Гүлді өсімдіктер туысы - Плантaго (Plantago)

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Plantago – Plantaginaceae тұқымдасына жататын шамамен 200 түрді қамтитын гүлді өсімдіктер туысы. Олар көбінесе плантай немесе көк шұбар деп аталады. «Плантай» деген жалпы атау басқа, байланыссыз бананмен де ортақ. Көпшілігі шөптесін өсімдіктер, бірақ кейбіреулері бұта сияқты өседі.

Сипаттама

Жапырақтары сабақсыз немесе нашар дамыған сабаққа ие. Олардың жапырағының кең бөлігінен бес немесе үш параллель тамыр шығады. Жапырақтары түрлеріне қарай кең немесе тар болуы мүмкін. Гүлшоғырлары әдетте биік сабақтарда орналасқан, қысқа конус немесе ұзын масақ пішіндес болып келеді, және көптеген ұсақ, желмен тозаңдалатын гүлдерден тұрады.

Этимология

Платаго туысының атауы классикалық латын тіліндегі плантаго атауынан келген, ол классикалық латын тілінде платагоның кейбір түрлерін, соның ішінде ірі платаго (Plantago major) және орта платаго (Plantago media) сияқтыларын білдірген. Латын тілінде бұл атау классикалық латын сөзі планта – "аяқтың табаны" дегеннен құралған. Атау осылай қалыптасқан себебі, осы түрлердің жапырақтары жер бетіне жақын, дерлік тегіс өседі. Латын тіліндегі "аго" жұлағы "бір түрлі" немесе "бір сияқты" дегенді білдіреді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түрлер бүкіл әлемде таралған, оның ішінде Америка, Азия, Австралия, Жаңа Зеландия, Африка және Еуропада кездеседі. Осы туыстың көптеген түрлері космополиттік арамшөптер болып саналады. Олар түрлі орталарда өседі, көбінесе сіңген жерлер немесе батпақтар сияқты ылғалды жерлерде кездеседі. Сонымен қатар, альпілік және жартылай альпілік, сондай-ақ жағалау аймақтарында да таралған. Космополиттік арамшөптерді көбінесе жол жиегінде кездестіруге болады.

Экология

Жапырақты банандар кейбір Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) түрлерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады.

Қолданылуы

Қызылжапырақ ежелгі заманнан бері адам тағамы ретінде қолданылып келеді. Мысалы, Калифорнияның Орталық жағалауындағы археологиялық зерттеулер бұл түрдің Миллингстон горизонтынан бері тағам ретінде пайдаланылғанын көрсетті. Көп жапырақты сорттары кейде салаттарға, жасыл соустарға және т.б. жапырақты көкөніс ретінде қолданылады. Жас, нәзік жапырақтарын шикі жеуге болады, ал ересек жапырақтарын пісіруге болады. Тұқымдарын күріштей пісіруге болады. Plantago туысының түрлері ежелгі заманнан бері емдік мақсатта қолданылып келеді. Бұл шөп сіңдіретін, уытқа қарсы, микробқа қарсы, қабынуға қарсы, гистаминге қарсы, сондай-ақ жұмсартатын, қақырық шығаратын, қан тоқтататын және зәр айдайтын қасиеттерге ие. Жапырақтарынан жасалған балаусаны жәндік шаққанда, уытты өсімдіктерден (мысалы, уытты еменнен) туындаған бөртпелерге, кішкентай жаралар мен іріңді жараларға қолдануға болады. Халық арасында жылан шаққанда да емдейді деп есептейді және Солтүстік Американың Дакота тайпасы оны осы мақсатта пайдаланған. Ішкі қолдану үшін, ол жөтел мен бронхитке, шай, тұндырма немесе сироп түрінде қолданылады. Жапырақтан жасалған шай іш өткенінен құтылуға көмектеседі. Қызылжапырақтың тұқымдық қабығы ылғалданғанда кеңейіп, шырышты болады, әсіресе P. psyllium, ол көптеген танымал лаксативтер мен талшық қосымшаларында, мысалы, Метамуцилде қолданылады. P. psyllium тұқымы іш қату, тітіркенішті ішек синдромы, диеталық талшықпен толықтыру және дивертикулезге пайдалы. Шөл үнді бидайығының (P. ovata) қабығын ұнтақтау арқылы шырыш алынады. Бұл шырыш, сонымен қатар псиллиум деп те аталады, көбінесе Isabgol ретінде сатылады, ол ішек қозғалысын реттеуге және іш қатуды емдеуге қолданылатын лаксатив. Ол Аюрведа және Унани дәстүрлі медицинасында әртүрлі ішек проблемаларын емдеу үшін қолданылып келеді. Псиллиум қосымшалары әдетте ұнтақ түрінде, жеткілікті мөлшерде сұйықтықпен бірге қолданылады. Күніне кем дегенде 7 грамм мөлшерде, су, шырын сияқты сұйықтықтармен бірге қабылданады, кейбіреулер холестерин деңгейін төмендету үшін осылай қолданады. Іш қатуды емдеу үшін көптеген псиллиум өнімдері бар. Әдеттегі доза күніне екі рет шамамен 3,5 грамм. Псиллиум сонымен қатар көптеген дайын тамақтардың құрамына кіреді. Сербия, Румыния, Болгария және Ресейде Plantago major жапырақтары антисептикалық қасиеттеріне байланысты кесулер мен сырғанақтарда инфекцияның алдын алу үшін халықтық ем ретінде қолданылады. Словенияда және басқа да Орталық Еуропа аймақтарында жапырақтар дәстүрлі түрде үйкелістен (мысалы, тығыз аяқ киімнен) пайда болған көпіршіктерді емдеу үшін сырттан қолданылған. Сондай-ақ, қызылжапырақ шаруашылық жануарларынан (рұмианттардан) шығатын метанды азайтуға пайдалы болуы мүмкін, себебі оның құрамындағы табиғи заттар (мысалы, конденсирленген таниндер; ~14 г/кг DM) метаногенезді шектейтін негізгі механизм болып табылатын ацетат-пропионат арақатынасына әсер етеді. Қазіргі уақытта агрономиялық қиындықтарға байланысты бұл кең ауқымда қолдануға мүмкін емес.

