Кіріспе

Христиандық монахтар қауымы, Мәсіхтің екінші рет қайта келуіне сенушілердің біріккен қоғамы, көбінесе Шейкерлер деп аталады – бұл 1747 жыл шамасында Англияда құрылған және 1780 жылдары АҚШ-та ұйымдастырылған мыңжылдық жаңартушы христиан сектасы. Олар ғибадат қызметтеріндегі құштарлықты білдіретін мінез-құлқына байланысты бастапқыда «Дүрсілдеген квакерлер» деп аталды. Теңдік идеалдарын жақтаған әйелдер Джейн Уордли, Энн Ли және Люси Райт сияқты негізін қалаушылармен бірге рухани басшылық рөлдерді атқарды. Шейкерлер Англиядан көшіп, революциялық Америкада қоныстанды, алғашқы қонысы 1774 жылы Нью-Йорктің Уотервлиет қаласында (қазіргі Колони) орналасты. Олар тұрмысқа шықпайтын, қауымдық утопиялық өмір салтын, бейбітшілікті, біркелкі харизматикалық ғибадатты және 1780 жылдары өздерінің қоғамында қалыптасқан жыныстық теңдік принципін ұстанады. Олар қарапайым өмір салтымен, сәулетімен, технологиялық инновацияларымен, музыкасымен және жиһазымен танымал. 19 ғасырдың ортасындағы «Манифестациялар дәуірі» рухани аянға негізделген билер, сыйлықтармен сурет салу және әндер айту кезеңін тудырды. 19 ғасырдың ортасындағы өркендеу кезеңінде 18 ірі қауымда және көптеген кішкентай, көбінесе қысқа өмір сүрген қауымдарда 2000–4000 Шейкер сенушілері өмір сүрді. 19-ғасырдың ортасы мен соңындағы сыртқы және ішкі әлеуметтік өзгерістер Шейкер қауымының азаюына әкелді, себебі қауым мүшелері қайтыс болды немесе кете бастады, ал оларды алмастыру үшін сенімге жаңа мүшелер келіп қосылмады. 1920 жылға қарай АҚШ-та бар болғаны 12 Шейкер қауымы қалды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі таңда Мэн штатындағы Саббатдей көліндегі Шейкер ауылы ғана белсенді қызмет етеді. Осының салдарынан, көптеген басқа Шейкер қоныстары қазір мұражайларға айналдырылды.

Шығу тегі

Шейкерлер – 18 ғасырда Англияның солтүстік-батысында құрылған бірнеше діни топтың бірі, олар Уордли қоғамынан пайда болды. Джеймс және Джейн Уордли, сондай-ақ басқалар 1747 жылы квакерлердің рухани құштарлықтан алыстаған кезінде квакерлерден бөлініп шықты. Уордлилер Уордли қоғамын құрды, ол «Дүрсілдеп тұрған квакерлер» деп те белгілі болды. Болашақ көшбасшы Энн Ли және оның ата-анасы осы сектаның алғашқы мүшелері еді. Бұл «харизматикалық» христиандар тобы Мәсіхтің екінші рет келуіне сенушілердің біріккен қоғамы (USBCSA) атанды. Олардың нанымы спиритизмге негізделген және діни жаңғырулар кезінде алынған деп саналған Киелі Рухтан хабарлар алу идеясын қамтиды. Олар сонымен қатар үнсіз медитация кезінде Құдайдан келген хабарлар сезіп, ғибадат қызметтерінің құштарлық сипатынан «Дүрсілдеп тұрған квакерлер» деп танылды. Олар күнәлі істерден бас тартуға және дүниенің аяқталуы жақын дегенге сенді. Кейін Манчестерде, Меретаунда (Mayortown деп те жазылады), Честерде және Манчестер маңындағы басқа да жерлерде жиналыстар өткізілді. Олардың қатары өскен сайын, мүшелері қуғынға ұшырады. «Ана Энн», оның ізбасарлары кейін осылай атады, Адам мен Хауаның құлауы және оның жыныстық қатынаспен байланысы туралы көптеген аяндарды жариялады. Зор күшті уағызшы, ол өзінің ізбасарларын күнәларын мойындауға, барлық дүниелік мүліктерінен бас тартуға, бойдақтық жолын ұстануға және «арзулы ләззаттардан» бас тарту үшін некеден бас тартуға шақырды.

