Кіріспе
1948 жылы Невил Шуттың жазған "No Highway" романы, ал Circa Zero тобы "No Highway" әнін осы романға арнап жазған. Роман 1951 жылы түсірілген "Аспандағы жол жоқ" фильмінің негізі болды. Бір ғалым "Рейндер" деп аталатын жаңа ұшақтың кейбір бөліктерінде металл тез тозуы мүмкін екенін, ресми есептерден бұрын болатынын айтады, бірақ ешкім оған сенбейді. Кеңес елшісінің қаза болған апат орнына ұшып бара жатқанда, ол өзінің ұшағының да "Рейндер" екенін және рұқсат етілген уақыттан екі есе көп ұшқанын біледі. Ол техникалық білімін пайдаланып, ұшақ жерге қонғаннан кейін саботаж жасайды, бұл оның сенімділігіне күмән тудырады. Роман қауіпсіздікке қатысты көзқарас, басшылық пен мамандардың мүдделерінің қақтығысы, суық соғыс дипломатиясы, жалғыз ата-ана болу және болжам жасау сияқты көптеген тақырыптарды қамтиды, соңында ғалымның теориясы расталады. Роман кейінірек болған апаттарды болжағандай көрінеді және металл тозуы туралы жаңа білімге негізделгендіктен, жаңа инженерлік шындықты ашатын сирек романның бірі саналады. Шут – авиациялық жобалаушы және Airspeed Ltd. авиациялық компаниясының негізін қалаушылардың бірі болған.
the song "No Highway" by Circa Zero
No Highway is a 1948 novel by Nevil Shute. It formed the basis of the 1951 film No Highway in the Sky. A scientist has been claiming that certain parts of a new aircraft called a Reindeer will develop metal fatigue sooner than officially estimated, but nobody takes him seriously. While flying to the site of an air crash that killed a Soviet ambassador, he discovers that his own plane is a Reindeer which has already flown twice its permitted number of hours. He uses his technical knowledge to sabotage it as soon as it lands, putting his credibility further in doubt. The plot weaves together many themes, such as attitudes to safety, conflicts of interest between management and professionals, Cold War diplomacy, single parenthood and clairvoyance, before the scientist’s theory is finally vindicated. As the novel appears to presage some later real life disasters and is based on just emerging knowledge of metal fatigue, it is said to be one of few novels to reveal a new engineering truth. Shute was a pioneer aircraft designer and co founder of the aircraft construction company Airspeed Ltd.
Сюжет
Баяндаушы – доктор Скотт, оның бөлімін қысқарту үшін шақырылған, ал сюжет Теодор Хониге қатысты, ол бастапқыда күмәнді батыр ретінде көрінеді. Мырза Хони жесір, дәстүрлі британдық өмір салтын ұстанбайды және кішкентай қызы Элспетті жалғыз өсіреді. Ол алюминий конструкцияларының шаршауы туралы зерттеулермен айналысады. Қазіргі уақытта ол жаңа әуе кемесінің, құрастырылған "Ратланд Рейндерінің" жоғары көтерілген қанаттарындағы мүмкін болатын ақауларды зерттеуде. Хони жаңа басшыға күдіспен қарайды, сыртқы түрі әсерлі емес және жұмысына соншалықты берілгендіктен, оның сыртқы әлеммен қарым-қатынасы – бұрын да жақсы болмаған – нашарлай түседі. Оқиға барысында адамдар оны сыртқы келбетімен немесе пирамидалар туралы зерттеулер сияқты ерекше қызығушылықтарымен бағалайды. Хони кванттық механикаға қатысты (жорамал) теория арқылы алюминий қорытпасының конструкциясы әдеттегі есептеулерде көрсетілген қызмет мерзімінен бұрын ғана бұзылуы мүмкін екенін болжайды. Ол "Рейндер" ұшағының қосалқы қанатын шаршау сынағында пайдаланады. Хонидің теориясы бойынша, қанаттың түбіндегі металл металл шаршауынан зардап шегіп, кристалдық сынумен бұзылады. Доктор Скотт келгенге дейін, Хонидің алаңдаушылығына қарамастан, ұшақ жақында ғана пайдалануға берілді. Хонидің жұмысы оның алыс теориясын жоққа шығаруға, қауіпсіздік мәселесін көтермейтіндей көрінеді. Бірақ жаңа келген Скотт мырза оны Кеңес елшісін тасымалдаған "Рейндер" ұшағының апатымен байланыстырады, оның ұшу сағаттары Хонидің болжамына жақын, және ол Квебектің солтүстік-шығысында құлаған. Апат туралы есеп, суреттермен қоса, нақты