Кіріспе

Шотландиядағы Гига аралы (Gigha) немесе Гига аралы (бұрынғыда Гига аралы деп аталған) – Шотландиядағы Кинтайрдың батыс жағалауында орналасқан арал. Арал Аргилл және Бют аймағының құрамына кіреді және 163 адам тұрады. Климаты қоңыл, күн сәулесі орташа көрсеткіштен жоғары, топырағы құнарлы. Басты елді мекен – Ардминиш. Гигада ежелгі заманнан бері үздірілмей адамдар тұрып келеді. Ол Дальриада Королдығы кезінде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін және МакНилл тайпасының атамекені саналады. Арал норвегиялықтар мен Арал Лордтарының билігінде болғаннан кейін қазіргі Шотландияның құрамына енді және орта ғасырларда түрлі қақтығыстарға куә болды. Гига халқының саны сегізінші ғасырда 700-ден асып түсті, бірақ 20-шы ғасырда аралдың көптеген иелері болды, бұл аралды дамытуда түрлі қиындықтар тудырды. 21-шы ғасырдың басында халық саны 98-ге дейін азайды. Алайда, 2002 жылы өткен «қоғамдық сатып алу» аралды жаңартты, нәтижесінде халық саны артып, фермерлік және туризммен қатар жаңа коммерциялық қызметтер пайда болды. Аралдың танымал орындары – Ахаморе бақтары және көптеген жануарлар дүниесі, әсіресе теңіз құстары. Айналасындағы жартастар мен сайларда көптеген кеме апаттары орын алған. 2021 жылы Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасы аралда «Murder Island» (Қиырған арал) атты реалити-шоуын түсірді, онда шотланд жазушысы Йен Ранкин жазған ойдан шығарылған қылмыс жағдайы қарапайым азаматтармен, бұрынғы полиция қызметкерлерінің көмегімен «тергелінді».

Геология

Гиганың негізді құрайтын жыныс негізінен амфиболит – метамагмалық жыныс, ол метаморфизмге дейін бір немесе бірнеше интрузиялық денелер болған болуы мүмкін. Аралдың кейбір аймақтары, әсіресе шығыс жағалауы Эринс кварцитінен тұрады, бұл Неопротерозой дәуірінің (кейінгі прекамбрий) метаседименттік жынысы, Аргилл тобының Кринан субтобына жатады. Бұл субтоп, өз кезегінде, оңтүстік Шотландияның таулы аймағының көп бөлігін құрайтын Далрадиан шынжырламасының бөлігі болып табылады. Бұл жыныс шынжырламасына пелиттер мен жартылай пелиттер де кіреді. Амфиболитті палеоген кезеңіне жататын, бағыты негізінен оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай болатын, көптеген оливин микрогаббро дикелері кесіп өтеді, олар "Солтүстік Британия палеоген дикелері жиынтығының" құрамына кіреді. Аралдың бір бөлігін голоценнің басындағы теңіз деңгейінің көтерілуінен пайда болған көтерілген теңіз шөгінділері жабады.

География

Гига Кинтайр жағалауында орналасқан, шамамен солтүстік-оңтүстік бағытта созылып, ең көп жерінде шамамен 7 шақырымға жетеді. Жалпы ауданы 26 шаршы шақырымды құрайды, ал ең биік нүктесі – Крег Бхан 204 метрге дейін көтеріледі. Тасты орталық тізбегі эпидиориттен тұрады, оған базальттың араласқан жерлері бар. Негізгі елді мекен – Ардминиш, ол оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан және қорғалған Ардминиш шығанағында шағын тіреуге мүмкіндік береді. Солтүстікке қарай Дрюймьон шығанағы, одан әрі Батыс және Шығыс Тарберт шығанақтары орналасқан, олар (атынан көрініп тұрғанындай) шағын мойынға орналасқан. Аралдың барлық бөліктерінде, соның ішінде солтүстіктегі Кинерарах және Тарберт, батыстағы Ардейли (мұнда екі демалыс үйі және қираған су диірмені бар) және Ардмиништен оңтүстікке қарай шығыс жағалаудағы Солтүстік және Оңтүстік Друимахро сияқты түрлі шаруашылықтар мен оларға байланысты ғимараттар орналасқан. Климаты қоңыл, Шотландия үшін орташадан жоғары күн сәулесінің мөлшері мен ең төменгі температурасы бар, сондай-ақ жердің қатып қалған күндері орташадан төмен.

