Ричард Кондон: Саяси романдар авторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Америкалық саяси романдар жазушы (1915–1996)
авторы

Ричард Томас Кондон (18 наурыз 1915 – 9 сәуір 1996) – американдық саяси романдар жазушы. Оның туындылары сатиралық болғанымен, көбінесе кино сияқты басқа медиада триллерге немесе жартылай триллерге айналды. Барлығы 26 кітабы да ерекше Кондон стилінде жазылған, ол қарқынды әңгімелеу, ашу-ыза мен жиі кездесетін юморды, сондай-ақ ақшақорлық пен саяси жемқорлыққа ден қоюды біріктіреді. Кондон өзі бірде былай деген: «Мен жазған әрбір кітап биліктің теріс пайдалануы туралы. Мен мұны қатты сезінемін. Адамдар саясаткерлерінің оларға қаншалықты зұлымдық жасап жатыр екенін білсін деймін». Кондонның кітаптары кейде бестселлер болды, ал көптеген кітаптары фильмге түсірілді. Ол ең алдымен 1959 жылғы «Манчжуриялық үміткер» және көп жылдар өткен соң Нью-Йорк қылмыскерлері отбасы туралы төрт кітаптан тұратын сериясы үшін есте қалады. Кондонның жазуы күрделі сюжеттерімен, қызықты деректерге құштарлығымен және биліктегілерге деген жеккөрушілігімен танымал. Оның кем дегенде екі кітабында Ричард Никсонның жасырын бейнеленген нұсқалары бар. Оның кейіпкерлері көбінесе сексуалдық немесе саяси құштарлықпен және отбасылық адалдықпен жетеледі. Оның сюжеттерінде классикалық трагедия элементтері жиі кездеседі, кейіпкерлерінің мақтанышы оларды сүйген нәрселерін жоюға итермелейді. Оның кейбір кітаптарын, әсіресе «Mile High» (1969) құпия тарих деп атауға болады. «Содан кейін біз Россенараға көштік» – ол әлемнің әртүрлі жерлерінде өмір сүрген және 1970 жылдары отбасының Ирландияның Килкенни графтығындағы Россенараға көшкенін әңгімелейтін күлкілі автобиографиялық естелік.

Ерте өмір

Нью-Йорк қаласында туған Кондон ДеУит Клинтон орта мектебінде оқыды. Америка Құрама Штаттарының сауда флотында қызметтен кейін Кондон Голливудта жарнамашы, жарнама мәтіндерін жазушы және агент ретінде белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Кондон 1957 жылы жазуға көшті. United Artists компаниясында жарнама мәтіндерін жазушы болып жұмыс істеген ол Голливудта уақытын босқа кетіріп жатқанына наразылық білдіріп, роман жазуды қалады. Кондонның білмеуімен, оның басшысы Макс Е. Янгштейн оның жалақысынан ақша қысқарып, бір жылдан кейін жұмыстан шығарды, қысқарған ақшаны Мексикадағы банк шоты және Мексикада мұхитқа қарап тұрған үйдің кілті түрінде қайтарды. Янгштейн оған кітабын жазуды бұйырды. Оның екінші романы – "Манчжуриялық үміткер" (1959) Янгштейнге арналған және табысты фильмге айналды.

"Манчжуриялық кандидат"

Кондонның өзі шығарғаны болмаса да, "Манчжур кандидат" деген сөз тіркесін қолдануы осы сөзді ағылшын тілінің бір бөлігіне айналдырды. Мысалы, Фрэнк Рич 2008 жылдың 17 тамызында "Нью-Йорк Таймс" газетінің "Жексенбілік пікір" рубрикасында Барак Обама туралы жазғанда, танымал актрисаға және Кондонның 1959 жылғы кітабының алғашқы фильмдегі белгілі сюжеттік желісіне (ол бұл жерде жаңылысады) сілтеме жасайды: [Обама] Бритни [Спирс] және Париж [Хилтон] туралы жарнамамен, сондай-ақ [Джон] Маккейнді өзінің "Манчжур кандидат" әскери беделін қайта көрсетуге мүмкіндік беретін жаңа халықаралық дағдарыспен қиын жағдайға түсті. Неоконсерваторлар үшінші дүниежүзілік соғысты қоздыру үшін жаңа майданды анықтасын, ал Маккейн Анжела Лансбери оған жүрек патшайымын бергендей, жағдайға бейімдесіп кетеді.