емес, сондықтан Скотт ұшақтың қалдықтарын тексеру қажет деп санайды. Хони апат қалдықтарын тексеру үшін Канадаға жіберіледі, ол "Рейндер" ұшағымен саяхаттайды, онда ол романның екі басты кейіпкері, Кордер мен Тисдейлмен танысады. Ұшу кезінде Хони ұшақ экипажынан осы ұшақтың ұшу сағаттары басқа "Рейндерлерге" қарағанда екі есе көп екенін және оның болжаған мерзіміне жақын екенін біледі. Ол оның қауіпсіздігі үшін үнемі алаңдайды. Ол Тисдейлге, оның фильмдеріне ғашық, және апат болған жағдайда ұшақтағы ең қауіпсіз орын туралы кеңес береді. Ол өзінің үрейлілігіне қарамастан, сенімді және шыншыл болып қала береді және Кордер мен Тисдейлге әсер етеді. Ол сонымен қатар ұшқыш Самуэльсонға да әсер етеді, ол жақында құлаған "Рейндердің" капитанын білетін және апат ұшқыш қателігінен болған деген ресми тергеу қорытындысын мойындамайды. Гандер халықаралық әуежайындағы аялдама кезіндегі қызу пікірталас кезінде Хони ешкімді "Рейндерді" қызметке жарамсыз деп жариялауға көндіре алмағанын түсінеді. Ол үмітсіздіктен, ұшақтың астыңғы бөлігін көтеріп, оны қозғалмай, зақымдалған күйде қалдырады. Хони осы саботаждан кейін Фарнбороға қайта шақырылады, бірақ C.A.T.O., зақымдалған ұшақтың операторы, оны тасымалдаудан бас тартқандықтан кешігеді. Ол кеткен кезде екінші жақтан қиындықтар туындайды. Сапары барысында ол Эльспетті Фарнхэмдегі үйлерінде, сенімді емес тазалаушының бақылауында қалдырады. Ширли Скотт Эльспетті есінен танып, оның үйдегі жағдайына қатысты күмәнін растайды және оған күтім жасайды. Эльспет ерте ойласу мен зеректіліктің әсерлі қоспасын көрсетеді, бірақ Хонидің спиритизм мен болжам жасау хоббилерін ашады. Бірақ Эльспет бұған қарамастан қарапайым нәрселерге деген балалық қуанышы мен ойлау қабілетін сақтайды. Тисдейл доктор Скоттпен Фарнбороға барып, оқиғалар туралы RAE директорына айтады, содан кейін Эльспетке әйелдік күтім мен мейірім көрсетіп, оған қамқорлық жасайды. Оның Хониге деген сүйіспеншілігі айқын, бірақ ол оған бала бере алмайтынын немесе оның жұмысында қолдау көрсете алмайтынын түсінеді. Оның артынан тез арада Кордер келеді, ол Скоттқа Хонидің отставка туралы хатын және Гандердегі оқиғалар туралы өз есебін береді. Хони келген кезде, Скотт ұшақтың қанаттарын қайтару үшін Канадаға кетеді. Апат болған жерге жеткенде, ол ұшақтың қанаттары бұзылған жерге жақын бөліктерін кеңес тарапы алып кеткенін біледі, олар елшінің денесін қайтаруға келген. Кеңес билігі апат елшіні өлтіру үшін жасалған жоспардың бөлігі деп күдіктенеді және жоғалған қанат тамыры туралы ақпарат алуға көмектеспейді. Қанаттың өзі далада жоғалып кеткен, бірақ металл шаршаудың бар екенін дәлелдеу үшін оны табу керек. Хони көмектеседі, бірақ өте ерекше жолмен. Ол қызын жеңіл транскацияға түсіреді, ол Кордердің таңғалысымен Эльспет бұрын да бастан өткен. Плашетка мен автоматты жазу арқылы хабар жазылады: АЮ ТАЯҚШАСЫНЫҢ АСТЫНДА. Хабардың құндылығына күмәнді қараған директор оны Скоттқа жіберуден бас тартады, содан кейін қызу пікірталас туындайды. Директор "аюдың" кеңес Одағын ғана білдіруі мүмкін екенін және хабар оларға бұрыннан белгілі нәрсені айтатынын атап өтеді. Кордер мен Самуэльсонның және C.A.T.O. байланыстарының көмегімен Хони хабарды Канаданың ормандарындағы Скоттқа жеткізе алады. Скотт және оның серіктері "аюдың" жоғалған ұшақтың ұшу жолынан 30-40 шақырымдай жердегі Dancing Bear Water көліне сілтеме жасауы мүмкін екенін анықтайды, және сонда, сәтке дейін, олар қанатты табады. Оның алдыңғы спар тамыры классикалық шаршау сынығын көрсетеді. Табыс Хонидің теориясын растайды және оны авиация шеңберінде шағын батырға айналдырады – ол мұндайға бейжай. Оның ерте ескертусі өндірушілерге уақтылы қайта жобалауға мүмкіндік береді, Атлант асып өтетін "Рейндерлердің" қызметіне кедері келтірмейді және қауіпсіздік мәселесін жасыруға мүмкіндік береді. Бірақ доктор Скотт бұрынғыдан гөрі қауіпсіздікке көбірек мән береді. Кордер мен Хони ақыры үйленеді.
