Кіріспе
Француз химигі және дәрігері
Ерте өмір
Шапталь Францияның оңтүстік-батысындағы Ножарет (Лозер) қаласында дүниеге келді. Ол жақсы жағдайдағы шағын жер иелері Антуан Шапталь мен Франсуаза Брюнельдің кіші ұлы болды. Оның бақытына, Монпельедегі көрнекті дәрігер болған Клод Шапталь деген бай туысы болды. Жас Шаптальдің Менде және Родез аймақтық колледждеріндегі сәтті оқуы туысын 1774-1776 жылдары Монпелье университетінің медицина факультетінде оқуына қаржылай көмектесуге ынталандырды. Медицина докторы атағын алғаннан кейін, ол туысын Парижде медицина және химия салаларында үш жарым жылдық аспирантуралық білімін жалғастыруға көндірді. Ол жерде ол Лавуазьенің досы және Бертолеттің ұстазы болған Жан Батист Мишель Буке берген медицина мектебіндегі химия курстарына қатысты. 1780 жылы Монпельеге оралып, университеттегі химия кафедрасына жалақымен жұмысқа орналасты, онда оның лекциялары тез танымал болды. Ол өзінің алғашқы химиялық зерттеулері туралы "Химия естеліктері" (1781) атты алғашқы кітабын жазды. Сондай-ақ 1781 жылы ол Монпельедегі бай мақта саудагерінің қызы Анн Мари Ляжарға үйленді. Жаңа әйелінің мол салым ақшасымен және жомарт туысы берген капиталмен Монпельеде Францияның алғашқы заманауи химиялық зауыттарының бірін құрды. Күкірт, азот, тұз қышқылы және басқа қышқылдар, алюминий, ақ қорғасын және сода сияқты заттарды өндіретін кәсіпорын үлкен табысқа жетті. 1787 жылға қарай Монпелье Францияда өнеркәсіптік химиялық заттар өндірісінің инновациялық орталығына айналды. Шапталь Монпелье Корольдік ғылым қоғамы үшін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығына қолданылатын химия бойынша зерттеулері туралы үнемі баяндап отырды. Ол 1782 жылы Париждің Бақылаушылар жөніндегі бас департаментімен бөтелке жасау, бояу және жасанды сода өндіру жобалары туралы хабарласты. Оның мақалалары Рояльдік ғылым академиясы мен 1789 жылы Бертоле, Гютон, Фуркрой және басқалардың құрған "Химия жылнамасы" (Annales de chimie) журналында жарияланды, ол жаңа химия және оның қолданылуы туралы ақпараттарды таратуға арналған еді. Шапталь жаңа химияны насихаттауда шебер болды, ол өзінің білімін және жазу қабілетін қыштан жасалған ыдыстар мен қағаздан бастап, шарап пен Рокфорт ірімшігіне дейін оны қызықтырған барлық салаға қолданды. 1789 жылғы Франция революциясына дейінгі он жылдай кезең жас Шапталь үшін "ең жақсы уақыт" болған шығар. Революция алдында ол отыз үш жасқа толып, бай, әйгілі, бақытты некеде, құлшынып, жақсы байланыстары бар, идеяларға толы және ғылым арқылы адамзаттың прогресіне үміт артып отырды.