"Мағлұматтың қиялы"

Кондонның шығармаларын нақты жіктеу қиын: 1971 жылы Time журналында жарияланған шолуда: «Кондон ешқашан сатирик болған емес: ол сатира фабрикасындағы дауыл болды. Ол Батыс өркениетінің барлық туындысына күшпен шабуыл жасады. Ол Үшінші рейхті, ірімшіктерді жақсы көретіндерді, құпия ақпарат таратушы журналистерді және Голливудтың жұлдыздық жүйесін бірдей және толық ашумен сынады». «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі некрологында оны «саяси романдар жазушы» деп атады, бірақ «Романист – Кондон мырзаның әлемін қамтуға тым тар ұғым. Ол сондай-ақ болашақты көре білуші, қараңғы комедияны қолдану шебері, американ мифологиясын зерттеуші және «Манчжурлық үміткер» романында айқын көрсетілгендей, қастандық теорияларының шебері болды». Адамдар өздеріне қызмет ететіндердің манипуляциясына, пайдалануына, тіпті өлтіруіне ұшырайды, ал олар осы жабайы, қарапайым халықты өздерінің билеушілері екеніне көндірген, және егер адам мұны ойласа, басы ауырады. Адамдар құлдарды билеушілер деп қабылдайды. Менің романдарым – адамдарды басқаша ойлауға итермелейтін, көңіл көтеруге арналған әрекеттер ғана. Ақылға сыймас бөлшектердің ұзақ тізімімен және «абсолюттік толықтыққа ұмтылысымен» Кондон, Ян Флемингпен бірге, Пит Хамиллдің «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі шолуында «Жаңа романшылдық деп аталатын нәрсенің алғашқы өкілдерінің бірі болды». Кондон шындықтың тығыз желісін көркем әдебиетке қолданады. Шынында, көркем әдебиеттің екі түрі болуы мүмкін: сезімталдық көркем әдебиеті және ақпараттық көркем әдебиет. Ақпараттық көркем әдебиеттің шебері ретінде оған ешкім жақындаса алмайды.

Өзгешеліктер мен ерекшеліктер

Кондон өзінің нысаналарына толыққанды шабуыл жасады, бірақ ерекше стильмен және өткір зердесімен, оның кітаптарының кез келген абзацы бірден танылатын еді. International Herald Tribune газетінде оның бір туындысын қарастырған драматург Джордж Аксельрод ("Жеті жылдық қышыма, Сәттілік тас аңшыны жоқ етеді") Кондонмен "Манчжурлық үміткер" фильмінің сценарийінде бірлесіп жұмыс істеген: Ричард Кондонның жаңа романының жарық көруі – бұл тойға шақыру сияқты, прозаның құлшынысы, оның метафораларының ессіздігі, теңеулерінің абсурдтылығы, күрделі сөйлемдерді құраудағы балаша қуанышы, соңында жарылатын сигарыдай дүркіреті – бұл бірден көтеріңкі сезім сыйлайды, сонымен қатар жақсы той сияқты шаршатады.

Тізімдер мен қарапайым мәліметтер

Кондон сондай-ақ егжей-тегжейлі тривиалардың ұзақ тізімдерін жақсы көретін, олар, ең болмағанда, қолдағы тақырыпқа қатысты болса да, көбінесе қуанышты асырастыру мен шаттыққа толы ойын-сарқылымдар болып табылады. Мысалы, "Күнерсіз айналар" кітабында әйгілі француз актері мен жақын серігінің жерлеу рәсіміне келгендер былай сипатталады:

Қабір басында таңғажайып жас диапазонындағы жеті балерина болды. Кино, опера, музыкалық залдар, театр, радио, карнавал, цирк, пантомима және ұятсыз қойылымдар актрисалары алдыңғы қатарда жоқтау айтты. Сондай-ақ қоғам қайраткерлері, ғалым әйелдер, әйелдер саясаткерлер, манекендер, модельерлер, құтқару армиясының қыздары, оның барлық әйелдерінен біреуі басқа, әйел күресші, әйел матадор, жиырма үш әйел суретші, төрт әйел мүсінші, автожуушы, дүкен қызметкерлері, дүкен ұрлары, сатып алушылар мен сатылғандар; зоопарк жұмыскері, екі хор қызы, Винсенс ормандығындағы терминалдан метро қызметкері, төрт сұлулық конкурсының жеңімпаздары, үй шаруасынан қараушы; балалардың аналары, ерлердің аналары, балалардың әжелері және ерлердің әжелері; және жалпы, арнайы білімі жоқ, көпшілік әйелдер, олар он бір еуропалық елден келген, мүмкін, ол өмірінде асығыс кешіп, ойсыз қысып немесе сүйген әйелдер. Олардың саны жиырма сегіз жүз жетпіс адамды құрады, сонымен қатар қайтыс болғанның он бір ер досы да болды. Ричард Р. Лингман "The Whisper of the Axe" туралы 1976 жылғы 21 мамырдағы "Нью-Йорк Таймс" газетінің жұма күнгі кітап шолу бағанында кітапты және Кондонды жалпы "оның өзіне ғана тән, шексіз қиялымен" мақтады. Дегенмен Кондонның қиялына барлығы риза болған жоқ. Лингманнан екі күн кейін "Таймс Сандей" газетінің ұзақ шолуында Роджер Сэйл Кондонды жалпы "қалай жазу керек" туралы нұсқаулық жазушы ретінде, әсіресе осы кітапты және Кондонның тізімдерді пайдалану әдеті үшін сынады: "Оның көп бөлігі дәлдікті жалған түрде көрсету үшін кездейсоқ таңдалған сандармен жасалған".

Кітаптардағы шын есімдер

Кондонның барлық кітаптарында кейіпкерлер ретінде нақты адамдардың есімдері кездеседі, олар көбінесе өте ұсақ немесе маңызсыз рөлдерде болады. Оның барлық кітаптарында ең көп таралғаны – Франклин М. Хеллердің түрлі нұсқалары. Олардың арасында Ф. М. Хеллер, Фрэнк Хеллер, Франц Хеллер, Маркси Хеллер және Ф. Маркс Хеллер бар. Нақты өмірдегі Хеллер 1950-60-70 жылдары Нью-Йоркте теледидар режиссері болған, бастапқыда Лонг-Айлендте тұрып, кейін Коннектикут штатының Стэмфорд қаласындағы Рокриммон жолындағы үйге көшкен. 1969 жылы жарық көрген «Миль-биіктікте» романынан бастап, Рокриммон жолы немесе Рокриммон үйі туралы айтылымдар романдарда жиі кездесе бастады. Өмірінің соңында Хеллер қалың ақ сақал өсіріп, тігізгіш өнерге құмар болды – осы екі ерекшелік ойдан туған Хеллерлерге де тән, кейде күлкілі жағдайларға алып келді, мысалы, шайқаста шыныққан адмирал Хеллер тігізгішпен айналысып жатып бұйрықтар береді. Нақты Хеллер Кондон сол кезде тұрған Ирландиядағы сарайдың тігізгішпен жасалған суретін салған. «Прицциге құрмет» романында Маркси Хеллер мафия мүшесі және кісі өлтіру құрбаны; «Прицци отбасысында» Франклин Хеллер – Нью-Йорк қаласының мэрі; «Приццинің даңқында» Хеллер әкімшілігі еске алынады, бұл оның АҚШ президенті екенін білдіреді. Кондон актер Аллан Мелвинмен жақын дос болған, оның үшін түнгі клубта қойылатын қойылым жазған. Кейін Кондон «The Phil Silvers Show» («Сержант Билко») сериалына пиармен айналысқан, онда Мелвин Cpl. Хеншоу рөлін сомдаған. Мелвиннің есімі Кондонның бірнеше кітабында кездеседі, ең танымал – «Прицциге құрмет» романындағы Аль (сантехник) Мелвини (Мелвиннің «Ал-сантехник» рөлімен Liquid Plumr жарнамаларында ойнаған). «Маньчжурлық үміткерде» Марко, Шоу және Маволеден басқа, Марконың взводындағы барлық офицерлердің есімдері «Билко» сериалының актерлері мен түсірілім тобының есімдерімен аталады: (Нат) Хикен, (Морис) Госфилд, (Джимми) Литтл, (Фил) Сильверс, (Алан) Мелвин, (Микки) Фримен және (Харви) Лембек. «Прицциге құрмет» романында Нью-Йорк полициясының МакКарри есімді қызметкері бір рет еске алынады; саяси триллер жазушысы Чарльз МакКарри Кондонның досы болған және бұрынғы ЦРУ оперативтігі ретінде Кондонға тыңшылық саласындағы білімін жеткізген. Бірнеше кітапта Кейфетц есімді кейіпкер кездеседі, ол Нью-Йорк қаласынан шыққан Норман Кейфетцтің есімімен аталған, ол бейсболшы туралы роман жазған. А. Х. Вейлер, «The New York Times» газетінің киносыншысы, Кондонның тағы бір досы болған, ол әдетте Абрахам Вейлер ретінде, кейде доктор Эйб Вейлер ретінде бірнеше көркем кейіпкерлерді сомдаған. «Ең ескі мойындауда» кейіпкер Париж бистросында түскі ас ішіп, барда шахмат ойнап отырған екі адаммен қысқаша кездеседі, «Бухвальд және Нолан, газет және әуе компаниясының қызметкерлері». Бьюквальд, әрине, Арт Бьюквальд, танымал газет тілшісі және юморист, кітап жарық көрген кезде ол әлі де 1950 жылдары Кондон тұрған Парижде шығатын «The International Herald Tribune» газетінде жұмыс істеген. Алайда Ноланның кім екені әлі де құпия.

