Жаңа Зеландияның Фиордленд Ұлттық паркі

Кіріспе

Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы ұлттық парк

Фиордленд ұлттық паркі – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан ұлттық парк. Жаңа Зеландиядағы 13 ұлттық паркінің ең ірісі, ауданы шамамен 12 606 шаршы километрді құрайды және 1990 жылы құрылған ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының бір бөлігі – Те Вахипоуному. Паркті Қорғау департаменті басқарады. Фиордленд ұлттық паркінің көп бөлігін Оңтүстік Альп тауларының оңтүстік сілемдері және мұздықтармен ойылған терең аңғарлар құрайды. Парк – дельфиндер мен жартастардан бастап, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер және тахаке, мохуа, какапо және оңтүстік қоңыр киви сияқты Жаңа Зеландияға ғана тән, құрып кету қаупі төніп тұрған құстар түрлеріне арналған маңызды пана.

Тарих

Фиордлендтің жартысы 1904 жылы ұлттық қорық ретінде бөлінді, одан кейін болашақ премьер-министр Томас Маккензи және Соутлендтің Корольдік жерлер комиссары Джон Хейдің ұсынысы бойынша аймақты ұлттық парк деп жариялау қажет болды. Бұл аймақ 1889 жылы Жаңа Зеландия саяхатшылары Квинтин Маккиннон мен Дональд Сазерлендтің Те-Анау көлінен Милфорд саундқа дейінгі Милфорд жолын ашқаннан кейін, саяхатшылар үшін танымал бағытқа айналды. 1908 жылы Лондонның "Спектатор" газетінде жарияланған «Әлемдегі ең ғажайып саяхат» деген мақала бұл аймаққа үлкен назар аударды. Фиордленд «жалпы қорығы» Ұлттық парктің сияқты Жерлер және зерттеулер департаменті басқаратын парк ретінде құрылды. Сол кезде Жаңа Зеландияда ресми түрде аталған жалғыз «ұлттық парктері» – Тонгариро ұлттық паркі мен Эгмонт ұлттық паркі парк кеңестерімен басқарылды. Осы парктің басқаруын жетілдіру 1952 жылғы Ұлттық парктер заңына әкелді, ол Фиордленд ұлттық паркін Жаңа Зеландияның үшінші ұлттық паркі деп ресми түрде жариялады. (SH 94) 1935 жылы Гомер туннеліне жетті, бірақ Милфорд саундқа автомобильмен тек 1953 жылы туннель аяқталғаннан кейін ғана баруға болады. Қазіргі уақытта Милфорд саңырауқұлағы – ұлттық тас жол желісінен автомобильмен қол жетімді парктегі жалғыз фиорд.

География

Өткен суық дәуірлерде мұздықтар көптеген терең фиордтарды қазып шығарды, олардың ең танымал (және ең көп таныс) - Милфорд саунды / Пиопиотахи. Басқа да маңызды фиордтар: Даутфул Саунд / Патеа және Таматеа / Даски Саунд. Мұздық дәуірінен кейін мұздықтардың шегінуі U пішіндес аңғарларды қалдырды, нәтижесінде Фиордландтың жағалауы тік және тірелген, ал 15 фиордтың кейбіреулері ішкі жерге дейін жетеді. Оңтүстік Альп тауларының оңтүстік қанаттары Фиордланд ұлттық паркінің көп бөлігін қамтиды және терең мұздықпен қазылған аңғарлармен бірігіп, өте қиын қолжетімді ландшафтты құрайды. Парктің солтүстік бөлігінде Дарран таулары орналасқан, онда бірнеше шыңдар бар, олардың биіктігі Аспиринг тауы / Тититеаға дейін жетеді, ол көршілес Аспиринг тауы ұлттық паркінде орналасқан. Оңтүстікке қарай Франклин таулары, Стюарт таулары және Мерчисон таулары шамамен 15000 метрге жетеді, ал шыңдары солтүстіктен оңтүстікке қарай төмендейді. Кеплер, Дингволл, Кахерекоу, Принцесса және Камерон таулары оңтүстікке қарай ғана жетеді. Мұздықтардың кесу әрекеті аралдарды материктен бөліп, екі үлкен, адам тұрмайтын жағажай аралдарын – Хатшы аралы мен Резолюция аралын, сондай-ақ көптеген кішірек аралдарды қалдырды. Бұл мұздықтар көп бұрын жойылғанмен, бірнеше шағын мұздықтар мен тұрақты қарлы алаптар сақталған, ең оңтүстік мұздық Каролина шыңының төменгі жағында орналасқан. Парктің шекараларында толық немесе жартылай орналасқан бірнеше ірі көлдер бар, атап айтқанда Те-Анау көлі және Манапури көлі, екеуі де ұлттық парктің батыс шекарасында, сондай-ақ оңтүстік көлдер – Моновай көлі, Хауроко көлі және Потеритери көлі. Бұл көлдердің барлығы мұздықтармен қазылған аңғарларға тән топографияны көрсетеді, әсіресе Те-Анау көлі мен Манапури көлі парктің батыс жағалауындағы фиордтарға ұқсас бірнеше салаға ие. Милфорд саундының оңтүстік-батысында, Милфорд жолында орналасқан Сазерленд шарлауығы әлемдегі ең биік шарлауықтардың бірі болып табылады. Парктегі басқа биік шарлауықтар: Браун шарлауығы, Гумбольдт шарлауығы, Леди Алис шарлауығы және Боуэн шарлауығы, сондай-ақ жаңбырдан кейін қайта тірілетін фиордтардағы көптеген уақытша шарлауықтар.

