Кіріспе

Бейсбол немесе софтболда бастапқы шайқастан кейін ойынға түсетін шайқас.

Бейсбол мен софтболда рельефтік шайқас немесе резервтік шайқас – бұл бастапқы шайқас шаршағандықтан, тиімсіз болғандықтан, жарақат алғандықтан немесе қатыстырылғандықтан, сондай-ақ қолайсыз ауа-райы немесе ойыншыны алмастыру сияқты стратегиялық себептермен ойыннан алынғаннан кейін ойынға кіретін шайқас. Рельефтік шайқастар жабушылар, орнатушылар, ортаңғы резервтік шайқастар, сол/оң қолды мамандар және ұзақ резервтік шайқастар сияқты түрлі рөлдерге бейімделеді. Бастапқы шайқастар көбінесе бір ойында көп доп тастайды, сондықтан келесі ойынға қатысудан бұрын бірнеше күн демалуға тиіс, ал рельефтік шайқастар икемдірек болуы керек және әдетте питчерлік аралықтары қысқарақ болатын, бірақ әр ойында аз тастайтын көп ойындарда ойнайды. Команданың резервтік шайқастар тобы әдетте команданың "бульпені" деп аталады, бұл резервтік шайқастардың ойын кезінде отыратын және ойынға түсер алдында жылынатын аймағын білдіреді.

Алдын ала қақпақтар

Басты Лига Бейсболының (MLB) алғашқы күндерінде ойыншыны ауыстыруға рұқсат етілмейтін, тек ауру немесе жарақат алған жағдайда ғана мүмкіндік болатын. Тиімсіз питчер алаңдағы басқа ойыншымен орнын ауыстыратын. Басты лигалардағы алғашқы рельефтік ойын 1876 жылы «Бостон Ред Капс» командасының аутфилдері Джек Мэннинг пен питчер Джо Борденнің орнын ауыстыруымен тіркелді. Осы ерте дәуірде, питчерлердің позициялық ойыншы рөлінен питчерлікке ауысуы жиі «өзгеріс» питчерлері деп аталатын. Ойыншыларды үйінді мен аутфилд арасында ауыстыру стратегиясы қазіргі бейсболда да кейде қолданылады, әсіресе командада ойыншылардың қоры таусылып бара жатқан ұзақ қосымша иннингтерде. 1889 жылы ережелер өзгеріліп, кез келген уақытта ойыншыны ауыстыруға рұқсат берілгеннен кейін алғашқы «булпен» пайда болды. Ертедегі рельефтік питчерлер әдетте старттар арасында бір немесе екі иннинг тастайтын бастапқы питчерлер болатын. 1903 жылы, бірінші Дүниежүзілік серияның екінші ойынында «Питтсбургтің» Бэки Вейл Дүниежүзілік серия тарихындағы алғашқы рельефтік питчер атанды.

Қазіргі заманғы ертедегі құтқарушылар / "өрт сөндірушілер"

