Кіріспе

Адамның Нью-Йорктегі қонысы, АҚШ, Нью-Йорктегі діни қонысы.

Oneida қауымдастығы (/oʊˈnaɪdə/ ohNYEdə) 1848 жылы Джон Хамфри Нойс және оның ізбасарлары Нью-Йорк штатының Oneida қаласының жанында құрған кемелдікке ұмтылған діни қауымдастық болды. Бұл қауым Исаның 70 жылы қайтып келгеніне сенді, соның арқасында олар Исаның мыңжылдық патшалығын өздері құруға және тек жұмақта ғана емес, осы дүниеде де кемелді және күнәсіз болуға мүмкіндік алады деп есептеді (бұл сенім перфекционизм деп аталады). Oneida қауымдастығы коммунализмді (қоғамдық меншік пен иелік мағынасында), топтық неке, еркектердің жыныстық ұстамдылығын, Oneida шырайының жақсартуын (эвгениканың бір түрі) және өзара сынды қабылдады. Қауымның бастапқы 87 мүшесі 1850 жылдың ақпанына қарай 172-ге, 1852 жылы 208-ге, ал 1878 жылы 306-ға дейін өсті. Валлингфорд, Коннектикут; Ньюарк, Нью-Джерси; Путни және Кембридж, Вермонт қалаларында кіші Нойз қауымдастықтары болды. Филиалдардың барлығы 1854 жылы жабылды, тек Уоллингфорд филиалы 1878 жылғы дауылға дейін жұмыс істеді. Oneida қауымдастығы 1881 жылы таратылып, акционерлік компанияға айналды. Кейіннен бұл компания әлемдегі ең ірі күміс бұйымдарын шығаратын Oneida Limited компаниясы болып дамыды.

Құрылымы

Қоғамның халқы шамамен 300 адамды құраса да, оның 27 тұрақты комитеті мен 48 әкімшілік бөлімшесі бар күрделі бюрократиясы болды. Қауымның барлық мүшелері өздерінің қабілеттеріне қарай жұмыс істеуі тиіс еді. Әйелдер көбінесе шаруашылық жұмыстарын атқарды. Жоғары білікті жұмыс орындары көбінесе бір мүшеде сақталса (мысалы, қаржы менеджері өз лауазымын қоғамның барлық өмірі бойында ұстады), қауым мүшелері үй шаруасында, егістікте немесе түрлі салалардағы қара жұмыстарды кезекпен атқарды. Oneida дамыған сайын, осы лауазымдарға сырттан жұмысшыларды жалдай бастады. Олар 1870 жылға қарай аймақтағы ірі жұмыс берушілердің біріне айналды, шамамен 200 қызметкері болды. Басты емес салаларға былғары саяхат сөмкелерін жасау, пальма жапырақтарынан тоқылған шляпалар тоқу, қарапайым бағай шаруашылық жиһаздарын жасау, аң құсау және туризм кірді. Күміс бұйымдарын жасау 1877 жылы, қоғамның өмірінде салыстырмалы түрде кеш басталды, бірақ әлі де жалғасуда.

Күрделі неке

Онеида қауымдастығы еркін махаббат жүйесіне берілді – бұл терминнің авторы ретінде Нойес танылды – ол күрделі неке деп аталды, онда әрбір мүше өзара келісіммен кез келген адаммен сексуалдық қатынасқа түсуге құқылы болды. Иеленушілік сезімдер мен эксклюзивті қарым-қатынастар жақтырмас еді. Нойес құштарлық пен көбелек махаббаты арасындағы айырмашылықты анықтады. 40 жастан асқан әйелдердің жасөспірім ұлдарға сексуалдық тәжірибе беруі көзделді, себебі мұндай қарым-қатынастарда жүкті болу ықтималдығы төмен болды. Бұған қоса, олар жас жігіттерге рухани үлгі болды. Сол сияқты, ересек еркектер де жас қыздарды сексуалдық өмірмен таныстыратын. Нойес жиі қарым-қатынастарды анықтауда өз пікірін пайдаланды және қауымдағы дінге адал еместер мен адалдар арасындағы қарым-қатынастарды ынталандырды, дінге адал адамдардың көзқарасы дінге адал емес адамдарға әсер етеді деген үмітпен. 1993 жылы қауымдастықтың мұрағаттары алғаш рет ғалымдарға қолжетімді болды. Мұрағаттардың ішінде Нойестің немересі Тирза Миллердің күнделігі сақталған, ол Онеида мүшелерімен болған романтикалық және сексуалдық қарым-қатынастары туралы кеңінен жазған.