Джозеф Мичэм және коммунализм

Энн Ли мен Джеймс Уиттакер қайтыс болғаннан кейін, Джозеф Мичэм (1742–1796) 1787 жылы Шейкерлердің басшысы болды және олардың Жаңа Либан штабын құрды. Ол Коннектикут штатының Энфилд қаласында Жаңа Нұр баптистерінің пасторы болған, және Ана Энннен кейін екінші болып, рухани аян беру қабілетіне ие екендігі айтылды. 1793 жылға қарай, мүлік әрбір Шейкер қауымдастығында "қасиетті бүтінге" айналдырылды. 1824 жылы Огайо штатының оңтүстік-батысында Уайтвотер Шейкерлер қонысы құрылды. Шейкерлердің ең батыс қауымы Вест-Юнионда (Буссерон ағысының бойында болғандықтан Бусро деп аталды), Индиана штатының Нокс округіндегі Винсеннс қаласынан бірнеше шақырым солтүстікке қарай, Уабаш өзенінің жағасында орналасқан. "Рухани сыйлар" немесе хабарлар Ханна Кохун, Поли Рид, Поли Коллинз және басқа Шейкер әйелдер жасаған "сыйлық суреттері" арқылы көрініс тапты. Осы суреттердің көптегені Шейкерлердің халықтық өнерінің маңызды мұралары болып саналады. Нью-Либан, Нью-Йорк Шейкерлер шіркеуінің хатшысы және тарихшысы Исаак Н. Юнгс, Шейкерлер Ана Энннің жұмысы деп атаған аян беру дәуірі туралы көптеген ақпаратты өзінің "Үй журналында", күнделігінде, "Аян эскиздерінде" және "Құдай шіркеуінің қысқаша көрінісі" тарихында сақтап қалды. Сонымен қатар, Шейкерлер мыңдаған рухани хабарларды сақтады, олар қазір Беркшир Афинеумы, Фрутлендс мұражайлар кітапханасы, Гамильтон колледжі кітапханасы, Хэнкок Шейкер ауылы, Конгресс кітапханасы, Нью-Йорк қалалық кітапханасы, Нью-Йорк штаты кітапханасы, Сэббатдей Лейк Шейкер ауылындағы Шейкер кітапханасы, Маунт Либан Шейкер мұражайы, Батыс резервтік тарихи қоғамы, Уильямс колледжі мұрағаты, Винтертур мұражайы кітапханасы және басқа да сақтау орындарындағы коллекцияларда сақталған.

Америка Азамат соғысы кезеңі

Бейбітшілдік ұстанымында болғандықтан, Шейкерлер тіпті соғыс уақытында да өзгелерді өлтіруге немесе зиян келтіруге қабылдіксіз деп санайтын. Америка Азамат соғысы кезінде Одақ және Конфедерация әскерлерінің өкілдері Шейкер қауымдастықтарына келіп отырды. Шейкерлер көбінесе Одаққа жақсы көңілмен қараса да, Одақ және Конфедерация әскерлеріне тамақтандырып, күтім жасады. Президент Линкольн Шейкер еркектерін әскери қызметтен босатып, оларды американ тарихындағы ар-ожданмен келіспейтін алғашқы адамдардың бірі етті. Азамат соғысының аяқталуы Шейкер қауымдастықтары үшін үлкен өзгерістерге алып келді. Ең маңызды өзгерістердің бірі – соғыстан кейінгі экономикалық жағдай болды. Шейкерлер Азамат соғысынан кейін дамыған индустриалды экономикада бәсекелесуде қиындықтарға тап болды. Өркендеу сарқылып, жаңа мүшелер табу қиынға соқты.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

ХХ ғасырдың басында, бір кезде көптеген Шейкер қауымдастықтары күйреп, жабыла бастады. ХХ ғасырдың ортасында жаңа федералды заңдар қабылданды, олар діни топтардың бала асырау құқығын шектеді. Бүгінде, XXI ғасырда, әлі сақталған Шейкер қауымы – Шаббат күні Шейкер қауымдастығы – Шейкерлік утопиялық тәжірибенің сәтсіз болғанын жоққа шығарады. 2017 жылдың 2 қаңтарында 89 жастағы Фрэнсис Карр сеңлі Шаббат күні қауымында қайтыс болды, содан кейін қалған Шейкерлердің саны екіге дейін азайды: 58 жастағы Арнольд Хадд бауырлас және 77 жастағы Джун Карпентер сеңлі. Шейкерлердің «The Clarion» атты бюллетенінің 2019 жылғы көктем/жазғы санында Андрей бауырлас туралы да айтылған. Осы қалған Шейкерлер адал жаңа адамдардың оларға қосылатынына үміттенеді. Бұл Шаббат күні Шейкер қауымдастығы аптасына шамамен екі сұраныс алады.