Фирпо Марберри алғашқы танымал рельефші деп есептеледі. 1923 жылдан 1935 жылға дейін ол 551 ойын өткізді, оның 364-і рельефте болды. Бейсбол тарихшысы Билл Джеймс Марберриді "қазіргі заманғы рельефші – тек рельефте жұмыс істейтін, жиі жұмыс істейтін және жеңіске жету үшін пайдаланылатын, күшті лақтыратын жас жігіт" деп сипаттады. Тағы бір рельефші, Джонни Мерфи, қиын жағдайларда ("өрт сөндіру") ойынға түскендегі тиімділігі үшін "Өрт сөндіруші" деп аталды. Дегенмен, маңызды жағдайларға сеніп тапсырылған толық уақытты рельефші сол кезде сирек кездесетін құбылыс болды. Көбінесе команданың бірінші нөмірлі стартері ойынды "жабу" үшін старттары арасында пайдаланылатын. Кейінгі зерттеулер Лефти Гроувтің сол кезде сақталған ойындар бойынша лигадағы алдыңғы үштікке кіретінін көрсетті, егер бұл статистика сол уақытта ойлап табылар болса. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін толық уақытты рельефшілер біртіндеп қабылданып, стандартқа айналды. Рельефшілер көбінесе стартқа лайық емес питчерлер болатын. 1950 жылдары рельефшілер өздерін стартерлерден ерекшелендіру үшін ерекше лақтыру стилін дамыта бастады. 1969 жылы питчерлер төбесі төмендетілді және төрешілерге соққы берушілерге артықшылық беру үшін аз соққы шақыруға кеңес берілді. Қарсыластың шабуылына қарсы тұру үшін арнайы мамандар пайдаланылды. 1980 жылдары МЛБ-да сақталған ойындардың саны алғаш рет толық ойындардың санын басып өтті. 1995 жылы әрбір толық ойынға шамамен төрт сақталған ойын келді. Рельефшілерге деген мамандану мен сенімділік соққы санын есептеуге және толық ойындардың азаюына әкелді ме, әлде соққы санын есептеу рельефшілерді көбірек пайдалануға әкелді ме, әлі белгісіз. Көрсетілген питчерлер бір иннингке ғана маманданғандықтан, баптаушылар мен ортаңғы рельефшілер маңыздырақ бола бастады. Бұрынғы онжылдықтарда рельефші жарақат алғанда, тиімділігі төмендегенде немесе шаршағанда ғана старттық питчердің орнына түсетін бұрынғы старттық питчер болатын. Булпен – бұрынғы старттық питчерлерге арналған орын, олар тиімді лақтыру қабілетін жоғалтқан. Осы жаңа рөлде көптеген питчерлер өркендей алды. Мысалы, Деннис Экерсли сияқты көптеген питчерлер мансаптарын ұзартып, оларға жаңа өмір сыйлады. Олардың қолдарына қосымша демалыс берілуі және олардың қабілеттерін көрсету мүмкіндігінің азаюы көптеген питчерлерге тиімді болды. Бұл питчерлер қарсылас шабуылшыларға бір маусымда бір рет қана кездесетін болғандықтан, оларға қарсы дайындалу қарсылас жақ үшін қиынға соқты. Соңғы жылдары рельефші болу мансапқа айналды, емес, төмендеуге. Бүгінгі таңдағы көптеген жас үміткерлердің басты назары рельефтік питчинг дағдыларына аударылады. Жеңіске жету үшін менеджерлер уақыт өте келе булпенде көбірек питчерлерді алып жүреді және оларды арнайы жағдайларда пайдаланады. Платондық артықшылықты мойындау менеджерлерді қарсыласатын сол жақтан соққы беретін ойыншыларға қарсы сол жақтан соққы беретін питчерлерді, ал оң жақтан соққы беретін ойыншыларға қарсы оң жақтан соққы беретін питчерлерді пайдалануға итермеледі. Тони Ла Русса осы негізде жиі питчерлерді ауыстыруымен танымал болды. Майк Маршалл 1974 жылы 106 ойын өткізіп, барлық уақыттағы рекордты орнатты, ол 208.1 иннинг лақтырды. Қазіргі уақытта, кейбір рельефшілер әлі де маусым сайын көптеген ойындарға қатысса да, әрбір питчердің жүктемесі айтарлықтай азайды. 2008 жылдан бері Педро Фелисиано 92, 88 және 86 ойынмен ең көп ойын өткізген төрт маусымның үшеуін иеленеді. Алайда Фелисиано сол маусымдарда барлығы 58 иннинг лақтырды. Ойынды бастамай-ақ, бір маусымда 100 немесе одан да көп иннинг лақтырған соңғы питчер – 2006 жылы Скотт Проктор. 2010 жылдардың ортасынан бастап, МЛБ командалары бейсбол ойынының жоғары ауытқуға қарай жылжуына байланысты старттық питчерлердің есебінен рельефшілерге көбірек иннинг берді, ал икемді булпен менеджерге жоғары тәуекелді шабуыл стратегиясынан қорғанудың көбірек мүмкіндіктерін береді. Осыған жауап ретінде кейбір командалар "супер-булпен" құру үшін қаражат бөлді және сауда жасады, бірақ бұл табысқа кепілдік бермейді, өйткені рельефшілердің өнімділігі старттық питчерлерге қарағанда әлдеқайда өзгеріп отыратыны көрсетілді. Мысалы, 2016 және 2017 жылдары Кливленд Индиандары лигадағы ең мықты булпенге ие болды, бірақ 2018 жылы олардың булпені қиындыққа тап болды және Индиандар старттық ротацияның күші арқасында өз дивизионын жеңді. Сол сияқты 2019 жылы Вашингтон ұлттық құрамасы 2019 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жетті, олардың рельефтік питчинг құрамы сол маусымдағы ең нашар ERA (5.66) көрсеткеніне қарамастан.