All of Condon's books have, to an unknown degree, the names of real people in them as characters, generally very minor or peripheral. The most common, which appears in all of his books, is some variation of Franklin M. Heller. Among them are F. M. Heller, Frank Heller, Franz Heller, Marxie Heller, and F. Marx Heller. The real life Heller was a television director in New York City in the 1950s, '60s, and 70s, who initially lived on Long Island and then moved to a house on Rockrimmon Road in Stamford, Connecticut. Beginning with Mile High in 1969, mentions of a Rockrimmon Road or Rockrimmon House also began to appear regularly in the novels. Late in life Heller grew a thick white beard and became a devotee of needlework—both traits that the fictional Hellers shared, sometimes to ludicrous effect, as when a battle hardened Admiral Heller is depicted issuing orders while absorbed in needlework. The real life Heller made one needlework depiction of the manor house in Ireland in which Condon was living at the time. In Prizzi's Honor, Marxie Heller is a mobster and murder victim; in Prizzi's Family, Franklin Heller is the mayor of New York City; in Prizzi's Glory, the Heller Administration is mentioned, implying that he is the president of the United States. Condon was a great friend of actor Allan Melvin, having written a nightclub act for him. Condon later became a publicist for The Phil Silvers Show (Sgt. Bilko), on which Melvin played Cpl. Henshaw. Melvin's name shows up in several Condon books, most prominently as hitman Al (the Plumber) Melvini in Prizzi's Honor (a play on Melvin's "Al the Plumber" character in Liquid Plumr commercials.) In The Manchurian Candidate, with the exception of Marco, Shaw and Mavole, all of Marco's platoon members are named for the cast/crew of Bilko: (Nat) Hiken, (Maurice) Gosfield, (Jimmy) Little, (Phil) Silvers, (Allan) Melvin, (Mickey) Freeman and (Harvey) Lembeck. In Prizzi's Honor, a New York City policeman named McCarry is mentioned once; the political thriller writer Charles McCarry was a friend of Condon's and, as a former operative of the CIA, was a occasional source of expertise in the field of espionage for Condon. In a number of books a character named Keifetz appears, named apparently for Norman Keifetz, a New York City author who wrote a novel about a major league baseball player called The Sensation—that novel was dedicated to Condon. A. H. Weiler, a film critic for The New York Times, was another friend of Condon's who made several fictional appearances, usually as Abraham Weiler but sometimes as a Dr. Abe Weiler. In The Oldest Confession, a character has lunch in a Paris bistro and briefly meets two people playing chess at the bar, "Buchwald and Nolan, newspaper and airline peons respectively". Buchwald is certainly Art Buchwald, the celebrated newspaper columnist and humorist, who, at the time of the book's publication, was still working for The International Herald Tribune, which was published in Paris, where Condon had also lived during the 1950s. The identity of Nolan, however, remains a mystery.