Өзара сын

Қоғамның әрбір мүшесі жалпы жиналыс барысында комитет немесе қоғамның барлық қатысушылары тарапынан сыналып бағаланатын. Мақсаты – қанағаттандырмайтын мінез-қасиеттерді жою еді. Көптеген заманауи дереккөздер Нойестің өзі де сынға ұшырағанын айтады, бірақ бұл сын қоғамның қалған бөлігіне қарағанда сирек және, мүмкін, жеңілірек болған. Чарльз Нордхофф өзі "Чарльз" деп атаған қоғам мүшесінің сыналып жатқан сәтіне куә болғанын айтып, осы оқиға туралы келесідей жазды:

Ерлердің ұстамдылығы

Онеида қауымдастығы өз ішіндегі ұрпақты көбейтуді бақылау үшін еркек жыныстық қатынасты тоқтату немесе коитус резерватус жүйесін енгізді. Джон Хампри Нойс жыныстық қатынас екі түрлі мақсатқа қызмет етеді деп шешті. Нойс «Еркек ұстамдылығы» атты еңбегінде бұл әдіс «адамдарды жыныстық қатынастың жоғары рухани ләззатын іздеуге үйретіп, тәннің рухқа бағындыруын ұсынады» деп дәлелдейді. Еркек жыныстық қатынасқа түспеуінің басты мақсаты – «екі жыныстың бір-бірімен қарым-қатынас жасап, бір-біріне деген сүйіспеншілігін білдіруі» болды. Екінші мақсат – ұрпақ алу. Шамамен екі жүзге жуық ересек адам ұрық бақылау ретінде еркек ұстамдылығын қолданған кезде 1848 және 1868 жылдар аралығында Онеидада он екі жоспарланбаған туу тіркелді, бұл оның өте тиімді ұрық бақылау әдісі екенін көрсетеді. Жас жігіттерге менопаузадан кейінгі әйелдер еркек ұстамдылығын үйретсе, тәжірибелі, егде жастағы еркектер жас әйелдерді осыған таныстырды. Нойс эякуляция «ерлердің күш-қуатын әлсіретіп, ауруларға себеп болады» деп сенді, ал жүктілік пен босану «әйелдердің күш-қуатына зор салмақ салады» деді. Нойс өзінің әйелі Гарриетті бес рет қиын босанудан кейін, оның төртеуі баланың өлімімен аяқталғаннан кейін, одан да ауыр босанулардан сақтау үшін еркек ұстамдылығын құрды. Олар осы әдісті басқа ұрық бақылау әдістерінен гөрі артық көрді, себебі оны табиғи, денсаулыққа пайдалы және жақын қарым-қатынастардың дамуына қолайлы деп тапты. Әйелдер осы тәжірибеден жыныстық қанағаттанғандық сезімін күшейтті, ал Онеида әйелдердің жыныстық қанағаттануына берген мән ерекше деп есептеледі. Егер ер адам осы талапты орындамаса, ол жұрт алдында сынға ұшырап немесе жеке өмірінде бас тартумен кездеседі. Осы әдістің маңызды проблемаларға әкеп соқтырғаны белгісіз. Социолог Лоуренс Фостер Нойестің хаттарында мастурбация және қауымдық өмірден шеттеудің мәселелері болуы мүмкін екенін аңғартады. Онеиданың еркек жыныстық қатынасты тоқтату практикасы импотенцияға әкелген жоқ.