Дуализм

Шейкер теологиясы Құдайдың еркек және әйел ретінде екіұштылығы туралы идеяға негізделген: «Содан Құдай оны жаратты, еркек және әйел етіп жаратты» (Тек қана, 1:27). Бұл өлең Жаратқан Иенің қос жақты табиғатын көрсетеді деп түсіндірілді.

Бірінші және екінші келу

Шейкерлер Иса Мәсіхті, яһуди ағаш шеберінің баласы болған әйелден туған, Христианның еркек нысаны және алғашқы христиан шіркеуі деп сенді; ал ағылшын теміршісінің қызы Ана Энн Мәсіхтің әйел нысаны және екінші христиан шіркеуі (Шейкерлер өздерін осылай санайтын) болды. Ол күйеуге дайындалған келін ретінде қарастырылды, және оның арқылы Екінші келудің уәделері орындалды.

Құдайдың табиғаты

Мәсіхтің тек қана шомылу арқылы құдайлыққа ие болғаны және Құдайдың еркек және әйел бейнесінде көрініс тапқаны туралы қабылдаушылық көзқарас пен дуалистік идеяға байланысты, Шейкерлер кейде үштікке сенбейтін дін өкілдері ретінде қарастырылады. Дегенмен, қазіргі Шейкерлер Мәсіхтің құдайлығын мойындайды және Шейкер дуализмінің себебі "Құдай біздің адамдық түсінігімізде жынысқа ие емес; бірақ таза рух болғандықтан, адам оны шектеулі түсінік қабілетімен еркек және әйел сипаттарына ие деп ойлауы мүмкін" екенін айтады. Үштік жалған деп есептелмейді. Керісінше, Шейкерлер үштікті толығымен еркек деп қате түсіндірілгенін мәлімдейді. Осылайша, Энн Ли Мәсіхтің бейнесі арқылы Құдайдың әйелдік жағын толықтырып, үштік құрамын аяқтады.

Этика

Адамның күнәсі жыныстық қатынас деп түсіндірілді, ол тазалықсыздық актісі саналды. Сондықтан, Құдай Патшалығының үлгісінде құрылған Екінші Келудегі Сенушілер қатарында неке жойылды, онда неке немесе үйлену болмайтын еді. Шейкерлердің төрт ең жоғары құндылығы – тазалық, қауымдық өмір, күнәні мойындау (онысыз Сенуші болу мүмкін емес) және әлемнен оқшақтану болды. Энн Лидің ұстанымы қарапайым: күнәларды мойындау – рухани жаңарудың кілті, ал толық бойдақтық – өмір салтының ережесі. Шейкерлер соншалықты таза болғандықтан, ер адамдар мен әйелдер қол алыса алмайтын немесе баспалдақтан бір-бірінен өтіп кете алмайтын еді.

Теңдік

Шейкерлердің ділінде нәсілдік және жыныстық теңдікке сенім орныққан.

Салтбастылық пен балалар

Шейкерлер бойдақ өмір сүрді; олар қоғамға қосылғаннан кейін ұрпақ тудыруға тыйым салынды (әзірге жүкті болған әйелдер ерекшелік құрды). Балалар келісімшарт, асырап алу немесе дінге өту арқылы олардың қауымдастықтарына қосылды. Кейде тасталып қалған сәбилер Шейкерлердің үйінің алдына анонимді түрде қалдырылатын. Олар баршаны құшақтап, көбінесе жетімдер мен үйсіздерді қабылдады. Балалар үшін Шейкерлер өмірі реттелген, қауіпсіз және болжамды болды, олардың жас өсіп келе жатқан тәрбиеленушілеріне қамқорлық көрсетуге дайын ересектер жеткілікті болды. Шейкер жастары, қыздары мен ұлдары 21 жасқа толғанда, олар Шейкерлерді тастап кетуге немесе олардың қатарында қалуға құқылы болды. Бойдақ өмір сүруге құштар емес, көптегендер кетуді жөн көрді; бүгінде Шейкерлерден тараған мыңдаған ұрпақ бар.

