Кіріспе

Француз утопиялық социалисі және философы (1772–1837) француз математигі Франсуа Мари Шарль Фурье (François Marie Charles Fourier, 7 сәуір 1772 – 10 қазан 1837) – француз философы, ықпалды ерте социалистік ойшыл және утопиялық социализмнің негізін қалаушылардың бірі. Оның өмірінде радикалды деп есептелген кейбір көзқарастары қазіргі қоғамда кең таралған. Мысалы, Фурье 1837 жылы «феминизм» сөзін алғаш рет қолданған деп саналады. Фурьедің әлеуметтік көзқарастары мен ұсыныстары мақсатты қауымдастықтар қозғалысына үлкен әсер етті. Олардың арасында АҚШ-тағы Утопия (Огайо штаты) қауымы, қазіргі Даллас (Техас штаты) қаласының жанындағы Реюнион, Цюрих көлі (Иллинойс штаты), Ред-Банктегі (Нью-Джерси штаты) Солтүстік Америкалық фалангасы, Массачусетс штатының Вест-Роксбери қаласындағы Брук фермасы, Нью-Йорк штатындағы Коммунитет Плейс және Содус-Бэй фалангасы, Силквилл (Канзас штаты) және тағы да басқалары бар. Францияның Гиз қаласында ол Годиннің отбасылық қауымдастығына ықпал етті. Кейіннен Фурье түрлі революциялық ойшылдар мен жазушыларға әсер етті.

Өмір

Фурье 1772 жылдың 7 сәуірінде Франциядағы Бесансон қаласында дүниеге келген. Шағын кәсіпкердің ұлы Фурье әкесінің кәсібінен гөрі сәулет өнеріне көбірек қызығушылық танытқан. 1781 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Фурье әкесінің мүлкінің бестен екі бөлігін алды, оның құны 200 000 франктан астам болды. Бұл Фурьеге Еуропаны еркін аралап көруге мүмкіндік берді. 1791 жылы ол Бесансоннан Лионға көшіп, саудагер М. Бускеге жұмысқа орналасты. Фурье саяхаттары оны Парижге де жеткізді, онда ол бірнеше ай бойы Статистика басқармасының басшысы болып қызмет етті. Саудагер және хатшы болып жұмыс істегендіктен, оның зерттеулері мен ойлары уақыт бойынша шектеулі болды: ол «саудагерлердің алаяқтығына қызмет етуден» және «алдамашылық пен ар-ұятты жоятын міндеттерден» шағымданды. Ол жазуға кірісті. Оның алғашқы кітабы 1808 жылы жарық көрді, бірақ көптеп сатылмады. Алты жыл өткен соң, ол Мсье Жюст Мюйронның қолына тиді, ол ақырында Фурьеге демеуші болды. Фурье 1816 және 1821 жылдар аралығында көптеген жазбаларын жазды. 1822 жылы ол кітаптарын қайтадан сатуға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Фурье 1837 жылы Парижде дүние салды.