Кинодағы мансабы

Көптеген жылдар бойы Уолт Дисней және басқа студиялардың Голливудтағы жарнамашысы болған Кондон, жазуға өмірінің салыстырмалы түрде кеш жағында кірісіп, алғашқы романы "Ең ежелгі мойындауы" 43 жасқа келгенде ғана жарияланды. "Юнайтед Артистс" компаниясындағы "Мақтан мен құмар" және "Король мен төрт патшайым" сияқты фильмдерді насихаттаумен байланысты мансабының талаптары бірнеше рет асқазан жарасына алып келді және басқаша әрекет етуге деген ниетке түрткі болды. Оның келесі кітабы "Манчжуриялық үміткер" алдағы 30 жыл бойы оның туындыларын сипаттайтын барлық элементтерді біріктірді: зұлымдыққа толы қастандықтар, сатира, қара юмор, американдық қоғамдағы саяси және қаржылық жемқорлыққа деген наразылық, триллер мен шпиондық әдебиеттен тартылған көз тартарлық элементтер, қорқынышты және жағымсыз зорлық-зомбылық, сондай-ақ тамақ, сусын және жылдам өмір салтына деген шексіз құмарлық. Бұл оны бірнеше жылға оның туындыларына адал жанкүйерлердің орталығына айналдырды. Алайда, ол бір-бірінен кейін бірдей ортақ тақырыптарды қамтитын көптеген кітаптар шығарған сайын, бұл жанкүйерлер азайды және оның сын тұрғысынан бағалануы төмендеді. Дегенмен, келесі үш онжылдық бойы Кондон сыншылардың да, кітап сатып алушылардың да жоғары бағалаған туындыларын жасады, мысалы, "Биік шақырым", "Қысқы өлтірулер" және "Приццилер" кітаптарының біріншісі – "Приццидің құрметі". Оның көптеген кітаптары Голливуд фильмдеріне бейімделді, ал "Манчжуриялық үміткер" екі рет түсірілді. 1962 жылғы алғашқы нұсқасында Франк Синатра, Лоуренс Харви, Джанет Ли және Анджела Лансбери ойнады, ол кітапқа өте адал болды және қазір сол дәуірдің ой-өрісіне үңілу мүмкіндігі ретінде жоғары бағаланады. Жанет Маслин екі онжылдықтан астам уақыт бұрын "The New York Times" газетінде 1996 жылы жазғандай, бұл "суық соғыстың параноясын бейнелеген ең қорқынышты туынды, бірақ қазір ол біршама әдемілікке ие". Ал "кеенер" – Ирландиядағы әдетте әйел адамдардан кездесетін, жаназа немесе аза тұту кезінде "кеен" айтатын кәсіби аза тұрушы. Кондонның алғашқы алты кітабының бесеуі атауларын ойдан шығарылған нұсқаулықтан алды, тек ең танымал кітабы "Манчжуриялық үміткер" ерекшелік жасады. Алайда, "Манчжуриялық үміткер" кітабындағы эпиграф: "Мен сенсің, сен менсің / және біз бір-бірімізге не істедік?" Кондонның бұрынғы кітаптарында да кездесетін тақырып, ол әртүрлі формада "Ең ежелгі мойындауы" және "Ашулы періште" кітаптарында диалог ретінде де пайда болады. Басқа эпиграфтардың арасында "Мен саған әкелген байлық /Жығылып, итеріліп, /патшалардың қызғанышы: /Сүйіспеншілікке деген талант" деген соңғы жол Кондонның төртінші романының атауы болып табылады. Оның бесінші және алтыншы романдары, "Көліктің шексіздігі" және "Қандай да бір құдайға болады" да осы нұсқаулықтан алынған үзінділерден алынған. Көп жылдар өткен соң, Кондонның 1988 жылғы "Приццидің даңқы" романында да нұсқаулықтан эпиграф келтірілген, кем дегенде он екі кітаптың біріншісі.

