Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Эризимус, немесе қабырға гүлдері – капуста тұқымдасына (Brassicaceae) жататын гүлді өсімдіктер туысы. Оған 150-ден астам түрі кіреді, олардың көпшілігі танымал бағбандық өсімдіктер және көптеген жабайы түрлер. Эризимус сабақтан өсетін жұлдыз тәрізді және/немесе екі жақты трихомаларымен, сары, қызыл, қызғылт немесе апельсин түсті гүлдерімен және көп тұқымды бақалшақтарымен ерекшеленеді.

Морфология

Қабырға гүлдері - бір жылдық, шөптесін көп жылдық немесе жартылай бұталар. Көп жылдық түрлердің өмір сүру ұзақтығы қысқа, ал егісте екі жылдық ретінде өсіріледі. Көптеген түрлердің сабақтары тік өседі, екі бөлікті түктермен жабылған, көлемі әдетте 25 ± 53 см × 2–3 мм. Жапырақтары тар және бекітілген. Төменгі жапырақтары кең және дөңгелек пішіндес, артқа қарай бағытталған тілімдерімен, 50–80 мм × 0.5–3 мм. Сабақ жапырақтары жіңішке, бүтін, ақшыл түсті, екі бөлікті түктерімен; 21–43 мм × 1.5–2 мм. Гүл шоғырлары сабақ бойындағы қысқа, тең сабақтарда ара-араға орналасқан, жарқыраған сарыдан қызыл немесе қызғылт екі жақты гүлдерден тұрады. Гүлдеу көктем және жаз айларында жүзеге асады. Erysimum semperflorens түрі, Марокко және Алжирге тән, ақ гүлдерге ие. Сабақтың гүлдейтін бөлігі 4-тен 7 мм-ге дейін жетеді. Төрт қапша тәрізді, ашық жасыл тостаған жапырақтары, 5–7 мм × 1.5–2 мм.

Этимология

Эризимус туысының атауы ежелгі грек тіліндегі эризимоннан ([[wikt:ἐρύσιμον, Sisymbrium officinale немесе қысқаша=y, hedgenettle) шыққан, ал ол эрио ([[wikt:ἐρύω) сөзінен туындаған, ол "сүретінге немесе тартып алуға" немесе эрисо, rhyomai ([[wikt:ῥύομαι) түрінің бір формасы, оның емдік қасиеттеріне байланысты "қорғауға" немесе "емдеуге" деген мағынаны білдіреді.

Тарату

Қабырға гүлдері Еуразияның, Солтүстік Африканың және Макаронезияның, сондай-ақ Коста-Рикаға дейінгі Солтүстік Американың табиғи өсімдігі. Көптеген қабырға гүлдері тек шағын аумақтарда ғана кездеседі, мысалы:
E. etnense (Этна тауы)
E. franciscanum (Солтүстік Калифорния жағалауы)
E. kykkoticum (Кипр – дерлік жойылды)
E. moranii (Гваделупа аралы)
E. nevadense (Испанияның Сьерра-Невада таулары)
E. scoparium (Тенерифе аралындағы Тейде жанартауы)
E. teretifolium (Қауіпті түр – Калифорния штатының Санта-Круз округінің құмды төбелері)

Өсіру

Қабырға гүлдерінің көпшілігі (мысалы, Эризимум 'Chelsea Jacket') Оңтүстік Еуропадан шыққан E. cheiri (көбінесе Cheiranthus туысына жатқызылады) негізінде алынған. Олар жиі саңырауқұлақ және бактериялық ауруларға шалдығады, сондықтан екі жылдық өсімдік ретінде өсіріп, гүлдегеннен кейін жою ұсынылады. Сондай-ақ, олар Brassicaceae тұқымдасының ауруы – клубной гнильге (clubroot) сезімтал. Өсу үшін құрғақ, өте жақсы дренаждалған топырақ қажет, және олар көбінесе қабырға арасындағы бос цемент ерітіндісінде сәтті өседі, содан да олардың халық арасындағы аты шыққан. Гүлдердің түсі жылы спектрде кең ауқымды: ақ, сары, қызғылт сары, қызыл, күлгін, қоңыр, мове және қара қоңыр. Көктемде гүлдейтін гүлдер әдетте күшті хош иіске ие. Қабырға гүлдері көктемгі гүлзарлар схемаларында лала гүлдерімен және маргариткамен (forget-me-not) жиі үйлестіріледі. 'Bowles's Mauve' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық Еңбек сыйлығын (Award of Garden Merit) алған. Жылы аймақтарда бұталы, мәңгі жасыл көп жылдық өсімдікке айналуы мүмкін. Олардың иісі күшті және араларды қызықтырады.