Стерпикультура

Стирпикультура – Нойес ойлап тапқан және 1869 жылы іске асырылған, қауым ішінде таңдаулы, бақыланатын көбеюге арналған прото-евгеникалық бағдарлама. Ол рухани және дене жағынан мінсіз балаларды дүниеге әкелу мақсатымен жасалған. Ата-ана болғысы келетін қауым мүшелері рухани және моральдық қасиеттеріне сәйкес келуі үшін комиссия алдында тексеруден өтетін. Бұл бағдарламаға 53 әйел және 38 ер адам қатысты, соның нәтижесінде Oneida Community Mansion House-қа жаңа қанат салынуына тура келді. Эксперимент 58 баланың дүниеге келуіне әкелді, олардың тоғызының әкесі Нойес болды. Балалар емшектен айырылғаннан кейін (әдетте бір жасқа келгенде) Балалар қанатында немесе Оңтүстік қанатта ортақ тәрбиеде өсті. Ата-аналары балаларын көруге рұқсат алатын, бірақ балалар бөлімі тәрбиелеу құқығын өз қолында ұстады. Егер ата-ана мен баланың тым жақын қарым-қатынаста екеніне күдік туса, қауым олардың арасындағы сезімдік байланысты тоқтату үшін уақытша бөліп жіберу шарасын қолданатын. Балалар бөлімінде екі жастан он екі жасқа дейінгі балаларды бақылау үшін ер және әйел жетекшілер тағайындалды. Жетекшілер балалардың күнделікті тәртіпке қатаң орай сәйкес келуін қадағалады: киім кию, дұға оқу, таңғы ас, жұмыс, мектеп, түскі ас, жұмыс, ойын, кешкі ас, дұға және оқу – бәрі "жас және қабілеттеріне қарай бейімделді". Стирпикультура АҚШ-тағы алғашқы оң евгеникалық тәжірибе болды, бірақ оның діни негізде пайда болғандықтан, мұндай екені мойындалмады.

Әйелдердің рөлі

Oneida 19 ғасырдағы Америкада әйелдердің рөлін өзгерту және әйелдердің мәртебесін жақсартуға бағытталған ең радикалды және институционалдық күш-жігердің бірін көрнекті етті. Әйелдер коммунада сыртқы әлемде ала алмаған бірқатар бостандықтарға қол жеткізді. Осы мүмкіндіктердің ішінде өз балаларын күтуге міндетті болмауы (Oneida-да балаларға күтім жасау жүйесі болғандықтан) және Oneida-ның еркектердің ұрықтандыру практикасы арқасында қаламаған жүктіліктен құтылуы бар еді. Бұған қоса, олар функционалды, Bloomer стиліндегі киімдер киіп, шаштарын қысқа қырқып алып жүре берді. Әйелдер қоғамдық жұмыстың барлық түрлеріне қатыса алды. Үй шаруасы әйелдердің басты міндеті болып қала бергенімен, олар бизнес пен саудада, сондай-ақ қолөнершілер ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік алды, және көптеген әйелдер осы мүмкіндікті пайдаланды, әсіресе 1860 жылдардың соңы мен 1870 жылдардың басында. Соңында, әйелдер коммуна саясатын белсенді түрде қалыптастырып, күнделікті діни және іскерлік мәжілістерге қатысты. Oneida-да қолданылған күрделі неке және еркін махаббат жүйесі әйелдердің мәртебесін одан да нығайтты. Осы жүйе арқылы әйелдер мен еркектер сексуалдық тұрғыда тең құқықтарға ие болып, бір-біріне адал болуға мүмкіндік алды. Шындығында, Oneida-да әйелдердің сексуалдылығы қабылданатын. Әйелдердің қанағаттанарлық сексуалдық тәжірибе алуға құқығы мойындалды және олар оргазмға жетуге ынталандырылды. Дегенмен, әйелдің сексуалдық ұсыныстан бас тарту құқығы, ұсыныс жасаған ер адамның мәртебесіне байланысты шектеулі болуы мүмкін. "Oneida қауымдастығындағы әйелдердің мәртебесі және өзіне қатысты көзқарасы" атты еңбектің авторы Эллен Уэйланд Смит, қауымда ерлер мен әйелдердің мәртебесі шамамен тең екенін айтты. Ол екі жыныстың да Нойестің көзқарасы мен еркіне бағынуға мәжбүр болғанын, бірақ әйелдердің орынсыз қысымға ұшырамағанын атап көрсетті.