Plantain has been consumed as human food since prehistory. For example, archaeological recovery along California's Central Coast has demonstrated use of this species as a food since the Millingstone Horizon. The broad leaved varieties are sometimes used as a leaf vegetable for salads, green sauce, and so on. Tender young plantain leaves can be eaten raw and older leaves can be cooked. The seeds can be cooked like rice. Plantago species have been used since prehistoric times as herbal remedies. The herb is astringent, anti toxic, antimicrobial, anti inflammatory, anti histamine, as well as demulcent, expectorant, styptic and diuretic. Externally, a poultice of the leaves is useful for insect bites, poison ivy rashes, minor sores, and boils. In folklore it is even claimed to be able to cure snakebite and was used by the Dakota Indian tribe of North America for this. Internally, it is used for coughs and bronchitis, as a tea, tincture, or syrup. Tea made from the leaves may help cure diarrhea. Plantain seed husks expand and become mucilaginous when wet, especially those of P. psyllium, which is used in common over the counter bulk laxative and fiber supplement products such as Metamucil. P. psyllium seed is useful for constipation, irritable bowel syndrome, dietary fiber supplementation, and diverticular disease. Mucilage from desert indianwheat (P. ovata) is obtained by grinding off the husk. This mucilage, also known as psyllium, is commonly sold as Isabgol, a laxative which is used to control irregular bowel syndrome and constipation. It has been used as an indigenous Ayurvedic and Unani medicine for a whole range of bowel problems. Psyllium supplements are typically used in powder form, along with adequate amounts of fluids. A dose of at least 7 grams daily taken with adequate amounts of fluid (water, juice) is used by some for management of elevated cholesterol. There are a number of psyllium products used for constipation. The usual dose is about 3.5 grams twice a day. Psyllium is also a component of several ready to eat cereals. In Serbia, Romania, Bulgaria and Russia, leaves from Plantago major are used as a folk remedy to preventing infection on cuts and scratches because of its antiseptic properties. In Slovenia and other Central European regions, the leaves were traditionally used topically as a cure for blisters resulting from friction (such as caused by tight shoes etc.). There may also be a use for plantains in the abatement of enteric methane from ruminants, as the natural compounds present (e. g. condensed tannins; ~14 g/kg DM), affect the acetate propionate ratio in the rumen, which is a primary mechanism by which methanogenesis is restricted. Currently this is not a viable option in any significant scale due to agronomic difficulties.

Мәдениет

Ежелгі ағылшын тілінде Вегбраде деп аталатын плантаго – 10 ғасырда жазылған, пұтқа табынушы англосаксондық "Тоғыз шөп" сиқырында шақырылған тоғыз өсімдіктің бірі.