Экология

Эризимум Солтүстік жарты шарда әртүрлі орталарда кездеседі және әртүрлі морфология мен өсу ерекшеліктерін дамытқан (шөптесін бір жылдық немесе көп жылдық, және ағаш тәрізді көп жылдық). Әртүрлі Erysimum түрлерінің личинкалары кейбір Lepidoptera (көбелектер) түрлері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде бақша кілемшесі (Xanthorhoe fluctuata). Сонымен қатар, Ceutorhynchus chlorophanus сияқты мырыштар жемістердің ішінде тіршілік етеді және дамитын тұқымдармен қоректенеді. Көптеген қоңыздар, зиянкестер және шегірткелер жапырақтары мен сабақтарын жейді. Кейбір сүтқоректі өсімдікқоректілер, мысалы, Солтүстік Америкадағы қашан (Odocoileus hemionus), Моңғолиядағы аргали (Ovis ammon), Орталық Еуропадағы қызыл қашан (Cervus elaphus) немесе Пиреней түбегіндегі испандық тау ешкісі (Capra pyrenaica) қабырға гүлдерінің гүлдейтін және жеміс беретін сабақтарымен қоректенеді. Erysimum crepidifolium (ақ қабырға гүлі) кейбір жалпы омыртқалы өсімдікқоректілерге улы. Көптеген қабырға гүлдері тозаңдануда жалпылаушы, олардың гүлдеріне көптеген түрлі аралар, ара ұшқындары, гүлжандықтар, көбелектер, қоңыздар және құмырсқалар келеді. Дегенмен, кейбір мамандандырылған түрлер де бар. Мысалы, Erysimum scoparium тек Anthophora alluadii арқылы тозаңданады.

Қорғау құрастырмалары

Көптеген Brassicaceae сияқты, Erysimum тұқымдасының түрлері қорғаныс қосылыстары ретінде глюкозинолаттарды өндіреді. Дегенмен, Brassicaceae-дегі басқа тұқымдардың көбінен айырмашылығы, Erysimum жүрек гликозидтерін де жинақтайды, бұл жәндіктерді қорғауда маңызды экологиялық рөл атқаратын фитохимиялық заттардың тағы бір класы, және/немесе жұмыртқа салуды бұлшық еттердегі иондық каналдардың жұмысын тоқтату арқылы шектеуге мүмкіндік береді. Бұл заттар жалпы және тіпті кейбір мамандануға бейім жәндіктердің өсімдіктермен қоректенуін тоқтатуға жеткілікті. Жүрек гликозидтерін өндіру Erysimum-да кең таралған, осы тұқымдағы кем дегенде 48 түрде осы қосылыстар кездеседі. Эризимус крепидиелиумда жүрек гликозидтерінің жинақталуы, бірақ басқа сынақтан өткен түрлерде емес, жасмон қышқылы және метил жасмонатпен емдеу нәтижесінде шақырылады. Молекулалық филогенетикалық талдау көрсеткендей, жүрек гликозидтерін өндірмейтін басқа Brassicaceae түрлерінен Erysimum-ның эволюциялық айырмашылығы Плиоценде (2.33–5.2 миллион жыл бұрын) басталған, бұл осы тұқымда жүрек гликозидтерінің қорғаныс қасиеті ретінде салыстырмалы түрде жақында пайда болғанын көрсетеді.

Өсімдіктерден құтылу

Өсімдіктердегі жаңа химиялық қорғаныстардың эволюциясы, мысалы, Erysimum туысындағы карденолидтер, мамандандырылған жемтіңіздерден қашуға және жаңа экологиялық нишаларға кеңейуге мүмкіндік береді деп болжанады. Крестгүлділермен қоректенетін Pieries rapae (ақ капуста көбелегі) Erysimum cheiranthoides-тегі карденолидтердің әсерінен тамақтанудан және жұмыртқа салудан аулақ тұрады. Сол сияқты, дерлік барлық крестгүлді түрлерге жұмыртқа салатын Anthocharis cardamines (сары ұшты көбелек) E. cheiranthoides-тен жаңғырықтайды. Erysimum asperum (батыс қабырға гүлі) Pieris napi macdunnoughii (синонимі Pieris marginalis, жиекті ақ көбелек) тамақтануына және жұмыртқа салуына төзімді. Екі крестгүлділермен қоректенетін қоңыздар, Phaedon sp. және Phyllotreta sp., сүйікті тамақ өсімдіктеріне жағылған карденолидтердің әсерінен тамақтанудан бас тартты. Жемтіңіздерден қашудан кейін түрленудің күшейгендігі туралы гипотезаға сәйкес, 128 Erysimum түрін қамтитын филогенетикалық зерттеулер Еуразияда 0,5-тен 2 миллион жыл бұрын, ал Солтүстік Америкада 0,7-ден 1,65 миллион жыл бұрын түрлердің әртараптануын көрсетті. Эризимумның медициналық қолданылуы орта ғасырдан кейін Еуропада сирек болғанмен, Erysimum diffusum, сондай-ақ тазартылған эризимин мен эризимосид жақында украиндық этноботаникалық ем ретінде қолданылды.