Гендерлік рөлдер

Шейкер діні әйелдер мен еркектерді діни басшылықта тең бағалады. Шіркеу иерархиялық құрылымға ие болды, және әр деңгейде әйелдер мен еркектер билікті бөлісті. Бұл Шейкерлердің Құдайдың әйел де, еркек те болатынына сенгенін көрсетеді. Олар ерлер мен әйелдердің Құдай алдында тең екеніне сенді, және олармен жер бетінде де тең қарау керек деп ойлады. Сондықтан, әкімшілік құрылымның ең жоғары сатысында екі ақсақал және екі ақсақал әйел Министрлік құрды. Әрбір отбасыны екі төменгі дәрежелі ақсақал мен екі ақсақал әйел басқарды, әйелдер әйелдерге, ал ерлер ерлерге жетекшілік етті. Еңбектерінде Шейкерлер дәстүрлі гендерлік рөлдерді сақтады. Олардың үйлері жыныс бойынша бөлінген, сондай-ақ әйелдер мен ерлердің жұмыс орындары да бөлек болды. Әйелдер үй ішінде жіп иіру, тоқу, тамақ дайындау, тігін тігу, тазалау, кір жуу және сатуға арналған тауарлар жасау немесе қаптау сияқты жұмыстарды істеді. Жақсы ауа-райы болғанда, Шейкер әйелдерінің топтары бақша шаруашылығымен айналысып, сатуға немесе үй тұтынуына арналған жабайы шөптер жинады. Ерлер егістіктерде шаруалық жұмыстар жасады, сондай-ақ шеберханаларда қолөнермен және саудамен айналысты. Бұл ер адамдар жетіспеген жағдайда шіркеу басшылығының жалғасуын қамтамасыз етті.

Дін

Шейкерлер ақ түске боялған және әшекейсіз ғибадатханаларда құлшылық ететін. Міңберлер мен әшекейлерді дүниелік нәрселер деп санап, олардан бас тартты. Құдайға сыйынғанда олар қадам басып, ән айтып, би билеп, кейде айналып, дірілдеп, сілкініп немесе дауыстап сөйлейтін. Шейкерлердің ең алғашқы құлшылық ғибадаттары құрылымсыз, шулы, хаостық және эмоционалды болды. Бірақ кейін Шейкерлер нақты хореографияланған билер мен символдық қимылдармен үйлестірілген жүрістерді жасады. Көптеген сырттан келгендер Шейкерлердің құлшылық ету тәсілін олардың қимылдарының символикасын немесе әндерінің мазмұнын түсінбестен сынап немесе мазақ етті.

Шейкерлер қауымдастықтары

Шейкерлер АҚШ-та жиырмадан астам қоғам құрды.

Экономика

Шейкерлер қауымы экономикалық табысқа жетті, олардың тазалығы, адалдығы және қарапайымдылығы жоғары бағаланды. Барлық Шейкер ауылдары ең соңғы ғылыми әдістерді қолдана отырып, шаруашылықтарды жүргізді. Олар өзіндік қамтамасыз етуге көбірек мұқтаж болғандықтан, егіншілік және қыс айларында тамақтандыру үшін өнімді сақтау маңызды міндеттерге жатты. Малдары семіз және сау болып, қоралары ыңғайлылығымен және тиімділігімен мақтауға лайық болды. Шейкер ағайындары шаруашылық жұмыстарынан бос болғанда, түрлі кәсіптер мен қолөнерге бейілді, олардың көптегенін Исаак Н. Янгс жазбаға алды. Шейкер апалары да үй шаруасынан бос болғанда солай істеді: иіру, тоқу, тігу және сатуға арналған заттар жасады – себеттер, щеткалар, капоттар, сыпырғыштар, әсем бұйымдар және сапасымен танымал, бірақ дәрілік шөптерімен, Шейкер Сейд Компаниісінің бау-бақша тұқымдарымен, алма соусымен және тоқыма киімдерімен (Кентербери) әйгілі болған мата. Кейбір қауымдар, әсіресе Жаңа Англияда, сатуға арналған клен сиропын да өндірді. Шейкерлер өз қауымдарын қолдау үшін түрлі бизнес жүргізді. Көптеген Шейкер ауылдарының өз тері өңдеу шеберханалары болды және өнімдерін сатты. Шейкерлердің еңбегіндегі мақсат – кемелділік болды. Энн Лидің ізбасарлары оның еңбек туралы насихаттарын сақтады:

"Лас жерде жақсы рухтар өмір сүрмейді". "Жұмысыңды мың жыл өмір сүретіндей, ертең өлетіндей етіп жаса". "Қолдарыңды еңбекке, жүректеріңді Құдайға бағышта". Анамыз оларға қарызға батпауды да ескертті. Шейкер шеберлері қарапайым, берік және функционалды Шейкер жиһаздарымен танымал болды. Шейкер орындықтары көбінесе жаппай өндірілді, өйткені бір қауымдағы барлық Шейкерлерді отырғызу үшін көптеген орындықтар қажет болды. Америка Азамат соғысы кезінде Нью-Йорк штатының Ливан тауындағы Шейкерлер Шейкер орындықтарын өндіруді және сатуды арттырды. Олардың табысы соншалықты жоғары болды, бірнеше жиһаз компаниялары "Шейкер" орындықтарының өз нұсқаларын жасады. Шеберлігінің сапасының арқасында Шейкер жиһаздарының түпнұсқасы қымбатқа түседі. Шейкерлер өнімді шаруашылықтары мен тәртіпті қауымдары үшін құрмет пен беделге ие болды. Олардың өнеркәсібі Баббит металлы, айналмалы шұңқыр, дөңгелек пісіру, киім шұңқыры, Шейкер шұңқыры, жалпақ сыпырғыш, дөңгелекпен жұмыс істейтін кір жуғыш машина, тоқыма карточкаларына тістер орнату машинасы, астық ұнтақтау машинасы, металл қаламдар, өрт сөндіру машинасының жаңа түрі, тақталарды сәйкес келтіру машинасы, су жүйелеріндегі көптеген жаңалықтар, планшеттеу машиналары, кірпік торлары, жібек оралатын машиналар, пальма жапырағын тоқуға арналған кішкентай тоқыма станоктары, сыпыру жүгерісін өңдеу машиналары, орындық аяқтары үшін шарлы тіреулер және басқа да көптеген пайдалы өнертабыстар сияқты көптеген өнертабыстарға әкелді. Тіпті Табита Баббит сияқты өнімді Шейкер өнертапқыштары да өнертабыстарын тәжірибеге енгізгенге дейін немесе кейін патенттемеді, бұл 20 ғасыр тарихшыларының басымдықты анықтау жөніндегі кейінгі күш-жігерін қиындатты. Шейкерлер Америка Құрама Штаттарында дәрілік шөптерді жаппай өндірушілердің алғашқылары және тұқымдарды қағаз пакеттерде сатудың негізін қалаушылар болды. Ағалар егін өсірді, ал апалар оларды жинап, сұрыптап, сатуға дайындады, сондықтан бұл өндірістер әйелдер еңбегіне негізделген. Шейкерлер тың еңбектің құндылығына сенді және өздерін жұмыспен қамтыды. Анасы Анна былай деді: "Құдайдың жолын өздеріңіздікі етіңдер, ол – сіздің мұраңыз, байлығыңыз, ісіңіз, күнделікті міндетіңіз болсын".

Сәулет және үй жиһазы

Шейкерлердің еңбекқорлығы мен кемелдікке ұмтылысы сәулет, жиһаз және қолөнер стилдерінің ерекше түріне әкелді. Олар жиһаздарын мұқият жасады, себебі жақсы нәрсе жасаудың өзі дұғаның бір түрі деп сенді. 18 ғасырдың соңына дейін олар күрделі бөлшектермен немесе артық безендірумен жасалған заттарды сирек жасап, тек қана қажетті мақсатына сай заттарды ғана дайындады. Арқалық орындық (ladder back chair) аса танымал жиһаз болды. Шейкер шеберлері көбінесе қарағай немесе басқа арзан ағаштардан жасады, сондықтан олардың жиһаздары жеңіл түсті және салмақты болды. Солтүстік-шығыстағы ең алғашқы Шейкер ғимараттары (18-19 ғасырлардың шектесі) ағаштан немесе тастан салынған, қарапайым, бірақ әдемі Жаңа Англия отаршылдық стилінде салынған. 19 ғасырдың басындағы Шейкер интерьерлері қатаңдық пен қарапайымдықпен ерекшеленеді. Мысалы, оларда "ілу таяқшасы" (peg rail) болды – ол төбе деңгейіне жуық орналасқан, ілмектермен жабдықталған ағаш құрылғы. Киім, бас киім және орындықтар сияқты жеңіл жиһазды қолдануда емес кезде осы ілмектерге іліп қоятын. Олардың үйлерінің, жиналыс үйлерінің және амбарларының қарапайым сәулеті американдық сәулет және дизайнға ұзаққа созылған әсер етті. Массачусетс штатының Питтсфилд қаласының шетінде орналасқан Ханкок Шейкер ауылында жиһаз бен ыдыстардың әйгілі жинағы бар, ол өзінің әсемдігімен және пайдалылығымен танымал. Дегенмен, 19 ғасырдың соңында Шейкерлер Виктория стилінің кейбір элементтерін қабылдады, мысалы, әшекейленген ою-өрнекті жиһаз, нұсқалы линолеум және капуста гүлінен жасалған обой. Осы үлгілерді Ханкок Шейкер ауылының қамқорлар кеңсесінде көруге болады, бұл бұрын қарапайым ғимарат, бірақ балық қабығы сияқты жабын, шығанақ терезелер, верандалар және мұнара сияқты әшекейлі қосымшалармен "жаңартылған".