For many years a Hollywood publicity man for Walt Disney and other studios, Condon took up writing relatively late in life and his first novel, The Oldest Confession, was not published until he was 43. The demands of his career with United Artists—promoting movies such as The Pride and the Passion and The King and Four Queens—led to a series of bleeding ulcers and a determination to do something else. His next book, The Manchurian Candidate, combined all the elements that defined his works for the next 30 years: nefarious conspiracies, satire, black humor, outrage at political and financial corruption in the American scene, breath taking elements from thrillers and spy fiction, horrific and grotesque violence, and an obsession with the minutiae of food, drink, and fast living. It quickly made him, for a few years at least, the center of a cult devoted to his works. As he rapidly produced more and more books with the same central themes, however, this following fell away and his critical reputation diminished. Still, over the next three decades Condon produced works that returned him to favor, both with the critics and the book buying public, such as Mile High, Winter Kills, and the first of the Prizzi books, Prizzi's Honor. Of his numerous books that were turned into Hollywood movies, The Manchurian Candidate was filmed twice. The first version, in 1962, which starred Frank Sinatra, Laurence Harvey, Janet Leigh, and Angela Lansbury, followed the book with great fidelity, and is now highly regarded as a glimpse into the mindset of its era. Janet Maslin, writing already over two decades ago, said in The New York Times In 1996 that it was "arguably the most chilling piece of cold war paranoia ever committed to film, yet by now it has developed a kind of innocence." and a "keener" is a professional mourner, usually a woman in Ireland, who "utters the keen at a wake or funeral." Five of Condon's first six books derived their titles from the fictional manual, the only exception being his most famous book, The Manchurian Candidate. The epigraph in The Manchurian Candidate, however, "I am you and you are me /and what have we done to each other?" is a recurring theme in earlier Condon's books: in various forms it also appears as dialog in both The Oldest Confession and Some Angry Angel. Among other epigraphs, the last line of "The riches I bring you /Crowding and shoving, /Are the envy of princes: /A talent for loving." is the title of Condon's fourth novel. His fifth and sixth novels, An Infinity of Mirrors and Any God Will Do, also derive their titles from excerpts of the manual. Years later, Condon's 1988 novel Prizzi's Glory also had an epigraph from the manual, the first one in at least a dozen books.

Плагиатқа айыптау

1998 жылы Калифорниялық бағдарламалық жасақтама инженері "Манчжуриялық кандидат" кітабындағы бірнеше абзацтардың 1934 жылғы ағылшын жазушысы Роберт Грейвстің "Мен, Клавдий" атты әйгілі романының бөліктерімен дерлік бірдей екенін байқады. Ол плагиат туралы өз сайтында жазды, бірақ оның жарияланымын әлемнің көп бөлігі назарына алмады. 2003 жылы Сан-Франциско хроникасының көп жылдық қызметкері Адаир Лара бұл айыптау туралы егжей-тегжейлі мақала жазғанша бұл жағдай көңілге түспеді. Ол даулы абзацтарды қайта басып, британдық сот лингвистінен пікір сұрады, ол Кондонның Грейвстің еңбектерінен кем дегенде екі абзацты көшіргенін нақты айтты. Алайда, Кондонның қайтысынан бері жеті жылдан астам уақыт өткен еді, және Лараның мақаласы Хроникадан тыс әдеби қызығушылық тудырмады. "Ашулы періште" кітабында Кондон Грейвске тікелей сілтеме жасайды. 25-беттегі ұзақ, қиын түсіндірілетін үзіндіде Кондон "үйірленгендер" және олардың қарым-қатынасы – оқырман үшін маңызсыз – туралы Грейвстің "Басты еркек" құдайлар мен "Басты әйел" құдайлар туралы жазғандарымен байланыстырады. "Ангел" кітабы "Кандидаттан" бір жыл ғана кейін жарық көргендіктен, Кондонның Роберт Грейвстің еңбектерімен таныс екендігіне күмән жоқ.

Мақалалар

"Далластағы маньчжурлық үміткер". "The Nation" журналы, 1963 жылғы 28 желтоқсан.