Кіріспе

Өсімдік түрі

Lythrum salicaria немесе қызғылт сальдос – Lythraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Оны Primulaceae тұқымдасына жататын және "loosestrife" деген ортақ аты бар басқа өсімдіктермен шатастырмау керек. Басқаша атаулары: тіккенді сальдос және қызғылт Lythrum. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдік Еуропа мен Азияда, сондай-ақ Австралияда да табиғи түрде өседі.

Сипаттама

Lythrum salicaria биік өсіп, клоналды колониялар немесе одан да кеңірек таралып, бір ағаш тәрізді тамырдан көптеген тік сабақтар шығады. Сабақтары қызғылт-пурпур түсті және көлденең қимасы төртбұрышты. Жапырақтары ланцет тәрізді, ұзын және кең, мамықты және жапырақ сабағы жоқ, қарама-қарсы немесе үштен бірге орналасқан. Гүлдері қызғылт-пурпур түсті, диаметрі ..., алты күлте жапырақтан (кейде бесеуден) және 12 аталықтан тұрады, жапырақшалардың немесе жапырақтардың қойнауларында тығыз шоғырланған; үш түрлі гүл болады, аталықтары мен аналық бағанасы әртүрлі ұзындықта – қысқа, орташа немесе ұзын; әр гүл түрі тек басқа түрлердің бірімен ғана тозаңдана алады, өзімен емес, осылайша түрлі өсімдіктер арасындағы тозаңдану қамтамасыз етіледі. Гүлдерге көптеген түрлі жәндіктер келеді және оларды жалпы тозаңдану синдромымен сипаттауға болады. Жемісі – көптеген ұсақ тұқымдары бар кішкентай қапшық. Гүлдеу жаз бойы созылады. Тұқымдары піскен кезде, күздің басында жапырақтары сусызданудан жарқырап қызыл түске айналады; қызыл түс шамамен екі аптаға дейін сақталуы мүмкін. Алдыңғы өсімдік маусымындағы құрғаған сабақтары қоңыр түсті болады.

Тарату

Lythrum salicaria Еуропа, қоңыржай Азия және солтүстік-батыс Африкаға тән. Ол сонымен қатар әлемнің көптеген қоңыржай аймақтарында табиғи түрде тараған, оның ішінде Африканың оңтүстік бөлігінде, Солтүстік Америкада және Оңтүстік Америкада да кездеседі. Бұл түрдің Австралияға жақында ғана әкелінгені есілген, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльсте колониялық кезеңге дейінгі гүл тозаңы үлгілері табылды, бұл басқа жолмен тарағанын көрсетеді; Австралия билігі бұл мәселені әлі де шешілмеген деп санайды. Солтүстік Америкада қызғылт түсті саңырауқұлақ (loosestrife) шөптік далаларға шабуылдай алады.

Инвазивті түр ретінде

Қызғылт түсті жолақты тұқым жаңа Зеландия мен Солтүстік Америкаға әкелінді, онда ол қазір кеңінен табиғиданып (өздігінен таралып) және кейбір бақылау агенттерінде ресми түрде тізімделген. Оның таралуы сирек жағдайда өзендер мен каналдарда су ағынының күрт бұзылуына және су құстарынан қосмекенділерге, тіпті балдырларға дейін организмдердің тіршілік цикліне әсер етуі мүмкін. Бір өсімдік жылына 2,7 миллионға жуық ұсақ тұқым береді. Жел мен су арқылы оңай тарайтын тұқымдар, қыстағаннан кейін ылғалды топырақта өнеріп шығады. Өсімдік топыраққа немесе суға қалған тамыр бөліктерінен де қайтадан өсіп шығуы мүмкін. Бір рет орныққаннан кейін, жолақты тұқымдың тобын механикалық және химиялық тәсілдермен жою қиын және қымбатқа түседі. "Еуропалық сабандық жіп" (L. virgatum) деген атпен сатылатын өсімдіктер, атауының өзгешелігіне қарамастан, бір түрге жатады. Кейде сатылатын өсімдіктер мүжіл болады, бұл артықшылық. Солтүстік Америкада қызғылт түсті жолақты тұқымды ұқсас жергілікті өсімдіктерден (мысалы, отқа ұқсайтын Chamerion angustifolium, көк вербена Verbena hastata, Liatris Liatris spp. және спирея (Spiraea douglasii) сабақтарының бұрышты болуымен, сондай-ақ тік бұрышта орналасқан және тісті емес жапырақтарының жұптарымен ажыратуға болады.

Биологиялық бақылау

Қызғылт түсті лағыл (Purple loosestrife) сәтті биологиялық зиянкестермен күресудің үлгісін көрсетеді. Зерттеулер 1985 жылы басталды және бүгінде өсімдік оны жейтін көптеген жәндіктердің арқасында жақсы басқарылады. Бес түрлі қоңыз қызғылт түсті лағылды табиғи тамақ ретінде пайдаланып, өсімдікке айтарлықтай зиян келтіреді. Биологиялық күресу агенттері ретінде қолданылатын қоңыздар: екі түрлі жапырақ қоңызы – Galerucella calmariensis және Galerucella pusilla; және үш түрлі мырыш қоңызы – Hylobius transversovittatus, Nanophyes breves және Nanophyes marmoratus. Galerucella түрлерінің кез келгенінің таралуы қызғылт түсті лағылдың толықтай жойылуына өте тиімді, бір аумақтағы өсімдіктердің 100%-ға дейін жапырақтарын жеп тастайды. Ectropis crepuscularia көбелегі көптеген түрлі өсімдіктермен қоректенеді және өзі зиянкес екендігіне байланысты биологиялық күресуге жарамсыз.