Кіріспе

Француз философы Пьер Жан Жорж Кабанис (5 маусым 1757 – 5 мамыр 1808) – француз физиологы, масон және материалистік философ.

Өмір

Кабанис Коснак қаласында (Коррезе) туған, Жан Батист Кабанистің (1723–1786) ұлы, заңгер және агроном. Он жасында ол Брив колледжіне оқуға түсті, онда оқуға зор қабілетін көрсетті, бірақ оның тәуелсіз мінезі соншалықты болды, ол мұғалімдеріне қарсы тұрақтады және ақырында мектептен қуылды. Содан кейін әкесі оны Парижге алып келіп, екі жыл бойы өздігінен оқуын жалғастыруға рұхсат берді. 1773–1775 жылдары Польша мен Германияда саяхаттап, Парижге оралғаннан кейін көбінесе поэзиямен шұғылданды. Осы шақта ол Француз академиясына олардың сыйлығы үшін Гомерден алынған бір үзіндінің аудармасын жіберді. Жеңіске ие болмаса да, достарынан үлкен қолдау алып, «Илиаданы» толығымен аударуды жоспарлады. Әкесінің тілегі бойынша ол жазуды тоқтатып, медицинаны таңдап, тұрақты мамандыққа бейімделді. 1789 жылы жариялаған «Observations sur les hôpitaux» (Ауруханалар туралы байқаулар, 1790) еңбегі оған Париждегі ауруханалардың басшысы лауазымын әкелді, ал 1795 жылы Париж медицина мектебінде гигиена профессоры болды. 1799 жылы ол бұл лауазымды заңгерлік медицина және медицина тарихы кафедрасына алмастырды. Денсаулығының нашарлығына байланысты дәрігерлік практикамен айналыспады, оның қызығушылығы медицина және физиология ғылымдарының терең мәселелеріне қатысты болды. Оноре Мирабоның өмірінің соңғы екі жылында Кабанис оған жақын болды; Кабанис Мирабоның қағаздарынан табылған халықтық білім беру туралы төрт мақаланы жазды (содан кейін 1791 жылы оларды өңдеді). Мирабоның өліміне дейін ол Кабанистің кәсіби білігіне толық сенім артты. Мирабоның қайтысы туралы Кабанис жағдайды дұрыстау үшін толыққанды баяндама жасады. Ол Француз революциясына ықылас білдірді және Бес жүздік кеңес, содан кейін Сенат мүшесі болды. Директорияның таратылуы оның осы мәселе бойынша жасаған ұсынысының нәтижесі болды. Оның саяси мансабы қысқа ғана болды. Наполеон Бонапарттың саясатына қарсы болғандықтан, оның үкіметіндегі қызметтен бас тартты. Ол Мюлан қаласында қайтыс болды. Оның денесі Пантеонға, ал жүрегі Париждегі Аутейл зиратына жерленген.

Шығармалары

1825 жылы Кабанистің шығармаларының толық басылымы басталды, оның бес томы жарық көрді. Оның ең маңызды еңбегі – «Rapports du physique et du moral de l'homme» (Адамның физикалық және рухани жақтары арасындағы қарым-қатынастар туралы, 1802), 1796 және 1797 жылдары институтта оқылған естеліктерден тұрады және физиологиялық психологияның негізгі қағидаларын көрсетеді. Кабанистің психологиясы биологиямен тікелей байланысты, себебі сезімталдық – негізгі құбылыс, тіршілік әрекетінің жоғары деңгейі және интеллектінің бастапқы сатысы. Барлық ойлау процестері сезімталдықтан туындайды, ал сезімталдықтың өзі – жүйке жүйесінің қасиеті. Жан – жеке тұлға емес, қабілет; ойлау – мидың функциясы. Қалай асқазан мен ішек тамақты қабылдап, қорытса, солай ми да әсерлерді қабылдап, өңдеп, ойды өнім ретінде шығарады. Осы материализммен қатар, Кабанис тағы бір қағиданы ұстанды. Ол биологияда Г.Э. Стальдің виталистік мектебінің өкілі болды, ал «Lettre sur les causes premières» (1824) атты өлеңнен кейін жарық көрген еңбегінде осы көзқарастың салдары айқын болды. Өмір – организмге қосылған нәрсе: барлық тірілерге ортақ сезімталдықтан бөлек, біз Табиғат деп атайтын тірі және жаратушы күш бар. Бұл күшке интеллект пен ерік-жігерді жатқызудан қашуға болмайды. Осы тірі күш – нағыз материалдық емес, өлмейтін «Мен» (эго) құрайды. Кабанис бұл нәтижелер оның бұрынғы теориясына қайшы келмейді деп ойлады. Оның еңбегін философ Артур Шопенгауэр жоғары бағалап, «тамаша» деп атады. Ол 1778 жылдан бастап «Les Neuf Sœurs» масондық ложасының мүшесі болды. 1786 жылы Кабанис Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды.

Эволюция

Кабанис эволюцияның ерте жақтаушысы болды. Философия энциклопедиясында оның "өздігінен пайда болуға сенгені" айтылған. Түрлер кездейсоқ мутациялар ("сәйкессіз өзгерістер") және жоспарлы мутациялар ("адамның тәжірибелік тырыстары") арқылы дамыды, бұл мутациялар тұқым қуалаушылық құрылымын өзгертеді. Ол Жан Батист Ламарк жұмысына әсер етті, ол өзінің «Философиялық зоологиясында» Кабаниске сілтеме жасады. Кабанис – қабылданған белгілердің мұрагерлікке ие болуын жақтады, сонымен қатар ол инстинкт теориясын да дамытты.