Өнер бұйымдары

ХХ ғасырдың ортасына қарай, Шейкер қауымдастықтарының өзі жоғалып бара жатқан кезде, кейбір американдық коллекционерлер, модернистік қозғалыстың қатал ерекшеліктерімен қалыптасқан көркем талғамымен, "форма функцияны ілеседі" принципі анық көрінетін Шейкер мәдениетінің қарапайым артефакттарына қызығушылық танытты. Архитектор және жиһаз дизайнымен айналысатын Кааре Клинт өзінің жұмыстарында Шейкер жиһазының стильдерін пайдаланды. Шейкер мәдениетінің тағы бір құнды мұралары – олардың рухты суреттері, билері мен әндері, бұл Шейкер халық өнерінің маңызды түрлері болып табылады. Би техникасы, хореография және би қозғалысы теориясы саласындағы новатор Дорис Хамфри, Шейкерлердің діни ынтасын бейнелейтін "Таңдалғандардың биі" атты толыққанды театрлық қойылым жасады. Шейкер артефакттарының ең ірі жинағы – Огайо штатының Либан қаласындағы Хармон мұражайындағы Роберт және Вирджиния Джонс Шейкер коллекциясы.

Музыка

Шейкерлер мыңдаған әндер жазды, сондай-ақ көптеген билер жасады; екеуі де Шейкерлердің құлшылық қызметтерінің маңызды бөлігі болды. Шейкерлер қоғамында рухани "сыйлық" музыкалық аян болуы мүмкін, және олар музыкалық шабыт келгенде оны жазуды маңызды деп санайтын. Көпшілігі музыка білімі жоқ жазушылар, музыканы жазудың әртүрлі жүйесін қолданды. Бұл әдіс әліпби әріптерін пайдаланды, көбінесе таяққа орналастырылмаған, қарапайым ырғақты белгілермен бірге, және ескі грек музыкалық жазуымен қызықты және кездейсоқ ұқсастықтарды көрсетті. Шейкер әндерінің көптеген сөздері белгісіз тілдердегі буындар мен сөздерден тұрады, бұл глоссолалияның музыкалық баламасы. Олардың көбі Американың жергілікті халықтарының тілдерінен, сондай-ақ африкалық құлдардың әндерінен, әсіресе Шейкер қауымдастықтарының оңтүстігінде алынған деп болжанады, бірақ шын мәнінде мелодиялық материал еуропалық гаммалар мен ладтардан шыққан. Көптеген ерте Шейкер музыкасы монодикалық, яғни бір ғана мелодиялық желіден тұрады, үйлесімсіз. Әннің күйі мен гаммалары Британ аралдарының халық әндерін еске түсіреді, бірақ музыка жазылып, мұқият сақталғандықтан, ол фольклорлық емес, ерекше "өнер" музыкасы болып табылады. Көптеген әуендер ерекше нәзіктік пен сұлулыққа ие, ал Шейкер әндерінің репертуары, әлі де толыққанды танылмаған болса да, Американың мәдени мұрасының және жалпы әлемдік діни музыканың маңызды бөлігі болып табылады. Шейкерлердің алғашқы әндері ауызша және хаттар арқылы таратылып, ауылдар арасында таратылды. Көптеген сенушілер әннің сөздерін өздерінің ән кітаптарына жазып алды. 1813 жылы олар тек ән сөздерінен тұратын "Мыңжылдық мақтаулары" атты ән кітабын жариялады. Азамат соғысынан кейін Шейкерлер әдеттегі төрт бөлімді гармонияда ән мәтіні мен музыкасы бар ән кітаптарын жариялады. Бұл шығармалар бұрынғы монодикалық репертуардан гөрі аз ерекшеленеді. Әндер, гимндер және әнұрандар Шейкерлердің әдетте жексенбілік құлшылығының басында орындалған. Соңғы ән кітабы 1908 жылы Нью-Гэмпшир штатының Кентербери қаласында жарық көрді. Шейкерлердің қалғандары бұрынғы репертуардан және төрт бөлімді ән кітаптарынан алынған әндерді орындайды. Олар осы әндердің барлығын бірқатар, бірыңғай дауыста орындайды. Шейкерлердің бұрынғы әндеріне хор мен аспаптар тобы үшін жасалған көптеген соңғы, үйлесімді аранжировкалар дәстүрлі Шейкер практикасынан ауытқуды білдіреді. "Жай ғана сыйлықтар" әні 1848 жылы ақсақал Джозеф Брэкетт Альфредтегі Шейкер қауымына көшіп келген кезде немесе сол шамада жазылған. Ағылшын ақыны және әнші-күйші Сидней Картер 1963 жылы осы әнді "Бидің Иесі" гимнінің негізі ретінде пайдаланды, ол "Мен – бимін" деп те аталады. Дэниел У. Паттерсон және Роджер Ли Холл сияқты кейбір ғалымдар Шейкер әндерінің кітаптарын жинады, ал әндерді орындайтын және билерді қоятын топтар құрылды. Шейкерлердің өз музыкасын орындаған ең көп жазылған жазбалары 1960 және 1980 жылдар аралығында жасалған және суреттері бар 2 дискілік жинақта шығарылған: "Let Zion Move: Music of the Shakers". Шейкер әндерінің басқа да жазбалары бар, олар Шейкерлердің өздерінің әндерін, сондай-ақ басқа топтардың жазған әндерін құжаттайды (сыртқы сілтемелерді қараңыз). The Boston Camerata-ның екі кең таралған коммерциялық жазбасы, "Simple Gifts" (1995) және "The Golden Harvest" (2000), Мэн штатының Саббатдей көліндегі Шейкер қауымдастығында, аман қалған Шейкерлердің белсенді ынтымақтастығымен жазылды, олардың әндерін екі жазбада да бірнеше жерде естуге болады. Арон Коплендтің 1944 жылғы "Аппалачия көктемі" балеті, Марта Грэм үшін жазылған, финалында "Жай ғана сыйлықтар" Шейкер әнін негізге алады. Грэмге "Марта үшін балет" деген жұмыс атауымен берілген, ол оны ойдағы сценарийі үшін атады, бірақ Копленд оны жазған кезде Аппалачияны да, көктемді де ойламағанын жиі айтқан. Шейкерлер шын мәнінде Аппалаки тауларындағы қасиетті тауға құлшылық еткен. 1997 жылы Дэн Уэлчердің үлкен желдік ансамбль үшін жазған "Laboring Songs" шығармасы дәстүрлі Шейкер әндеріне негізделген, оның ішінде "Turn to the Right" және "Come Life, Shaker Life".