During the cooler past, glaciers carved many deep fiords, the most famous (and most visited) of which is Milford Sound / Piopiotahi. Other notable fiords include Doubtful Sound / Patea and Tamatea / Dusky Sound. The retreat of the glaciers after the ice age left behind U shaped valleys with sheer cliffs and as a result Fiordland's coast is steep and crenellated, with some of the 15 fiords reaching as far as inland. The southern ranges of the Southern Alps cover most of Fiordland National Park and, combined with the deep glacier carved valleys, present a highly inaccessible landscape. At the northern end of the park, the Darran Mountains contain several peaks rising to over , with views of Mount Aspiring / Tititea to the north in the neighbouring Mount Aspiring National Park. Further south, the Franklin Mountains, Stuart Mountains, and Murchison Mountains reach around , with the peaks diminishing in height from north to south. The Kepler, Dingwall, Kaherekoau, Princess and Cameron Mountains further south only reach
The carving action of the glaciers has succeeded in cutting off islands from the mainland, leaving two large uninhabited offshore islands, Secretary Island and Resolution Island, as well as many smaller ones. Although these glaciers are long gone, a few small glaciers and permanent snow fields remain, with the southernmost glacier situated below Caroline Peak. Several large lakes lie wholly or partly within the park's boundaries, notably Lake Te Anau and Lake Manapouri, both on the western boundary of the national park, as well as the southern lakes Lake Monowai, Lake Hauroko, and Lake Poteriteri. All of these lakes exhibit the topography typical of glacier carved valleys, with Lake Te Anau and Lake Manapouri in particular having several arms similar in look to the fiords on the west coast of the park. The Sutherland Falls, to the southwest of Milford Sound on the Milford Track, are among the world's highest waterfalls. Other tall waterfalls in the park include Browne Falls, Humboldt Falls, Lady Alice Falls, and Bowen Falls, as well as countless temporary waterfalls in the fiords that come alive following rainfall.

Климат

Басты батыс желдері Тасман теңізінен ылғалды ауаны тауларға әкеледі; ауаның көтерілу кезінде салқындауы нәтижесінде мол жауын-шашын жауады, парктің көп бөлігінде жеті метрден де асып кетеді. Осының арқасында Фиордленд умеренді орманды аймағының жасыл, ылғалды ормандары қалыптасады.

Флора

Фиордленд ұлттық паркі Жаңа Зеландиядағы ең үлкен, өзгертілмеген өсімдік жамылғысының басым бөлігін қамтиды. Көбінесе тік аңғар беткейлеріне жабысқан тығыз орман, негізінен күміс шырша мен тау шыршасынан, сондай-ақ подкарп түрлерінен тұрады. Әртүрлі бұталар мен папоротниктер, көбінесе тақта папоротнигі басым, өсімдіктердің бай астыңғы қабатын құрайды, ал орман төңірегі мохтар мен бауырлы өсімдіктермен жабылған. Мұндай мол өсімдік жамылғысы жоғары жауын-шашын мөлшерімен қамтамасыз етіледі, бірақ қызыл бұғы және опоссум сияқты кіргізілген түрлер салдарынан зардап көріп келеді.