Революция
Шапталь өмірінің соңына таман Франция төңкерісі туралы ой жүгіртіп былай деп жазды: "Жалпы шатақ пен құштарлықтың күшті толқынында, дана адам өзінің қандай рөл атқару керектігін мұқият ойластырады; оған осындай алапат дүрбелеңнің ортасында белсенсіз қалу да, қатысу да бірдей қауіпті болып көрінеді". Шапталь либералдық идеялардың жақтаушысы болғанмен, саясиеттен алшақ жүрген адам еді. Ол ешқашан саяси билікке таласпады. Ол реттелген өзгерістерге, адамзат прогресіне, кәсібиліктің және иерархияның маңыздылығына сенді. Алғашқыда ол төңкерісті құптады. Бірақ 1793 жылы Париждегі Ұлттық конвенттің Қауіпсіздік комитетінің радикализміне қарсы Монпельеде оппозициялық қозғалысты басқаруға бел буды. Соның салдарынан ол тұтқындалып, түрмеге қамалды және гильотинаға түсу қаупі туды (сол кезде Лавуазьенің трагикалық тағдыры). Шаптальға орай, ұлтқа өнеркәсіптік химик ретінде бағалы болғандықтан, оның саяси көзқарастары кешірілді. Сол кезде Франция төңкеріс армиясын жабдықтау үшін оқ-дәріге зәру болды. 1794 жылдың көктемінде соғыс министрі Лазар Карноның бұйрығымен Шапталь Париждегі Гренеллдегі ірі оқ-дәрі зауытын басқаруға тағайындалды. Шапталь естеліктерінде өз әріптестері – Бертолле, Фуркрой, Гютон және басқалардың көмегімен тұзды тазартудың жаңа және тиімді әдістерін (Сен-Жермен-де-Преде) енгізіп, Гренеллде оқ-дәрінің өндірісін арттырғанын айтады. Қауіпсіздік комитетінің тілімен айтқанда, бұл "жақсы азаматқа" тән қызмет еді. Термидордан кейін (1794 жылдың шілдесінде) Шапталь төрт жылға жуық уақытын Монпельеде медицина мектебінде оқытумен және химия өнеркәсібін қайта жаңғыртумен өткізді. Ол төңкерістен болған шығынын 500 мың франкқа бағалады, бұл оның барлық капиталының көп бөлігін құрады. 1798 жылы ол Парижде тұрақты қоныстануға шешім қабылдады, Монпельедегі бизнес кәсіпорындарын ұзақ жылдар бойы серіктесі болған Этьен Берарға тапсырды. Ол Институтқа сайланды (24 мамыр 1798) және "Annales de chimie" журналының редакциялық алқасының мүшесі болды. Ол Париж маңындағы Тернесте екінші ірі химия өнеркәсібін құруға кірісті, оны 1808 жылдан кейін оның ұлы Жан Батист Шапталь (1782–1833) басқарды.
Консулдық, империя және қалпына келтіру
Наполеонның 18 Брумердегі төңкерісі (1799 жылдың 9 қарашасы) Консулдықты құруға (1799–1804) әкелді және Шапталь үшін жаңа мансаптың бастауы болды. Ол сол кезде жоғары лауазымдарда беделді достарына ие болды, олардың ішінде екінші консул Жан Жак Камбасерес ерекше көзге түсті. Камбасерес – Монпельеден келген жақын досы, оның ұйымдастырушылық қабілеттерін және француз экономикасын жақсы білуін бағалаған еді. Сондай-ақ, Клод Луи Бертоле де Наполеонның жақын досы болды, ол Бертолетті «менің химигім» деп атады. Олар 1798–1799 жылдары Мысыр экспедициясында бірге болған, бұл маңызды жайт еді. Бертоле Шаптальдың ерекше қабілеттерін және ғылымды ауыл шаруашылығын, сауда мен өнеркәсіпті дамытуға пайдаланудағы адалдығын жоғары бағалады. Наполеон өкіметіндегі лауазымдарға «ғылымға бейімділік танытты». Оның алғашқы Ішкі істер министрі (1799) – Бертолеттің жақын досы, ұлы ғалым және математик Пьер Симон Лаплас болды, бірақ ол нашар әкімшілік қабілетке ие еді. Алты аптадан кейін оның орнына Наполеонның інісі Люсьен Бонапарт келді. Алайда Люсьен Наполеон үшін тым