Қазіргі рельсті рөлдер

МЛБ командаларының питчинг құрамы 9 немесе 10-нан 12 немесе 13 питчерге дейін өсті, себебі рельефтік питчингтің маңызы артты. Құрам әдетте бес бастапқы питчерден тұрады, ал қалған питчерлер рельефтер ретінде тағайындалады. Команданың рельефтік құрамында әдетте тоғызыншы иннингті аяқтайтын жабылушы (closer), сегізінші иннингті аяқтайтын орнатушы (setup pitcher) және сол қолды соққышыларды тоқтатуға маманданған сол қолды питчер болады. Булпеннің (bullpen) қалған бөлігі ортаңғы рельефтерден тұрады, олар қалған жағдайларда қолданылады, сондай-ақ қосымша сол және оң қолды мамандар да болуы мүмкін. Жақсы көрсеткен ойыншылар әдетте кешкі иннингтердегі рөлдерге көтеріледі. Бұрын рельефтер көп мақсатты болған, бірақ кейін бір иннингке маманданған. Орнатушы және жабылушы әдетте тек еңбектеуді сақтау үшін қолданылады, бірақ олар тартысты ойынды (егер есеп тең болса немесе команда бірнеше ұпаймен қалып қойса) сақтау үшін де кіре алады, әсіресе плей-офф кезінде. Егер команда сегізінші немесе тоғызыншы иннингке қарай айқын артықшылықпен келмесе және рельефтік питчер қажет болса, әдетте ортаңғы рельефтер немесе екеуі иннингтерді «сіңіру» үшін таңдалады, ал орнатушы және жабылушы келесі жеңіске жету үшін қажет болады. Булпенді тиімді пайдалану үшін тиімді рельефтің төмен маңызды жағдайларда қолданудан аулақ болу керек, оның орнына оларды жоғары маңызды жағдайлар үшін «өрт сөндіруші» ретінде сақтау керек (мысалы, базалар толы, ауттар жоқ). 2018 жылы кейбір МЛБ командалары «ашушымен» (opener) тәжірибе жасауды бастады – әдетте рельефтік питчер, ол ойынды бір-екі иннингке бастап, содан кейін әдеттегідей бастапқы питчерге жол береді. Кейде менеджер ашушыны басқа рельефтермен ауыстырады, олар ойынның бір-екі иннингін ғана тастайды, әдетте команданың бастапқы питчерлеріне жарақат немесе шаршау әсер еткендіктен немесе басқа стратегиялық себептерден. Бұл тәсіл «булпен ойыны» деп аталды. Бұл тәсілдің бір артықшылығы – ашушы, көбінесе күшті лақтыруға маманданған, соққы беру реті бойынша алдыңғы қатардағы ең қауіпті соққышыларға қарсы шақырылуы мүмкін. Ашушы 2018 жылы ғана ресми түрде рельефтік рөл ретінде қарастырылса да, менеджерлер бұрын бастапқы питчерден бұрын рельефті пайдаланған. Мысалы, 1990 жылғы Ұлттық лига чемпионатының 6-ойынында Питтсбург Пайрэтс бас бапкері Джим Лейланд Цинциннати Редстің сәтті құрамын пайдалануына жол бермеу үшін Тед Пауэрді бастады (Пауэр үшінші иннингте сол жақтан бастапқы питчер Зейн Смиттен бұрын 2 1/3 иннинг тастады) және стратегия Редсті тек екі ұпаймен ұстап тұруға көмектесті; қарсыластарын алдау үшін Лейланд 6-ойынның бастапқы питчерін баспасөз конференциясында жариялады, сонда Редс Смиттен бағытталған соққы беру ретін құрастырды.