Қоғаммен өзара іс-қимыл

Қоғам үлкен әлемнен еркіндік сезінді. Бұрын айтылған дәстүрден тыс неке, жыныстық және діни амалдар оларды кейбір сынға ұшыратты. Дегенмен, 1850-ші жылдардан 1870-ші жылдарға дейін олардың басқа халықтармен байланысы көбінесе жақсы болды. Бұл – қақтығыстар мен оларды шешудің ең белгілі мысалдары.

Сыртқы сын

1870 жылы "XIX ғасырдағы мәдени сыншы" доктор Джон Б. Эллис Нойестің шабыттандырған "Жеке билеушілер, Берлин биіктігіндегі еркін махаббат жақтастары, спиритуалистер, әйелдер сайлау құқығын қолдаушылар немесе еркін ажырасуды жақтаушылар" сияқты еркін махаббат қауымдастықтарына қарсы кітап жазды. Ол олардың ортақ мақсаты некені жою екенін көрді. Доктор Эллис мұны басым моральдық тәртіпке жасалған шабуыл деп сипаттады. Тарихшы Гейл Фишер доктор Эллистің Онеида әйелдерінің киімін де сынға алғанын айтады, себебі "денсаулыққа пайдалы" формалар Онеида әйелдерін "жағымсыз ауадан" – "шамадан тыс сексендік" салдарынан туған – құтқара алмады. Нойс Эллистің сын-пікіріне төрт жылдан кейін "Диксон және оның көшірмешілері" атты памфлетте жауап берді, онда доктор Джон Б. Эллис "қаланың жоғарғы жағында тұратын әдеби тұлғаның" псевдонимі екенін мәлімдеді. Нойс AMS баспасы Филадельфия газетіндегі қауымдастық туралы мақаланы оқығаннан кейін жазушыны жұмысқа алды, себебі сенсациялық жазу арқылы пайда табу мүмкіндігі болды деп санайды.

Трифена Хаббардтың заңдық күресі

Энтони Уондерлидің «Oneida Utopia» еңбегінде ол 1848–1851 жылдардағы Хаббард ісін, сол кезде тек «Ассоциация» болған топты заңдық жанжалдың жақындап қалған аяқтауы ретінде сипаттайды. Жиырма бір жасар Трифена Хаббард 1848 жылы Нойестің «Библиялық аргумент» атты қолжазбасы арқылы неке және сексуалдық қатынас туралы идеяларын білді. Ол қауымға қосылып, топтың алғашқы жергілікті жақтасы болды. Трифена Хаббард көп ұзамай қауымдағы жас Генри Сеймурға тұрмысқа шықты. 1849 жылдың басында Трифенаның әкесі Ноадиа Хаббард Ассоциацияның ашық некелері туралы біліп, қызын қайтаруды талап етті. Трифена бас тартты, және екі жыл бойы Ноадиа «Маншн Хаусқа» келіп, мазасыздық тудырды. 1850 жылы Трифенаны сынаған бір жазбада оның «шіркеуге бағынбауы» және «ақылсыздық деңгейіндегі шектен тыс өзімшілдігі» айтылды. Қауым кемелдікке ұмтылудан бұрын некелері болған, ал Трифенаның күйеуі оның үстінен бақылауды күшейтті, сонымен қатар «сол кездегі тәртіптік нормалармен дене жазасын» қолданды. 1851 жылдың қыркүйегінде Трифена психикалық аурудың белгілерін көрсетуге басталды: «түнде жылап, дұрыс сөйлей алмай, мақтансыз жүреді». Сеймур Хаббард отбасына қызының ақыл-есінен айырылғанын хабарлады, және екі ата-ана да Сеймурдың физикалық зорлық-зомбылығына қорқыныш білдірді. 1851 жылдың 27 қыркүйегінде Ноадиа Хаббард қызының атынан Сеймурға шабуыл және дене күштерін қолдану бойынша шағым түсірді. Сеймур айыпталып, қауымның басқа мүшелеріне де қылмысқа қатысқандары үшін тұтқындау ордерлері берілді. Іс 1851 жылдың 26 қарашасында келісіммен аяқталды. Қауым Трифена ауруханада болғандағы және шыққаннан кейінгі шығындарын төлеуге келісті, егер ол жақсы болса жылына 125 доллар, ал жағдайы нашар болса жылына 200 доллар төлеуге міндеттенді. Хаббардтар ұзақ мерзімді төлемдердің орнына 350 долларлық біржолғы төлемді қабылдады. Трифена Хаббард ақырында Генри Сеймурға оралып, одан бала сүйді. Ол 1877 жылы 49 жасында қайтыс болды.