Фауна

Бұл саябақ сонымен қатар дельфиндер мен жарғақтардан бастап, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер мен құстарға дейін – көптеген қорғауға алынған тума жануарлар үшін маңызды пана болып табылады. Құстардың арасында Жаңа Зеландияға ғана тән тахаке, мохуа (сарыбас) және әлемдегі жалғыз ұшпайтын попугай – құрып кету қаупі төнген какапо сияқты бірнеше түрлер бар. Фиордландтың инелік пингвині мен оңтүстік қоңыр киви де көбінесе осы саябақта ғана кездеседі. Фиордланд аймағының ерекше табиғатын 1890 жылдардың соңында Ричард Генри таныды, ол какапо және киви сияқты қатерлі түрлерді Дуски саундтағы аралдарға көшіруді бастады. Тахаке популяциясын қалпына келтіру бағдарламасы тахакелердің соңғы жабайы популяциясының сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл ерекше құс – рельдер тұқымдасының ең ірі өкілі, бір кезде жойылған деп есептелген еді. 1948 жылы Мурчисон тауларында тахаке қайта табылып, оны сақтау үшін Фиордленд ұлттық паркінде арнайы аймақ бөлінді, 2016 жылы популяция 300 құсқа жетті. Ұлттық парк Жаңа Зеландияның қорғалатын аумақтарының 15% құраса да, Қорғау департаментінің зиянкестермен күресу бюджетінің 1% - ден аспайды. Фиордланд ұлттық паркіне қарасты бірнеше жағалау аралдары қатерлі тума түрлерге арналған қасиетті орындар болып табылады, ал Эглинтон аңғарында ұзын құйрықты жарғақтардың көптеп таралған популяциялары бар. Бұл қорықтардан басқа, ұлттық парктің фиордтарында үш ірі, поссумдардан таза арал бар: Дуски саунд / Таматеадағы Купер аралы мен Ұзын арал және Тайари / Чалки шығанағындағы Ұлы арал. Дегенмен, бұл аралдарда әлі де мысықтар, егеуқырлар немесе тышқандар бар, бұл оларды құс қорығы ретінде пайдалануға кедерілдіреді.

Қорғау және адаммен қарым-қатынас

Фиордленд 1960 жылдары Манапури көлінің деңгейін көтеру арқылы Батыс Армдағы су электр станциясының қуатын арттыру ұсынылған кезде, Жаңа Зеландиядағы ең маңызды табиғатты қорғау туралы пікірталас ошағына айналды. Осыдан кейін болған күрес нәтижесінде үкімет петициялардың күшіне көніп, 1970 жылдары көлге заңмен қорғау статусын берген заң қабылдады. 1986 жылы Фиордленд ұлттық паркі жеке Дүниежүзілік мұра ретінде танылды, ал 1990 жылы солтүстікке орналасқан тағы үш ұлттық паркпен бірге Те Вахипоунаму Дүниежүзілік мұра аймағының құрамына енді. Парктің қорғалатын аймағына оның жағалауындағы барлық аралдар, сондай-ақ қашық жатқан Соландер аралдары кіреді. Парктің теңізге қарайғы шекарасы орташа ең жоғары су деңгейінде белгіленгенімен, он бес жалғасқан теңіз қорықтары бірнеше фиордтардағы судың кең аудандарын қорғайды. Фиордленд ұлттық паркіне 1999 жылы Вайтуту орман қосылды. Болашақта Биг-Бей шығанағы, Ливингстон/Эглинтон тауларының бір бөлігі және Дин/Роуллан су жинау алабы қосылуы мүмкін.