Идеялар

Фурье әлеуметтік табыстың кілті – қамқорлық пен ынтымақтастық деп мәлімдеді. Ол ынтымақтастыққа негізделген қоғамның өнімділігі зор өседі деп сенді. Жұмысшылар өз еңбегі үшін, оның үлесіне қарай сыйақы алатын болар еді. Фурье мұндай ынтымақтастықты "фаланкс" деп атаған қауымдастықтарда көреді, олар Phalanstères немесе "үлкен қонақ үйлер" деп аталатын құрылымдарға негізделген. Бұл ғимараттар төрт қабатты пәтер кешендері болатын, онда ең байлар жоғарғы қабаттарда, ал ең кедейлер бірінші қабаттағы үйлерде тұратын болар еді. Әйқындық жұмысқа байланысты анықталатын, ал жұмыс адамның қызығушылығы мен құштарлығына сәйкес тағайындалатын. Қызығушылық тудырмайтын жұмыстарға жоғары жалақы төленетін. Фурье сауданы, оны еврейлермен байланыстырған, "барлық жаманшылықтың бастауы" деп санады және еврейлерді фаланстерлердегі шаруашылық жұмысына мәжбүрлеуді жақтады. Өмірінің соңында Фурье Ротшильдтердің көмегімен еврейлердің Палестинаға оралуын қолдады. Джон К. Рот пен Ричард Л. Рубенштейн Фурьені экономикалық және діни антисемитизмге, ғасыр соңында пайда болған нәсілдік антисемитизмге қарағанда, көбірек жетелейтін күш деп қарастырады. Ол "мәдениет" сөзін жағымсыз мағынада қолданды; сондықтан "Фурье өзінің замандас ойшылдары мен идеологияларын соншалықты жек көріп, философ және мәдениет терминдерін үнемі жағымсыз мағынада қолданды. Оның сөздігінде мәдениет – бұзылған тәртіп, адалдықсыздық пен шектеудің синонимі. Фурьедің мәдениетке жасаған шабуылы оның замандас әлеуметтік сыншыларының еңбектерінде кездеспейтін ерекшеліктерге ие болды".

Жұмыс және бостандыққа шыққан құмарлықтар

Герберт Маркуз үшін "Дамыған индустриялық қоғамда либидиналдық еңбек қатынастары идеясы ой-сана дәстүрінде аз қолдау табады, ал мұндай қолдау бар жерде ол қауіпті сипатқа ие болып көрінеді. Еңбекті ләззатқа айналдыру – Фурьедің социалистік утопиясының басты идеясы". Фурье бұл трансформация әлеуметтік институттардың толық өзгеруін талап етеді деп санайды: әлеуметтік өнімді қажеттілікке сәйкес бөлу, жеке қабілеттері мен бейімділіктеріне сәйкес функцияларды тағайындау, функциялардың үнемі өзгеруі, қысқа жұмыс уақыты және т.б. Бірақ "тартымды еңбек" (travail attrayant) мүмкіндігі, ең алдымен, либидиналдық күштердің босауынан туындайды. Фурье адам табиғатында индустриалды тартымдылық бар екенін қабылдайды, ол ләззатты бірлескен еңбекке мүмкіндік береді. Бұл тартымдылық ақыл-ойының, міндетінің, әдепсіздіктің қарсылығына қарамастан, сақталып қалатын адамның құмарлық сезіміне негізделген. Бұл құмарлық сезім үш негізгі мақсатқа бағытталған: "әсемдік, яки бес сезімнің ләззатын" жасау; достық пен махаббатқа негізделген либидиналдық топтарды қалыптастыру; және осы топтарды жеке "құмарлықтардың" (ішкі және сыртқы "ойындардың") дамуына сәйкес жұмыс үшін ұйымдастыратын үйлесімді тәртіпті құру. Бір күні олардың саны алты миллионға жетеді, оларды әлемдік "омниарх" немесе (кейін) Фалангалардың Дүниежүзілік Конгресі басқарады. Ол жыныстық қанағатсыздықтан зардап шегетіндерге де көңіл бөлді; сүйіскендерінен айырылғандарды феялар корпусы алып кететін, олар оларды тез арада махаббатқа тойымсыздықтан емдейтін, ал қонақтар кездейсоқ қарым-қатынасқа жарамды серіктестерді табу үшін тұлғалардың картотекасын қарастыра алатын. Ол сондай-ақ гомосексуализмді кейбір адамдардың жеке таңдауы ретінде қорғады. Анархист Хаким Бей Фурье идеяларын былайша сипаттайды: Фурье жүйесіндегі Гармонияда өнеркәсіп, қолөнер, ауыл шаруашылығы сияқты барлық шығармашылық қызмет босатылған құмарлықтан туындайды – осы "тартымды еңбек" теориясы. Фурье еңбектің өзін жыныстық сипатқа ие етеді – Фаланстердегі өмір – үздіксіз, күшті сезімдерге, ой-санаға және белсенділікке толы, ғашықтар мен жабайы энтузиасттардың қоғамы.

