Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1876–2012 және 2023 – Фиджи конституциялық органы
1876–2012 & 2023– Fijian constitutional body
Басшылар кеңесі – Фиджидің конституциялық органы. Ол 1876 жылдан 2012 жылдың наурыз айына дейін жұмыс істеді және 2023 жылдың мамырында қайта құрылды. 2012 жылдың наурыз айында жарлық арқылы ресми түрде таратылды. Ол барлық мұрагерлік басшыларды қамтитын үлкен орган – Басшылар палатасынан ерекшеленді, бірақ екі органның құрамы көбінесе бір-бірімен тоғысқан. Басшылар кеңесінің соңғы құрамы 1997 жылғы Конституцияның 116-бабына сәйкес құрылған, бірақ ол Конституциядан көп бұрын, 1876 жылы британдық отаршыл билеушілердің кеңесші орган ретінде құрылған, Фиджи Ұлыбританияға өткеннен екі жыл кейін.
The Great Council of Chiefs is a Fijian constitutional body. It previously existed from 1876 to March 2012 and was re established in May 2023. It was formally disestablished by decree in March 2012. It was different from the House of Chiefs, a larger body that includes all hereditary chiefs, although membership of the two bodies overlapped to a considerable extent. The Great Council of Chiefs in its most recent form was established under Section 116 of the now defunct 1997 Constitution, but it actually predated the Constitution by many years, having been established by the British colonial rulers as an advisory body in 1876, two years after Fiji was ceded to the United Kingdom.
Тарих
Кеңес 1876 жылы сэр Артур Гордонның басшылығымен құрылды. Бұл шешім басшылармен кеңескеннен кейін қабылданды, олар сэр Артурға колонияның жергілікті халқын басқарудың ең тиімді жолдары туралы кеңес берді. Антрополог Роберт Нортон айтқандай, ол "фиджиліктер мен британдықтар арасындағы сенім мен қорғанышқа негізделген ерекше қарым-қатынасты бейнелейді". Колониялық кезеңде Ұлы Басшылар Кеңесінің отырыстары бір-екі жылда бір рет өткізіліп, "жоғары дәрежелі рәсімдермен" және британдық губернатордың төрағалығымен жүргізілетін. Кеңес мүшелері губернаторға жергілікті мәселелер бойынша саясат қабылдауға кеңес берді және 1963 жылға дейін отарлық парламентке жергілікті өкілдерді таңдады. 1950 және 1960 жылдардың басында Парламентке ұсынған кандидаттарының арасында үкіметте жетекші лауазымдарға көтерілген Рату сэр Лала Сукуна, Рату сэр Камисе Мара, Рату Джордж Какобау, Рату Эдвард Какобау және Рату Пеная Ганилау болды. 1963 жылы бұл функция жойылды, себебі фиджиліктер парламентке өз өкілдерін сайлау құқығын алды. 1950 жылдары Кеңес тек басшыларға ғана арналған емес, "мүшелігі кеңейтіліп, кәсіподақтар мен басқа да қалалық ұйымдардың өкілдігіне мүмкіндік берілді". Дегенмен, барлық мүшелері жергілікті тұрғындардан құралды. Фиджидің 1970 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қабылданған бірінші Конституциясы Кеңеске Сенаттың жиырма екі мүшесінің сегізін тағайындау құқығын берді. 1987 жылы Ситивени Рабука жасаған әскери төңкерістен кейін Кеңес тағы да аристократиялық органға айналды, мүшелігі жоғары басшыларға ғана шектелді. Рабука мұрагерлік басшылар шешім қабылдау билігін сақтап қалуы керек деп мәлімдеді. Сондықтан 1990 жылғы Конституция Кеңестің өкілеттіктерін арттырды. Ол енді Сенаттың 34 мүшесінің 24-ін тағайындауға құқылы болды, Сенатты GCC-ге бағынышты органға айналдырды. Сонымен қатар, Кеңес Фиджи Президентін және Вице-президентін тағайындайтын болды. 