Іс-шаралар

Фиордленд ұлттық паркі – Жаңа Зеландияда халықаралық саяхатшылар үшін ең танымал ұлттық парк. Жыл сайын жарты миллионнан астам адам осы ұлттық паркті аралайды, бірақ келушілердің саны негізінен Те-Анаудан Милфорд-Саундқа дейінгі парктің солтүстік және шығыс бөлігінде шоғырланған. Көптеген туристер Милфорд-Саунд сияқты ұлттық парктің оңай қол жетімді аймақтарына тартылады, онда фиордты аралау және каякинг ең танымал әрекеттер. Кейбір қайық саяхаты пакеттеріне Милфорд ашу орталығы мен су асты обсерваториясына сапар кіреді. Те-Анаудан Милфорд жолы бойында кемпинг алаңдары мен бірнеше қысқа серуендеу жолдары бар, олардың кейбіреулері тіпті коляскамен де қол жетімді. Жол бойындағы танымал тоқтау орындары – Айна көлдері, туннельдің шығысында орналасқан Гомер өтетіні және Часм. Те-Анау, Те-Анау көлінің жағасында орналасқан, ұлттық парке ең жақын қала және кішкентай қаланың күтетін барлық ыңғайлы жағдайларын қамтамасыз етеді, сонымен қатар көптеген тұру орындарына ие. Паркке жақын орналасқан жалғыз елді мекен – Манапури, ол әлдеқайда кішкентай. Даутфул-Саунд та қайықпен саяхаттарды ұсынады. Бұл бір күндік турлар Манапуриден басталады және Манапури көлінен қайықпен және Вилмот өтетіні арқылы автобуста Даутфул-Саундқа дейін барады. Те-Анаудан көл арқылы Те-Ана үңгірлеріне қайықпен сапар жасауға болады. Фиордленд ұлттық паркі альпинистер үшін, әсіресе, тау жүрушілер үшін танымал мақсатты жер, онда көп күндік Милфорд, Кеплер және Холлифорд жолдары, сондай-ақ парк ішінде Рутберн жолының жартысы бар. Соңғы үш жолға күндізгі сапармен де баруға болады, ал Милфорд жолының екі басына кіру тек қайықпен ғана мүмкін, бұл реттелген және алдын ала брондауды қажет етеді, әсіресе жазғы маусымда. Бұл негізгі жолдардан басқа, Табиғатты қорғау департаменті күтіп ұстайтын, аралық дағдыларды қажет ететін, мысалы, Хумп Ридж жолы және Мариан көлі сияқты, сондай-ақ тәжірибелі тау жүрушілер ғана баруы тиіс көп күндік жорықтар, мысалы, Даски жолы сияқты, ондаған аз танымал жолдар бар. Фиордленд – қиын тау жүру орны, және ұлттық парктің аумағын ескере отырып, жолдар аз. Жолдан тыс саяхаттарда тәжірибелі тау жүрушілер көбінесе еліктердің іздерін ұстанады. Құм шыбықтары, су тасқыны және нашар ауа-райы қауіпті, және су басқан өзендерден өту кешіксе, Дуски жолы сияқты жолдарда бір-екі күнге қалып қою жиі кездеседі. Бұл жолдардағы тау жүрушілер үш сымды көпірлерге, құлаған ағаштарға және тізеге дейін батпаққа толы қиыр жерге тап болады. Милфорд-Саунд / Пиопиотахи, Те Хоухоу / Джордж-Саунд, Даутфул-Саунд / Патеа және Даски-Саунд / Тамеа – жолдар немесе маршруттар арқылы қол жетімді жалғыз фиордтар. Ішкі аймақта Моновай және Хауроко көлдерінің оңтүстік көлдері кемпингтерге және жолдарға жолмен жетеді, ал Потеритери көліне тау жүру арқылы жетуге болады. Даррен тауларының тік гранитті шыңдары таушылар үшін танымал аймақ. Бұл парк сондай-ақ, көкжаңбырлы және қоңыр форель балық аулау үшін танымал орын.