Құлдырау

Қоғам Джон Хамфри Нойс өзінің ұлы Теодор Нойске басшылықты тапсыруға тырысқанға дейін өмір сүрді. Бұл әрекет сәтті болмады, себебі Теодор агностик болды және оның әкесі сияқты көшбасшылық қабілеті болмады. Бұл қадам қауымдастықты да бөліп жіберді, өйткені коммунитариан Джеймс В. Тауннер оны өз бақылауына алуға тырысты. Тауннер және оқшауланған топ ақырында Калифорнияға көшіп барды, онда олар үкіметке олар үшін жаңа муниципалитет құруға көндірді, – Ориндж округі. Коммунада балаларды жыныстық қатынасқа қашан және кім енгізу керектігі туралы пікірталас болды. Сондай-ақ, оның жалпы практикасы туралы көп пікірталас туды. Құрылтайшы мүшелері қартайып немесе қайтыс болды, ал көптеген жас қауымдастықтар дәстүрлі некеге түсуді қалады. Осы қысымдардың ең бастысы – Гамильтон колледжінің профессоры Джон Мирстің қоғамға қарсы науқаны болды. Ол Онеида қауымына қарсы наразылық білдіру жиналысын шақырды, оған қырық жеті дін қызметкері қатысты. Джон Хамфри Нойске сенімді кеңесшісі Майрон Кинсли оның зорлау айыбымен тұтқындалуына бұйрық берілгенін хабарлады. Нойс 1879 жылы маусым айының бір түнінде Oneida Community Mansion House және елден қашып кетті, ешқашан АҚШ-қа қайтып оралмады. Көп ұзамай ол Ниагара-Фолс қаласынан (Онтарио штаты) келген ізбасарларына хат жазып, күрделі некеден бас тартуды ұсынды. Күрделі некелер 1879 жылы сыртқы қысымнан кейін тоқтатылды, ал қауым көп ұзамай бөлініп кетті, кейбір мүшелері акционерлік қоғам ретінде қайта ұйымдастырылды. Некелік серіктестер реорганизация кезінде бірге тұрған серіктестермен мәртебесін қалыпқа келтірді. Келесі жылы 70-тен астам қауымдастық мүшесі дәстүрлі некеге отырды. ХХ ғасырдың басында Oneida Community Limited деген жаңа компания күміс бұйымдарға ғана назар аударды. 1912 жылы жануарлар тұзақтарын сату, 1916 жылы жібек бизнесі сатылды, ал консервілеу 1915 жылы пайдасыздықтан тоқтатылды. 1947 жылы Нойестің ұрпақтары өздерінің ата-бабаларының мұрасынан ұялып, топтың жазбаларын өртеп жіберді. Акционерлік қоғам әлі де бар және "Oneida Limited" брендімен ас-аяқ бұйымдарының ірі өндірушісі болып табылады. 2004 жылдың қыркүйегінде Oneida Limited компаниясы 2005 жылдың басында АҚШ-тағы барлық өндірістік операцияларды тоқтататынын жариялады, бұл 124 жылдық дәстүрді аяқтады. Компания шетелде шығарылатын өнімдерді жобалауды және сатуды жалғастыруда. Компания өзінің өндірістік қондырғыларын сатуда. Жақында Нью-Йорктегі Шериллдегі тарату орталығы жабылды. Әкімшілік кеңселер Oneida аймағында қалды. Қоғамның соңғы түпнұсқа мүшесі Элла Флоренс Андервуд (1850–1950) 1950 жылы 25 маусымда Нью-Йорк штатының Oneida қаласының маңында Кенвудта қайтыс болды.

