белгілерге ие. Эквадордың басқа аймақтарындағы сияқты, куй (теңіз шошқасы) және хорнадо танымал дәстүрлі тағамдар болып табылады. Сонымен қатар, картоп пен жүгеріден (моте) жасалған Ллапингачос, моте пилло, моте пата және морочо тағамдары да кең таралған. Жақын жердегі Эль-Кахас ұлттық саябағында ұсталған форель де танымал. Куэнкада түскі ас күнің ең тоқ тағамы болып саналады және әдетте екі барыстан тұрады. Бірінші барыс - сорпа, одан кейін қайнатылған немесе грильденген ет пен күріш беріледі.
Автобус бекеті
Куэнканың провинциялар аралық автобус станциясы, көптеген қалалардағыдай, "Terminal Terrestre" деп аталады, ол жақсы ұйымдастырылған және таза. Ол қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде, Испания даңғылында орналасқан, тарихи орталықтан жиырма минуттық жаяу немесе қысқа такси жолында. Сонымен қатар, көптеген қалалық автобустар "Terminal Terrestre" деген жазуы бар алдыңғы әйнекте көрсетілгендей, үнемі қызмет көрсетеді. Автобустар күні бойы келіп, кетіп тұрады. Гуаякиль және Кито сияқты ірі қалаларға, сондай-ақ Лоха, Риобамба немесе Мачала сияқты жақын қалаларға қызмет көрсетіледі. Гуаякильге дейінгі қашықтық 243 км. Дуран Пто. Инка Моллетуро (I582W) тас жолымен автобуспен саяхат 4 сағатқа жуық, бұл Кахас ұлттық паркі арқылы көркем саяхат. Кито Куэнкадан 497 км қашықтықта, ал Панамерикан тас жолымен (I35N) саяхат 10 сағатқа жуық уақыт алады. Көптеген адамдар түнде автобуспен саяхаттағанды жөн көреді. Түнде саяхаттауды таңдағандар автобустарды тоналау оқиғалары болғандықтан, сақ болуы керек, олар қарулы тонауға әкелді.
Әуежай
Aeropuerto Mariscal Lamar (Mariscal Lamar International Airport) әуежайы Avenida España көшесіндегі Терминал Террестре (автобус станциясынан) тура шығысқа қарай орналасқан. Автобус станциясынан бес минуттық жерде. Қазіргі таңда Куэнка қаласына Avianca Ecuador және LATAM Ecuador екі әуе компаниясы қызмет көрсетеді, екеуі де Кито қаласына рейстер ұйымдастырады. Бұл Эквадордағы үшінші ең қызығушылық тудыратын әуежай, және жыл сайын оның қақпалары арқылы 1,400,000-нан астам жолаушы өтеді.
Трамвай
2019 жылдың басында трамвай / жеңіл рельстік жол желісі аяқталды, ал трамвай 2020 жылдың 25 мамырында пайдалануға берілді. Желінің жалпы ұзындығы 10,5 км (7 миль) құрайды, оның құрамында 27 станса бар. Желі солтүстіктегі Куэнка индустриалды паркінен басталып, Куэнканың тарихи орталығынан өтеді және оңтүстікте Баносқа кіреберісте аяқталады.
Куэнканың қоғамдық көлік статистикасы
Moovit қоғамдық көлік индексі бойынша, Куэнканың автобус жүйесі Латын Америкасының басқа қалаларымен салыстырғанда өте жақсы көрсеткішке ие. Куэнкадағы адамдар қоғамдық көлікпен, мысалы, жұмысқа барып-келуге жұмсайтын орташа уақыт апта күндері 51 минутты құрайды, ал қоғамдық көлікпен жүретіндердің бар болғаны 7% ғана күн сайын 2 сағаттан аса уақыт жол жүреді. Адамдар автобус аялдамасында немесе стансада қоғамдық көлікті күтуге орташа есеппен 11 минут жұмсайды, ал жолаушылардың 9% күн сайын 20 минуттан аса күтеді. Қоғамдық көлікпен бір жолға орташа есеппен 3,8 км қашықтық жүріледі, ал бір бағытта 12 км-ден аса қашықтыққа жол жүретін адам жоқ. 2018 жылы автобус бағасы 30 АҚШ центі болды, ал балалар, студенттер, зейнеткерлер және мүгедектер үшін бағасы 15 АҚШ центіне тең болды.