Fiordland National Park is the most popular national park in New Zealand for international visitors. Well over half a million people visit the national park every year, however, the visitor numbers are almost exclusively concentrated in the park's northern and eastern corridor from Te Anau to Milford Sound. Most tourists are attracted to the easily accessible areas of the national park such as Milford Sound, where boat tours of the fiord and kayaking are the most popular activities. Some boat tour packages include a visit to the Milford Discovery Centre & Underwater Observatory. Along the Milford Road from Te Anau there are also camping grounds and several short walks, some of which are even accessible by wheelchair. Popular stopping points along the road are at the Mirror Lakes, the Homer Pass area immediately to the east of the tunnel, and The Chasm. Te Anau, situated on the shore of Lake Te Anau, is the closest town to the national park and provides many accommodation options as well as all the amenities expected of a small town. The only other settlement close to the park is the much smaller Manapouri. Doubtful Sound also offers boat tours. These day long tours depart from Manapouri and include return boat transfer across Lake Manapouri and bus transfer over Wilmot Pass to get to Doubtful Sound. From Te Anau, boat trips across the lake to the Te Ana au Caves are available. Fiordland National Park is also a popular destination for alpine climbers and especially for trampers, with the multi day Milford, Kepler and Hollyford tracks, and half of the Routeburn Track within the park. The latter three can also be walked in and out as day walks, whereas access to both ends of the Milford Track is only via boat and is regulated and must be pre booked, in particular during the summer peak season. Aside from these major tramping tracks, which also offer guided walks, dozens of lesser known tracks are maintained by the Department of Conservation, ranging from tracks requiring intermediate skills, such as the Hump Ridge Track and the Lake Marian track to advanced multi day hikes like the Dusky Track and several routes that should only be attempted by experienced trampers. Fiordland is a challenging tramping destination, and given the size of the national park, there are few tracks. Off track travel by expert trampers often relies on following deer trails. Sandflies, flooding and poor weather are a hazard, and being stranded for a day or two due to flooded river crossings is not uncommon on tracks like the Dusky Track. Trampers on these remote tracks also face three wire bridges, tree falls, and rough terrain where mud can be knee deep. Milford Sound / Piopiotahi, Te Houhou / George Sound, Doubtful Sound / Patea, and Dusky Sound / Tamatea are the only fiords accessible via tracks or routes. Inland, the southern lakes of Lake Monowai and Lake Hauroko have road access to campsites and tracks, and Lake Poteriteri can be reached via a tramping track. The steep granite peaks of the Darren Mountains are a popular area for mountain climbers. The park is also a renowned destination for rainbow trout and brown trout fly fishing.

Инвазивті түрлерді басқару

Қызыл бұғы 1850 жылдары Жаңа Зеландияға әкелінді және олар кейіннен Фиордленд паркі аймағын мекендеді. 1920 жылдарға қарай, Жаңа Зеландияның шет аймақтарындағы жабайы бұғылардың көптеген үйірлері қой мен сиырлармен жем үшін бәсекелесіп, шаруалар қауымдастығының NZ үкіметіне қысым көрсетуіне әкелді. Ішкі істер министрлігі бұғыларды кездейсоқ ату үшін жұмысшыларды жалдады, мақсаты – популяцияны азайту. Алынған шығындар бұғы терісін сату арқылы өтелді. 1960 жылдардың басында жабайы бұғы етіне халықаралық нарық ашылды. Аң аулауға ешқандай шектеу қойылмағандықтан, нарық аңшылары қиын-қыстау паркте орнығып, мәйіттерді нарыққа жеткізу үшін жүк аттарын, моторлы қайықтарды және ұшақтарды пайдаланды. Вертолеттен жабайы бұғыларды ату тәжірибелері жоғары нәтиже берді және осы технологияға негізделген бәсекеге қабілетті сала құрылды. 1970 жылдардың соңына қарай Фиордлендтегі бұғылар саны күрт азайды. Бұғы шаруашылығының дамуымен бірге, бұл ұлттық саябақтағы әуе аңшылығының әсерін азайтты. Бүгінде Фиордлендте вертолетпен аң аулау белсенділігі азайған, ең ірі нарық – Германия. Табиғатты қорғау департаменті, кейбір наразылықтарға қарамастан, инвазивті опоссумдарды уландыру үшін вертолеттерді қолданып, 1080 улы затын әуеден шашады.

Танымал мәдениетте

Көркем, таулы ландшафт табиғи сұлулығымен танымал, сондықтан ол туристер арасында және фильмдер түсіру үшін өте танымал орын. Милфорд фиорды және Фиордленд ұлттық паркінің аймақтары "Жүзіктердің иесі" фильмін түсіргенде тұманды тауларды көрсету үшін пайдаланылды. Бұл аймақ "Хоббит" трилогиясында да кеңінен қолданылды. 2017 жылғы "Шетелдік: Келісім" фильмінің бір бөлігі, сондай-ақ "X-Men: Wolverine", "Миссия: Апаттық жағдай" және "Нарния жылнамасы: Арыстан, Қар ханшайымы және гардероб" фильмдері де осы паркте түсірілді.