Мұра

Онеида қауымдастығы таратылғаннан кейін көптеген тарихтар мен жеке тұлғаның естеліктері жарияланды. Олардың арасында: Констанс Нойс Робертсонның «Онеида қауымдастығы: Автобиография, 1851–1876» және «Онеида қауымдастығы: Ажырасу, 1876–1881» еңбектері; Роберт С. Фогартидің «Онеидадағы құштарлық пен міндет: Тирза Миллердің жеке естелігі» және «Ерекше махаббат / Ерекше жыныстық қатынас: Онеида қауымдастығының күнделігі»; Спенсер Клаудың «Күнәсіз»; Элен Уэйланд Смиттің «Онеида: Еркін махаббат утопиясынан жақсы дастарқанға дейін»; сондай-ақ Джесси Кэтрин Кинсли, Коррина Акли Нойс, Джордж Уоллингфорд Нойс және Пьер Б. Нойс сияқты бұрынғы мүшелердің өмірбаяндары мен автобиографиялық еңбектері бар. Сара Воуэллдің «Ассассинация демалысы» кітабында Онеида қауымдастығы туралы мәліметтер келтірілген. Онда қауымдастық жалпы және Чарльз Дж. Гвитоның бес жылдан астам уақыт бойы қауымдастыққа мүше екендігі талқыланады. (Гвито кейіннен президент Джеймс А. Гарфилдты өлтірді.) Дэвид Флюсфедердің «Пайган үйі» (2007) романындағы перфекционист қауымдастық тікелей Онеида қауымдастығынан шабыт алған. Вирджиния штатындағы Твин Оукс қауымдастығында «Онеида» деп аталатын тұрғын үй бар. Твин Оукс, қасақана құрылған қауымдастық, ғимараттарына құлап кеткен қасақана қауымдастықтардың есімдерін береді.

Oneida Community Mansion House (Онида қауымдастығының сарай үйі)

Oneida Community Mansion House 1965 жылы ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тізілді, ал Oneida қауымдастығының сақталған негізгі материалдық мәдениеті осы ескерткіш ғимараттардан, заттар жинағынан және ландшафттан тұрады. Мансион үйінің бес ғимараты, Эрастус Гамильтон, Льюис У. Лидс және Теодор Скиннер жеке-жеке жобалаған, 33 акрлық жер учаскесінде орналасқан. Бұл жер 1848 жылы қауым құрылғаннан бері үздіксіз пайдаланылып келеді, ал қазіргі Мансион үйі 1862 жылдан бері қоныстанған. Бүгінде Oneida Community Mansion House – Нью-Йорк штатының жарғысымен құрылған коммерциялық емес білім беру ұйымы. Ол жыл бойы келушілерді экскурсиялармен, бағдарламалармен және көрмелермен қарсы алады. Oneida қауымдастығының материалдық және рухани мәдениетін, сондай-ақ 19 және 20 ғасырларға қатысты тақырыптарды сақтап, жинақтап, түсіндіреді. Мансион үйінде сонымен қатар тұрғын үйлер, түндеуге арналған бөлмелер мен жиналыстар өткізуге арналған орындар да бар.