1997 жылғы Конституция Сенаттағы өкілдігін 14 мүшеге (32-ден) дейін азайтты, бірақ Президент пен Вице-президентті тағайындау құқығын мойындады. 1980 жылдардың соңынан бастап Ұлы Басшылар Кеңесі үкімет тарапынан жасалған манипуляциялардың құрбаны болды. Алайда, 2000 жылғы төңкерістен кейін ол тәуелсіздігін қайтаруға тырысты. 2001 жылы ол 1987 жылғы төңкерістің жетекшісі және бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабуканы 2000 жылғы төңкеріске қатысы болуы мүмкін деген күдікпен төрағалықтан шеттетуге мәжбүр болды. Сондай-ақ, ол Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei (алғашқыда 1990 жылдардың басында қолдау көрсеткен) ұйымымен бұрынғы байланысын үзіп, болашақта партиялық саясаттан бас тарту ниетін білдірді, бірақ Кеңес мүшелері жеке тұлға ретінде саясатқа қатысуға құқылы болады. 2004 жылдың маусым айында Ұлы Басшылар Кеңесі дағдарысқа ұшырады, себебі үкімет Рату Эпели Ганилауды Ұлы Кеңестегі алты өкілінің бірі ретінде қайта тағайындамауға шешім қабылдады; Какаудров провинциялық кеңесі де оған үш орынның бірін бермеді. Бұл шешімдер Ганилаудың Кеңес төрағасы лауазымындағы өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуға әкеп соқты, өйткені ережелеріне сәйкес төраға мүше болуы керек. Ганилаудың бірнеше жоғары лауазымды үкімет өкілдерімен, соның ішінде вице-президент Рату Йопе Сенилолимен және ақпарат министрі Симионе Кайтанимен ашық келіспеушілігі, сондай-ақ ол Ұлы Кеңестің бейтараптығына нұқсан келтіріп, оны өзінің саяси амбицияларын іске асыру үшін пайдалануы мүмкін деген қорқыныш Какаудров провинциялық кеңесінің шешіміне ықпал еткен факторлар деп есептеледі. Оның орнына үкіметке көбірек жақын деп саналған Рату Овини Бокини тағайындалды. Бокини 2005 жылдың 27 шілдесінде үш жылдық мерзімге қайта сайланды, ал Надрога Навосадан келген Рату Сакиуса Макуту оның орынбасары болып, Ро Джон Матаитинидің орнын басып, қайта сайлануға үміткер болмауды шешті. Фиджи сол кезде республика ретінде Ұлттар Достастығына мүше болғанына қарамастан, Ұлы Кеңес Елизавета II-ні өзінің дәстүрлі патшайымы немесе ең басты басшысы ретінде мойындады. 2005 жылдың 20 сәуірінде Фиджи үкіметі Ұлы Кеңеске кеңейтілген өкілеттіктер беру жоспарларын жариялады. Бұл ұсынысқа Фиджидің Еңбек партиясының басшысы Махендра Чоудри бірден қарсылық білдірді, ол Фиджиде "екі үкіметке" әкелетінін айтты, сондай-ақ Рату Эпели Ганилаудан сынға ұшырады. Ұлы Кеңестің бұрынғы төрағасы, қазір Ұлттық Альянс партиясының уақытша президенті, Кеңестің өкілеттіктері жеткілікті деп санайтынын мәлімдеді. Даулы қадаммен Ұлы Кеңес 2005 жылдың 28 шілдесінде үкіметтің келісімді, төзімділік және бірлік заң жобасын мақұлдады, ол 2000 жылғы төңкерістің құрбандарына өтемақы төлеу және кінәлілерді кешіру құқығы бар комиссия құруды көздеді. Оппозиция, соның ішінде бұрынғы Ұлы Кеңес төрағасы Ганилау, бұл тек үкімет тараптастарына төңкеріспен байланысты айыптамалардан босатылуға мүмкіндік беретін заңдық құрал ғана екенін айтты.