Шейкер мәдениетінен әсер алған шығармалар

1981 жылы Массачусетс штатында өткен Шейкер семинары үшін композитор Роджер Ли Холл «The Humble Heart» атты Шейкер поэзиясы мен музыкасының түпнұсқалық қойылымын жазды, онда «The New English Song and Daunce Companie» ән салып, биледі. Шейкерлердің өмір салты мен дәстүрі Арлин Хаттонның «Жанұядағыдай» пьесасында көрсетіледі, бұл Шейкерлер тарихындағы шешуші кезеңді қайта жаңғырту. Пьесаны актриса және режиссер Бет Линкстің псевдонимі – Арлин Хаттон жазды. Луизианада туып, Флоридада өскен Линкс, Кентукки штатының Харродсбург қаласындағы Плезант Хиллз Шейкер ауылына сапар шеккеннен кейін пьеса жазуға шабыттанды. Бұл қауымдастық Шейкерлер бір ғасырдан астам уақыт бойы қоныстанған, бірақ 1927 жылы жаңа мүшелерді тарту мүмкін болмағандықтан тастап кетілді. Роберт Ньютон Пектің 1972 жылғы «Соқпайтын күн» кітабы «Шейкер кітабы» бойынша өмір сүретін отбасыны бейнелейді. Алайда, олар дәстүрлі Шейкерлер емес, өйткені олар басқалардан бөлек отбасылық бірлікте өмір сүреді, жеке жетістікке ұмтылады және балалары бар. Романшы Джон Фаулз 1985 жылы Энн Лидің дүниеге келуімен аяқталатын «Маггот» атты постмодерндік тарихи роман жазды, сонымен қатар Англиядағы алғашқы Шейкерлерді сипаттады. Дженис Холт Джайлс «Сенушілер» романында Шейкер қауымын көрсетті. 2004 жылы фин хореографы Теро Сааринен мен Бостон Камератасының музыкалық директоры Джоэл Коэн «Borrowed Light» атты би мен музыкадан тұратын қойылым жасады. Музыканың барлығы – Шейкер әндері, олар көбінесе дәстүрлі орындалады, ал би Шейкер практикасы мен сенімінің кейбір элементтерін Саариненнің түпнұсқа хореографиялық идеяларымен, ерекше костюмдермен және жарықпен үйлестіреді. «Borrowed Light» 2004 жылдан бері сегіз елде 60-тан астам қойылым көрсетілді, соңғылары (2008 жылдың басында) Австралия мен Жаңа Зеландияда, ал ең соңғылары (2011) Франция, Германия, Финляндия, Нидерланды және Бельгияда өтті. Жоғарыда аталған Дорис Хамфри, Марта Грэм және Теро Саариненнен басқа, хореографтар Твила Тарп («Sweet Fields», 1996) және Марта Кларк («Angel Reapers», 2011) Шейкер гимндеріне билер қойды. Драматург Альфред Ухри Марта Кларкпен «Ангел орақшылары» пьесасы бойынша бірлесіп жұмыс істеді және Шейкер мәтіндерін бастапқы материал ретінде пайдаланды. «Angel Reapers» музыкасын музыкалық директор Артур Солари табысты және бірегей түрде аранжировкалады. 2009 жылы Торонтода тұратын америкалық ақын Дэмиан Роджерс өзінің алғашқы поэзия жинағын – «Paper Radio» атты кітабын шығарды. Шейкерлердің өмір салты мен философиясы және олардың анасы Энн Ли оның туындыларында жиі кездесетін тақырыптар.