еркіндікке құмар болды. Осылайша Шапталь жылдам түрде жоғары лауазымдарға тағайындалды: алдымен Наполеонның Мемлекеттік кеңесіне, содан кейін Ішкі істер министрінің міндетін атқарушы (1800 жылдың 6 қарашасы), және ақыры лауазымына бекітілді (1801 жылдың 21 қаңтары). Ол 1804 жылдың 6 тамызында отставкаға кеткенге дейін осы жоғары лауазымда қалды. Шапталь – Наполеонның ең жақсы министрлерінің бірі болды. Ол Ішкі істер министрлігін басқарған кезде Франциядағы жағдай толығымен шатасқан еді. Он жылдық революция мен соғыс Франциядағы өмірдің көптеген сабақтастығын және елдің инфрақұрылымының көп бөлігін жойды немесе бұзды. Оның министрлігі, Наполеонның қолдауымен, қайта құру және қайта ұйымдастыру жөніндегі маңызды жұмысқа айналды. Министрліктің құзыреті өте кең болды. Шапталь ауруханалар, акушерлер, түрмелер, кедейлер үйлері, қоғамдық ғимараттар (Лувр), қала көшелері, автомобиль жолдары мен каналдар, жаңа Эколь де майн, Франция институтының қайта ұйымдастырылуы, Консерваториядағы машиналар мен құрал-жабдықтар, тіпті Версальдегі зоопарк мәселелерімен айналысты. Ол қол тигізгеннің бәрін жақсартты. Ол бастапқыда Франция үшін префекттер, супрефекттер, мэрлер және муниципалдық кеңестердің жаңа әкімшілік құрылымын, сондай-ақ лицейді енгізген жаңа бастауыш және орта білім беру жүйесін жобалау және іске асыру үшін жұмыс істеді. Француз экономикасының қажеттіліктерін ескере отырып, ол министрлігі үшін халық саны және ауыл шаруашылығы, сауда және өнеркәсіптің жағдайы туралы негізгі деректерді жинау үшін Статистика бюросын құруды қамтамасыз етті. 1809–1814 жылдары Ішкі істер министрі болған граф Монталивет өзінің «Exposé de la situation de l'Empire» (1813 жылдың 25 ақпаны) еңбегінде осы деректерді пайдаланды. Министрлігін ақпараттандыру және жаңа технологияларды енгізуді ынталандыру үшін Шапталь Францияның әр департаментінде Ауыл шаруашылығы, өнер және сауда кеңестерін құруға да қолдау көрсетті (1801). Сауда палаталары ең ірі қалалардың 23-інде қайта құрылды (1802), ал Шаруашылық және өнер кеңесі 150 шағын қалалық аймақтарда ұйымдастырылды (1803). Шапталь француз өнеркәсібінің дамуына ерекше мән берді. Оның пікірінше, үкімет «өндірісті қорғап, көтермелеуі, оның өнімдері үшін жаңа нарықтар ашуы және оны әділ емес шетелдік бәсекелестікке қарсы қорғауы керек». Үкімет шетелдерде қолданылатын жаңа технологияларды игеру, инновациялық бизнес көшбасшыларын марапаттау және Париж мен департаменттерде сауда және техникалық мектептер құру бойынша шаралар қабылдауы керек. Білім беру реформасы ғылым мен техникалық даярлыққа баса назар аудару қажет болды. Франция экономикалық дамуда Англиядан қалып қойды және онымен теңесуі керек еді. Шапталь Адам Смиттің еркін нарық доктринасын құрметтеді, бірақ Франция үшін мемлекеттік индустрияландыруды қолдау қажет деп санады. Ол өзінің министрлігі Англиямен бәсекелесе алатын жаңа өнеркәсіптік тәртіпті құруда белсенді рөл атқаруы керек деп сенді. Осы мақсатта ғалымдар, кәсіпкерлер, қолөнершілер, жұмысшылар, фермерлер және мемлекеттік қызметкерлер тығыз байланыста жұмыс істеуі керек. Үкімет жеке мүдделерді қоғамдық игілік үшін үйлестіруі керек. Шапталь 1801 жылы Францияда 1754 жылы Лондонда құрылған өнерді, өндіріс пен сауданы ынталандыру қоғамынан үлгі алған