Айналадағы аралдар

Кара аралы оңтүстікке қарай жағалауға жақын орналасқан, батысқа қарай кішкентай Craro аралы, ал оңтүстік-шығысқа қарай Gigalum аралы жатыр. Құмды тілше Гигханы солтүстік-батыстағы Eilean Garbh аралымен байланыстырады. Солтүстікте "қара тас" деген мағына беретін An Dubh Sgeir (көбінесе қолданылатын атау) және Gamhna Giogha жартастары орналасқан. Гига бұғазы Гигханы және оның кіші аралдарын Кинтайр құрлығынан бөліп тұрады. Юра мен Гига арасында Na Cuiltean жартастары мен Skervuile маяғы орналасқан. Гига мен Айлей аралындағы Порт-Эленнің арасында Texa аралы бар. Eilean Mòr және Danna аралдары Аргилл жағалауының солтүстігіне қарай орналасқан. Гиганың төңірегіндегі теңізде көптеген кішкентай жартастар мен шкерлер (кішкентай тас аралдар) кездеседі. Бір турист олардың қайда екенін білесіз бе деп сұрағанда, жергілікті тұрғын Уилли Макспоран (төмендегі суретке қараңыз) "Жоқ, бірақ олар қайда емес екенін білемін, мен үшін осы жеткілікті" деп жауап берді.

Тарих

Гига ежелгі заманнан бері үздірілмей қоныстанған, және аралда бірнеше тұрған тастар бар. Килчатанға жақын жерде қадамдар, бекіністер және әлішең шешілмеген огам тасы сияқты көптеген басқа археологиялық орындар да бар. Ерте тарихи кезеңде Cenél nGabraín билігі Кинтайр және Кнапдейлге ортасталған болуы мүмкін, сондай-ақ Арран, Жура және Гига да оның құрамында болған жатады. Кинтайр королі атағы Cenél nGabrain патшаларының көптеген болжамды билеушілеріне қатысты қолданылған. Бұл Гиганы Далриаданың бір бөлігіне айналдырған болар еді. Кейбір мәліметтер бойынша, арал VI ғасырдың ортасы мен соңында Далриада королі Коналл мак Комгалдың билік ортасы болған болуы мүмкін. Тигернах жылнамаларында 574 жылы Дельгон шайқасы (кейіннен Синдеглен) туралы айтылады, және бұл шайқас сол кезде Эйлен да Галлаган деп аталған Гигада болған деп саналады, бірақ басқа көздер шайқас Кинтайрда өткенін көрсетеді.

Джон Ислайлық

1333 жылы Эдвард Баллиол Брюс үкіметіне қарсы жасаған төңкерісінен кейін, ол Аралдардың Лорды Джон Ислейді қолдауға тырысты. 1336 жылы Эдвард Роберт I патшалық құрған кезде Ислей лордтары алған аумақтарды растап, Джонға Кинтайр, Кнапдейл, Гига, Колонсей, Мулл, Скай, Льюис және Морверн жерлерін сыйлады. Бұл жерлер бұрын Брюске адал болған дәулеттілердің қолында болған. Алайда Джон Эдвардқа нақты көмек көрсетпеді. Баллиолдың тақтан түсірілуі және Брюс әулетінің қайта орнатылуы Джонға берілген барлық иеліктерді күшсіз етті, бірақ оның 1336 жылға дейінгі иеліктері 1343 жылы король Давид II тарапынан расталды. Сонымен қатар, 1346 жылы Джон өзінің қайын інісі Рагналл МакРуарид арқылы Гарморанның үлкен иелігін мұраға алды. Осының нәтижесінде Джонның иелігіне Скайдан басқа барлық Гебрид аралдары және Морверннен Лох-Хорнға дейінгі батыс жағалаудың барлық бөлігі кірді.

Жел турбиналары

Heritage Trust Gigha Renewable Energy Ltd компаниясын құрып, үш Vestas V27 жел турбинасын сатып алу және оларды пайдалану үшін құрды, бұл турбиналар жергілікті тұрғындар арасында "Бейнеулі әйелдер" немесе "Creideas", "Dòchas is Carthannas" (Гейл тілінде сенім, үміт және қайырымдылық) деп белгілі. Олар 2005 жылдың 21 қаңтарында іске қосылды және 675 кВт-қа дейін қуат өндіре алады. Электр энергиясын желіге сату арқылы түсетін кіріс Green Energy UK деп аталатын делдал арқылы жүзеге асырылады. Гига азаматтары жобаның барлық кезелін бақылайды, ал түскен пайда қауымның дамуына қайта инвестицияланады. 2016 жылы жүйеге екі аккумулятор қосылды.