The Council was established in 1876 under the governorship of Sir Arthur Gordon. The decision was taken following consultations with chiefs, who advised Sir Arthur on how best to govern the colony's indigenous population. In the words of anthropologist Robert Norton, it "embodied the privileged relationship of trust and protection established between the Fijians and the British". During the colonial era, meetings of the Great Council of Chiefs were held every year or two, "with rich ceremonial protocol", and chaired by the British governor. Council members advised the governor with regards to policy on indigenous affairs, and, until 1963, selected indigenous representatives for the colonial Parliament. Among its nominees to Parliament in the 1950s and early 1960s were Ratu Sir Lala Sukuna, Ratu Sir Kamisese Mara, Ratu George Cakobau, Ratu Edward Cakobau and Ratu Penaia Ganilau, who were to ascend to positions of leadership in government. In 1963, this function of the Council was abolished as indigenous Fijians obtained the right to elect their representatives to Parliament. In the 1950s, the Council ceased to be reserved for chiefs; its "membership [ ] was broadened to allow representation of trade unions and other urban organizations". All members remained indigenous, however. Fiji's first Constitution, adopted upon independence in 1970, gave the Council the right to nominate eight of the twenty two members of the Senate. Following the 1987 military coup conducted by Sitiveni Rabuka, the Council reverted to being an exclusively aristocratic body, its membership reserved to high chiefs. Rabuka argued that hereditary chiefs should retain paramount decision making power. The 1990 Constitution thus enhanced the Council's power. It was now authorised to appoint 24 of the Senate's 34 members, making the Senate a GCC dominated body. The Council would also, henceforth, appoint the President of Fiji and the Vice President. The 1997 Constitution reduced its representation in the Senate to 14 members (out of 32), but recognised its right to name President and Vice President. From the late 1980s onwards, the Great Council of Chiefs was compromised by manipulation from the government. Following the coup of 2000, however, it worked, with mixed success, to regain its independence. In 2001, it dismissed 1987 coup leader and former Prime Minister Sitiveni Rabuka from the chairmanship, in the midst of allegations about his possible involvement in the coup of 2000. It also cut its former ties with the Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei (which it originally sponsored in the early 1990s), and declared its intention to eschew party politics in the future, although individual members of the Council would, of course, remain free to participate in politics as individuals. In June 2004, the Great Council of Chiefs was plunged into crisis when the government decided not to reappoint Ratu Epeli Ganilau as one of its six representatives on the Great Council; the Cakaudrove Provincial Council did not give him one of their three seats either. These decisions had the effect of prematurely ending Ganilau's term as Chairman of the Council, as its regulations require the chairman to be a member. It is thought that Ganilau's open disagreement with several senior government figures, including Vice President Ratu Jope Seniloli and Information Minister Simione Kaitani, along with fears that he was undermining the neutrality of the Great Council to use it as a platform from which to advance his own political ambitions, were factors in the Cakaudrove Provincial Council's decision. He was replaced by Ratu Ovini Bokini, who was thought to be more sympathetic to the government. Bokini was re elected to a full three year term on 27 July 2005, and Ratu Sakiusa Makutu of Nadroga Navosa was chosen as his Deputy, succeeding Ro Jone Mataitini, who decided not to seek re election. Despite Fiji's membership of the Commonwealth of Nations at that time as a republic, the Great Council recognised Queen Elizabeth II as its traditional Queen or paramount chief. On 20 April 2005, the Fijian government announced plans to grant greater formal powers to the Great Council. This proposal was immediately opposed by Fiji Labour Party leader Mahendra Chaudhry, who said it would lead to "dual government" in Fiji, and also drew criticism from Ratu Epeli Ganilau. The former Chairman of the Great Council, now the interim president of the National Alliance Party, said that he believed that the powers of the Council were already sufficient. In a controversial move, the Great Council decided on 28 July 2005 to endorse the government's Reconciliation, Tolerance, and Unity Bill, which aimed to establish a commission empowered to compensate victims and pardon perpetrators of the 2000 coup. Opponents, including former Great Council chairman Ganilau, said that it was just a legal device to free government supporters who had been convicted and imprisoned on coup related charges.
Тоқтату және болжамды қайта жандану
Кеңес 2007 жылдың сәуір айында 2006 жылғы желтоқсандағы әскери төңкерістің авторы коммодор Франк Байнимарама тарапынан тоқтатылды. Бірақ, ол таратылмады. 2008 жылдың ақпан айында Уақытша үкімет Байнимараманы Түпкілікті халықтар істері министрі ретінде Кеңестің төрағасы етіп тағайындағанын мәлімдеді. Төраға ретінде ол провинциялық кеңестердің ұсынымымен барлық басқа мүшелерді тағайындайды, сондай-ақ кез келген мүшені тәртіптік жазаға тартуға, қызметтен уақытша шеттетуге немесе жұмыстан босатуға құқылы болады. Уақытша үкімет провинциялардан 2008 жылдың 15 шілдесіне дейін Басшылар кеңесіне үміткерлерді ұсынуды сұрады. Егер кейбір провинциялар үміткерлерді ұсынбаса, Байнимарама сол провинцияларды өкілдік ететін GCC мүшелерін өзі тағайындайды. 2008 жылдың 5 тамызында Басшылар кеңесінің қайтадан шақырылуға дайын екені жарияланды. Ол он төрт провинцияның әрқайсысынан үш басшыдан құралады, ал төрағалықты Фиджи істері жөніндегі министр, сол кезде коммодор Байнимарама жүргізеді.