Әуе кемесінің түрлері
Ратланд арбаны: Ратланд ұшақ компаниясы жасаған, C.A.T.O. қызметінде болған, кейін Атлантика арқылы жүйлігімен қатынайтын. Сегіз қозғалтқышпен және төрт қарсы айналатын пернелі (әрқайсысы екі қозғалтқышты тасымалдайтын төрт гондола) жабдықталған "Рейндер" ұшағын "Бристоль Брабазонға" ұқсас деп елестеуге болады, оның болашақ дамуы реактивтік қуатты да қамтиды, және Шут романның соңында осы туралы айтады. Ұшақ төмен қанатты моноплан болып сипатталады, алдан бағыттайтын доңғалақты шасси және жалғыз құйрығы бар. Assegai Mk.1 ұшағы Boreus форсажды турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталған. Романның соңында доктор Скотт осы ұшақтарды тергеп жатыр, себебі олардың үшеуі транссоникалық ыдырауға ұшырап жоғалып кеткен. Бұл жағдай Gloster Meteor ұшағының кейінгі нұсқаларындағы жағдайға ұқсас, олардың қуатты қозғалтқыштары ұшақ конструкциясы көтере алатыннан артық итеру күшін берді. Олар сондай-ақ қуатпен жүрген кезде транссоникалық дірілге ұшырады; екеуі құйрық бөлігінен айырылды. Кейінгі жағдайлардағы мәселе ұшақтың транссоникалық аудан қағидасын пайдаланбастан жобаланғандығында болды, оның аэродинамикасы транссоникалық аймақта тұрақты ұшуға жарамсыз еді, бұл құрылымдық дірілге (ұшқышқа діріл ретінде сезілетін) және басқарудың кері бұрылуына әкелді – екеуі де жоғары жылдамдықтағы түсу кезінде пайда болуы мүмкін.
Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау
Романның бір бөлігі Канадада (және 1949 жылы Канаданың құрамына кірмеген Ньюфаундленд доминионында) өтеді, бұл ел Шуте үшін 1930 жылдары R100 дирижаблінің бортында сапар жасағаннан кейін, солтүстік Американың "арман елі" болды – ол Барнс Уоллистің жобалау тобының мүшесі ретінде оның құрылысымен айналысқан еді. Бір зерттеуші, Шуттің апат орнын сипаттауына 1946 жылы Ньюфаундлендтегі Харе Маунтин (кейіннен Крэш Хилл) тауындағы Дуглас C-54E ұшағының апаты, салдарынан 39 адам қаза тапқан, әсер еткен болуы мүмкін деп санайды.
Жариялану тарихы
1948 жылы Уильям Хайнеман, Лондон баспасында алғаш рет жарық көрді. 2001 жылы қайта басылды. АҚШ-та алғашқы басылым 1948 жылдың тамыз айының соңында жарық көрді. Бірақ жарық көргеннен кейін BOAC компаниясы өз атын рұқсатсыз қолдануға және ұшақ апаттарымен байланыстыруға наразылық білдірді. Егер аты алынып тасталмаса, Хайнеманды соттаймыз деп мәлімдеді. Осы себепті британдық басылым 13 желтоқсанға дейін кешіктірілді, ал BOAC туралы барлық сілтемелер CATO-ға өзгертілді.
The initial US publication took place at the end of August 1948. But on publication BOAC objected to the use of its name without permission, and associated with aircraft disasters. It threatened to sue Heinemann unless its name was removed. British publication was therefore delayed until 13 December while all references to BOAC were changed to CATO.
Бейімделулер
Романның киноға бейімделуі 1951 жылы жарық көрді, онда басты рөлдерді Джеймс Стюарт Хони рөлінде, Джек Хокинс Скотт рөлінде және Марлен Дитрих Тисдейл рөлінде ойнады. Фильм АҚШ-та және басқа елдерде «No Highway in the Sky» деген атпен шықты. Ол Хони мырзаны жұмыстан шығару мүмкіндігінен үрейленген адам ретінде емес, ерекше мінезді адам ретінде көрсетеді. «No Highway» радио адаптациясы Майк Уокердің драматизациясымен, Пол Риттер Хони, Уильям Бек Скотт және Фенелла Вулгар Тисдейл рөлінде, Тоби Свифт режиссерлігімен 2010 жылдың тамызында BBC Radio 4-тің «Classic Serial» бағдарламасы үшін жасалды. Алдыңғы BBC Radio 4 «Classic Serial» бағдарламасын Брайан Гир үш бөлімге бөліп драматизациялады және 1986 жылдың 11 мамырынан бастап апта сайын эфирге шықты. Басты рөлдерде Джон Клегг Теодор Хони, Норман Боулер Скотт және Маргарет Робертсон Моника Тисдейл болды.