Білім

Нью-Ливан, Нью-Йорк, Шейкерлер 1815 жылы мектеп ашуды бастады. 1817 жылдан бастап Нью-Йорк штатымен мемлекеттік мектеп ретінде аккредиттелген мұғалімдер, сол кезге озық саналған Ланкастер жүйесі бойынша жұмыс істеді. Ұлдар қыс мезгілінде, ал қыздар жаз мезгілінде сабаққа қатысты. Алғашқы Шейкер мектептері оқу, жазу, сөйлеу өнері, арифметика және әдеп сабақтарын оқытты, бірақ кейіннен олардың оқу бағдарламаларына музыка, алгебра, астрономия және егін шаруашылығы химиясы да қосылды. Шейкер емес ата-аналар Шейкерлердің білім беру сапасын жоғары бағалап, Шейкер ауылдары ұсынған мектептерден жиі пайдаланып, балаларын білім алу үшін сол жерге жіберді. Штат инспекторлары және басқа да сырттан келгендер мектептерге сапар шегіп, мұғалімдер мен оқушылар туралы жағымды пікірлер білдірді.

Қазіргі кездегі шайқатушылар

Сатып алушылар саны көп болды; топтың ең ірі құрамы 1840 жылы шамамен 5000 толық мүшеге, ал Шейкер қозғалысының өрбу кезеңінде 6000 сенушіге жетті. Шейкер қауымдастықтары мүшелерін жоғалтуын жалғастырды, бір жағынан сенушілер бала тумайтындықтан, екінші жағынан экономикалық себептерге байланысты; Шейкерлердің қолмен жасаған өнімдері жаппай өндірілетін тауарлармен бәсекелесе алмады, сондықтан адамдар жақсы өмір сүру үшін қалаларға көшіп кетті. 1920 жылы бар болғаны 12 Шейкер қауымы қалды. 1988 жылы 20 мен 30 жас аралығындағы үш ер және үш әйел Шейкер болып, Шаббаткүн көлінің Шейкер ауылында тұрғандары туралы айтқанда, басқа қауымның, Кентербери Шейкер ауылының үлкені Берта Линдсей олардың қоғамға мүшелігіне күмәнді қарады: "Шейкер болу үшін қажетті уәделерді қол қоятын заңды құжатқа қол қою керек, ал ол ресми келісім-шарт біздің сейфте сақталады. Мүшелік мәңгілікке жабылды". 2017 жылдың 2 қаңтарында 89 жастағы Фрэнсис Карр Шаббаткүн қауымында қайтыс болды, нәтижесінде тек екі Шейкер қалды: 58 жастағы Арнольд Хадд және 77 жастағы Джун Карпентер. 2019 жылдың көктем/жазғы "The Clarion" Шейкерлердің ақпараттық бюллетенінде қазіргі мүшелік құрамы Арнольд бауырлас, Джун бауырлас және Эндрю бауырлас деп көрсетілген. Осы қалған Шейкерлер адал жаңа мүшелердің оларға қосылатынына үміттенеді.