The Council was suspended in April 2007 by Commodore Frank Bainimarama, author of the December 2006 military coup. It was not, however, abolished. In February 2008, the interim government announced that Bainimarama, as Minister for Indigenous Affairs, was appointing himself chairman of the Council. As chairman, he would appoint all other members, acting on the recommendation of the provincial councils, and would have the authority to discipline, suspend, or dismiss any member. The interim government asked provinces to submit nominees for the Great Council of Chiefs by 15 July 2008. If certain provinces did not provide nominees, Bainimarama would name GCC members to represent those provinces himself. On 5 August 2008, it was announced that the Great Council of Chiefs was ready to reconvene. It would be composed of three chiefs from each of the fourteen provinces, and would be chaired by the Minister for Fijian Affairs, who at that time was Commodore Bainimarama.
Құрылғыдан шығу
2012 жылдың 14 наурызында Байнимарама президент Рату Эпели Найлатикау "Ұлы басшылар кеңесін ресми түрде таратуға қатысты жарлықтарды бекілгенін" жариялады. Ол Кеңесті "Фиджидің ортақ және тең құқылы азаматтарға қол жеткізуіне кедері келтіретіндей саясиландырылғаны үшін" айыптады.
On 14 March 2012, Bainimarama announced that President Ratu Epeli Nailatikau had "approved decrees that formally de establish the Great Council of the Chiefs". He accused the Council of having "become politicised to the detriment of Fiji's pursuit of a common and equal citizenry".
Қайта құрастыру
2022 жылғы Фиджиде өткен жалпы сайлауда Фиджи парламенті ешбір партияның көпшілік дауысын алмауына әкелді. Фиджи парламентіне төрт партия өкілдері сайланды: сол кездегі премьер-министр Франк Байнимараманың үкіметтік «Фиджи Бірінші» партиясы, бұрынғы премьер-министр Ситивени Рабуканың «Халықтық Альянс» партиясы, Биман Прасадтың «Ұлттық Федерация партиясы» (NFP) және Билл Гавоканың «Социал-демократиялық либералдық партиясы» (SODELPA). НФП сайлауға дейін «Халықтық Альянс» партиясын қолдауға келіскен болатын, ал SODELPA сайлау алдында өз ұстанымын білдірмегендіктен, үкімет құруда шешуші роль атқарды. Кейіннен SODELPA белгілі бір шарттармен «Халықтық Альянс» және НФП коалициясына қосылды, оның бірі – Басшылар Кеңесін қайта құру еді. Бұл шарттарға келісім білдірілді. 2023 жылдың сәуір айында президент Вилиам Катонивере Кеңес 2023 жылдың мамырында қайта құрылып, алғашқы отырысын өткізетінін растады. Қайта құру рәсімі 2023 жылдың 24 мамырында Бау аралында өтті. Ұлттық чемпион Рату Бануве Табакаукоро мемлекеттік президент пен премьер-министрді салттық түрде кава ұсынып қарсы алды.
The 2022 Fijian general election saw Fiji elect a hung parliament. Four parties won seats in the Fijian Parliament: the governing FijiFirst party of then Prime Minister Frank Bainimarama, the new People's Alliance party of former Prime Minister Sitiveni Rabuka, the National Federation Party (NFP) of Biman Prasad and the Social Democratic Liberal Party (SODELPA) of Bill Gavoka. While the NFP had already agreed to support the People's Alliance before the election, SODELPA had not given a position prior to the election and was thus made the kingmaker. SODELPA subsequently joined the People's Alliance NFP coalition under certain conditions, one of which was bringing back the Great Council of Chiefs. These conditions were agreed upon. In April 2023, President Wiliame Katonivere confirmed that the Council would return and hold its first meeting in May 2023. The reconstitution ceremony took place on the island of Bau on May 24, 2023. National champion Ratu Banuve Tabakaucoro received the honour in welcoming the state president and prime minister with the ceremonial offering of kava.