Көлік және инфрақұрылым

Аралдың оңтүстік жағында шығыстан батысқа созылған, қонуға алдын ала рұқсат алу қажетті адамсыз шөппен өскен қону алаңы бар. Бұл Глазго халықаралық әуежайына ең жақын ұшу-қону алаңдарының бірі, көбінесе шағын ұшақтар үшін 20-30 минуттық ұшу қашықтығында орналасқан. «Каледониялық МакБрейне» паромдық қызметі аралдың жалғыз ауылы Ардминишті Шотландия материгінің Кинтайр түбегіндегі Тайнлоанмен байланыстырады. Бұл өз кезегінде A83 тас жолына қосылады. Аралда бастауыш мектеп бар, бірақ орта мектеп оқушылары білім алу үшін материкке баруға тиіс. Ардминиште пирс, пошта бөлімі және дүкен орналасқан, бірақ ол қазір қолданылмайды.

Жабайы табиғат

Атлант мұхитының шығыс жағалауында орналасқандықтан, Гигаға Eilean Garbh-да көбейетін гилемот және ейдр сияқты теңіз құстарының көптеген түрлері келеді. Ішкі аймақтарда қаз сияқты шұбарқаз, кіші қаз, қарақаз және ұсақ қаз, сондай-ақ тұрымтай, қырғи, фазан және қызыл тоқылдар кездеседі. Қаптал қаңқа және қара қарға көптеп таралған, бірақ қаздар тек сирек келеді. Сүтқоректілер аз өкілденген: қызыл бұғы, сусар, тышқан, қызыл түлкі және қоян жоқ. 20 ғасырдың ортасында Гигада треска және лобстер аулаумен айналысқан сегіз қайық болды, бірақ коммерциялық қызмет көп бұрын тоқтатылды.

Кеме апаттары

Гига жағалауында көптеген кеме апаттары болған. 1886 жылдың тамызында «Стаффа» кемесі Крародан батысқа қарай, Кэти Сгиердегі рифке тіреліп қалды. Кеме тыныш жағдайда түн бойы рифте тұрды, ал келесі күні таңертең барлық экипаж мен 21 жолаушы құтқарылды. 1894 жылдың 8 сәуірінде «Удеа» пароходы көмір мен темір жүгімен бірге сол рифте қаза болды. Ол сол кезде Глазгодан Льюиске қарай бағытталған еді. 1940 жылдың 16 қыркүйегінде Гамбиядан француз әскерін тасымалдап бара жатқан британдық «Аска» лайнері Гигадан оңтүстікке қарай неміс ұшағымен бомбаланды. Шабуыл кезінде 12 адам қаза тауып, 75 аман қалған адам траулерлермен құтқарылды. Өртенген «Аска» Карга қарай сүйіріліп, сонда қирады. Төрт жылдан кейін «Мон-Кусу» кемесі Гига бұғазында әдейі батырылып, бомбалау оқулары үшін пайдаланылды. 1991 жылы Ислайден алшақ жерде екі күтпеген толқынға ұшыраған ресейлік «Картли» фабрикалық кемесі экипаж эвакуацияланғаннан кейін Порт Банда жағаға тіреліп қалды. 47 экипаж мүшесі әуемен қауіпсіз жерге жеткізілді, бірақ апатта төрт адам қаза тапты.

Мәдениет

Гигада арфа тартудың қадірлі дәстүрі болған, оны негізінен Гига мен Кинтайрда белсенді болған Мак ан Брейтнаи (Галбрайт) әулеті ұстаған. Олардың ұрпақтары кем дегенде 1685 жылға дейін Гигада болды деп саналады.

Галл тілі

1990 жылдары арал тұрғындарының көпшілігі гэль тілінде сөйлейтіні хабарланды. 2001 жылғы халық санауы бойынша гэль тілінде сөйлейтіндердің үлесі 14%-ға дейін төмендеді. 2008 жылы Гига галереясының Генри Маколейі Гейл тілін дамыту жөніндегі Bord na Gàidhlig ұйымынан қаржылай қолдау алып, аралда гэль тілін үйренуге арналған бірнеше демалыс күндерін өткізді. Бұл мәдени жаңғыру мен туризмді дамытуға бағытталған бірлескен жоба болды. Оқу шараларының негізін әңгімелесу және музыка құрады. Олар қыс айларында да жалғасты.

Атақты тұрғындар

Сеймус МакСпорран өміріндегі 31 жылдық еңбек жолында бір уақытта 14 түрлі жұмыс істеуге қол жеткізді. Ол сондай-ақ 2006 жылғы ағылшын тілін шет тілі ретінде оқыту кітабында және ересектерге арналған, кеңінен қолданылатын «New Headway Elementary» және «New Headway Elementary 3rd Edition» оқулықтарында да пайда болған. Вилли МакСпорран, MBE – Гига аралының мұра қорының алғашқы төрағасы. Ол Сеймустың бауыры.