Әйелдер құқықтары

Фурье әйелдер құқығын қолдады. Ол барлық маңызды жұмыс орындары әйелдерге дағдылары мен қабілеттеріне қарай ашық болуы керек деп санды, гендерлік себептермен жабылып қалмауы тиіс. Ол әйелдерді жеке тұлғалар ретінде қарастырды, адам жұбының жартысы емес деп есептеді. Фурье "дәстүрлі" некенің әйелдің адам ретіндегі құқықтарына зиян келтіруі мүмкін екенін түсінді, сондықтан өзі ешқашан үйленбеді. "Гомосексуалдық" термині пайда болғанға дейін жазған ол, ерлер мен әйелдердің жыныстық қажеттіліктері мен бейімділіктерінің кең ауқымды екенін, олар өмір бойы өзгеріп, бір жынысты тарту мен андрогендік сияқты түрлерді де қамтуы мүмкін екенін айтты. Ол, егер зорлық-зомбылық болмаса, барлық жыныстық көріністердің қанағаттандырылуы керек екенін, ал "өзгешеліктің мойындалуы" шын мәнінде әлеуметтік интеграцияны күшейтеді деп мәлімдеді. Фурье әрбір адамды екі жағынан азат етуді мақсат тұтты: білім беру арқылы және адамның құмарлықтарын босату арқылы.

Еврейлерге қарсылық

Фурье яһудилерді "саяси организмнің жарасы және құлдырауы" деп атады. Ол үкіметтің яһудилердің "құпия және бұзылмас одағы" деп атаған нәрсеге қарсы тұрғанда әлсіз және "мойынсұнып" қалғаны үшін сынады. Орта ғасырдан кейінгі антисемиттік риторикада яһудилерді біртұтас ұлттық мәдениетке (француз ұлтшылдары бағалаған) сіңіре алмайды деп айыптаған. Фурье яһудилердің адал емес екенін және жақсы француз азаматтары бола алмайтынын айтқан жазушылардың бірі болды. Басқалары сияқты, ол яһудилерге яһуди емес адамдармен бір үстелге отырып тамақтануға тыйым салатын діни шектеулерге үлкен мән берді: ол тек дастарқанға отырып, ішімдік ішті; ол тағамдардың ешқайсысын жеуден бас тартты, өйткені оларды христиандар дайындаған. Христиандар мұндай қайратсыздыққа шыдамдылық танытуы керек. Яһуди дінінде бұл басқа діндерге деген қарсылық пен жек көрушілік сезімін білдіреді. Егер бір дін өзінің жек көрушілігін қорғаушыларының дастарқанына дейін жеткізуді қаласа, оны қорғауға бола ма?

Фурье және оның еңбектері туралы

б. 213–255
Ллойд Джонс, И. Д. «Шарль Фурье, нақты көреген» "Тарих бүгін" 12#1 (1962): б. 198–205. «Портрет: Шарль Фурье (1772–1837)». La nouvelle lettre, №1070 (2011 жылғы 12 наурыз): 8.

Фурьеизм және оның өлімнен кейінгі әсері туралы

Барт, Роланд. Сад, Фурье, Лойола. Париж: Сейль, 1971. Брок, Уильям Х. Төбедегі фаланкс: Трансценденталистер айнасындағы фурьеизмге жауаптар. Диссертация, Лойола университеті, Чикаго, 1996. Дерош, Анри. Мерекелік қоғам. Жазылған фурьеизмнен тәжірибелік фурьеизмге дейін. Париж: Сейль, 1975. Энгельс, Фредерик. Дюрингке қарсы. 25:1, 309-бет. Маркс, Карл және Фредерик Энгельс. Карл Маркс, Фредерик Энгельс: Жиналған еңбектер [MECW]. 46 том, қазіргі кезге дейін. Мәскеу: Прогресс, 1975. Джеймсон, Фредерик. "Фурье; немесе; Онтология және утопия".