Société d'Encouragement pour l'industrie nationale компаниясының құрылуымен ерекше мақтанады. Шапталь жаңа француз қауымдастығының негізгі ұйымдастырушысы және президенті болды. Басқа маңызды ұйымдастырушылар: Клод Бертоле (химик), Франсуа де Нёфшато (Ішкі істер министрі, 1797), Бенжамин Делессер (банкер), Уильям Луи Терно (жүн өндіруші), Жак Периер (бу машиналары), Сипион Периер (банкер, көмір өндіру), Луи Костаз (Өнер және ғылым консерваториясы), Клод Антельм Костаз (Ішкі істер министрлігінің Өндіріс бюросының бастығы), Клод Молар (Өнер және ғылым консерваториясының директоры), Альфонс Перрего (банкер), Гаспар Монж (Политехникалық институттың негізін қалаушы) және Жозеф Дежерандо (Франция институты). Қоғам мүшелік жарналары есебінен қаржыландырылды. Ол өнеркәсіпке пайдалы жаңа өнімдер мен жаңалықтарды ынталандыру үшін сыйлықтар берді және бюллетень жариялады. Осы бастамамен тығыз байланысты, Шапталь Франсуа де Нёфшатоның француз өнеркәсібінің өнімдерін Париждің өнер көрмелерін ұйымдастыру жоспарын жаңартып қойды. Бірінші «Exposition des produits de l'industrie française» 1798 жылы Марс алаңында өткізілді (110 экспонат); Шаптальдың басшылығымен келесі үш көрме Луврде 1801, 1802 және 1806 жылдары өткізілді, экспонаттар саны үнемі артты. Наполеон 1801 жылғы көрмеде (229 экспонат) сыйлықтарды табыстау кезінде Шаптальмен бірге болды. Шаптальдың ұлы 1819 жылғы көрмеде (Лувр) химия өнеркәсібі саласында алтын медаль жеңіп алды. Эммануэль Анатоль Шапталь (1861–1943) өзінің атасы Наполеон үшін «сауда, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптің дауысы» болғанын жазды. Бұл сөзде шындық бар. Наполеон Шаптальдың кеңесіне және соңынан туған достығына жоғары баға берді және 1804 жылдың 6 тамызында Ішкі істер министрі қызметінен кеткен кезде отставкаға келуіне құлшыныс білдірді. Ол Шаптальға Құрметті легионның орденін және Сенатта маңызды орын берді. Шапталь Наполеонға өзінің ғылыми ізденістеріне оралуға ниеттенгенін хабарлады («mes premières occupations»), және оның маңызды еңбектерінің бір бөлігі отставкаға кеткеннен кейін жазылғанын атап өткен жөн. Алайда, естеліктерде сол кездегі Млль Буржуан, Комеди Франсез актрисасы, Наполеон және Шаптальға қатысты жеке қиындықтар туралы ашық айтылады. Қалай болғанда да, Шапталь енді Луар өзенінің аймағындағы Шантелуп имениесіне көңіл бөлді, онда ол мерино қойын өсірді, қызылша өсірумен тәжірибе жасады, қолданбалы ғылым туралы есептерін жазды, көрнекті тұлғаларды қабылдады және консультациялар жүргізді. Ол Парижде жиі сапарлар жасауға мүмкіндік алды. Оның Терн және Нантерде химиялық зауыттары болды, ал ұлы Оңтүстік Франциядағы Мартигте үшінші химиялық зауыт құруға дайын тұрды. Шапталь түрлі өнеркәсіптік қышқылдар, топал және сода өндірісімен айналысты. 1804 жылы ол Париждің Сен-Жермен аймағындағы Греннель көшесіндегі №70 үйінде орналасқан Оттель де Майи үйін сатып алды. Уақыт болғанда, ол Парижден шалғайдағы Аркёйльдегі Бертоле мен Лапластың үйлерінде демалыс күндері жиналатын кішкентай, бірақ өте беделді Аркёйль қоғамының жиналыстарына қатыса бастады. Бертоле, Еуропаның түкпір-түкпірінен ғылыми таланттарды тартқан, Шаптальдың қырық жылдық досы болды. Аркёйдегі жиналыстар Шаптальға жаңа жаңалықтармен танысуға мүмкіндік берді…