Кіріспе

Te Wāhipounamu (маори тілінде "жасыл тас орны") – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Дүниежүзілік мұра орны. 1990 жылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген және аумағын қамтитын бұл орын төрт ұлттық паркті қосады:

Аораки / Маунт Кук
Фиордленд
Маунт Аспиринг
Вестленд Тай Путини

Бұл жер Гондвананың түпкі флорасы мен фаунасының ең жақсы сақталған заманауи үлгілерін қамтиды деп саналады, осының салдарынан ол Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Сипаттама

Те Вахипоунаму Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының батыс жағалауы бойында созылып жатыр. Бұл аймақтың биіктігі теңіз деңгейінен Аораки / Кук тауына дейін жетеді. Кейбір жерлерде ол ішкі аймаққа қарай кеңейеді. Те Вахипоунамуда қар басыған шыңдар, сапфир көлдер, сарқырамалар, фьордтар және аңғарлар сияқты көптеген табиғи нысандар бар. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең белсенді жүздеген мұздықтардың мекені, бірақ ең ірілері – Франц-Иосиф мұздығы және Фокс мұздығы. Бұл Жаңа Зеландияның табиғи экожүйесінің ең үлкен және ең аз өгертілген аймағы. Сондықтан, аймақтың флорасы мен фаунасы Гондвананың ежелгі биотасының ең толық заманауи көрінісі болып табылады.

Флора

Те Вахипоунамудағы өсімдіктер әртүрлі және негізінен табиғи, бұзылмаған күйде сақталған. Тауларда бұталар, аралас шөптер мен дәнді шөптерден тұратын бай альпілік өсімдіктер өседі. Жылы және төменгі биіктіктегі жаңбырлы ормандар биік подкарп ағаштарымен ерекшеленеді. Батыс жағында жаңбырлы ормандар мен батпақты жерлер көп, ал Жаңа Зеландиядағы ең кең және ең аз өзгертілген табиғи тұщы су батпақты жерлері осы аймақта орналасқан. Вестланд жағалау жазығында жоғары құнарлы сазды топырақтар мен төмен құнарлы торфты батпақтар кездеседі.

Фауна

Те Вахипоунамуда көптеген жергілікті жануарлар мекендейді және елдегі орман құстарының ең ірі және маңызды популяциясы осы жерде шоғырланған. Тахакелердің бүкіл жабайы популяциясы, шамамен 170 құстан тұрады, Фиордлендтің бірнеше таулы аңғарларында кездеседі. Жаңа Зеландияның оңтүстік-батыс жағалауында елдің көп бөлігінің терілі түлкілері таралған. Бұл аймақта Оңтүстік қоңыр киви, Үлкен дақты киви, Сары тәжді попугай, Фиордленд пингвині, Жаңа Зеландиялық сұңқар және қоңыр иттік кездеседі. Әлемдегі ең сирек және ең ауыр тоты – какапо 1980 жылдардың басына дейін осы аймақта кездесетін. Қазіргі уақытта ол материктің ішінде жойылып кеткен деп саналады.

Халық саны

Те Вахипоунаму аймағы Жаңа Зеландияның ең сирек қоныстанған бөлігі болып табылады. Көптеген тұрғындар туризм саласында жұмыс істейді, бірақ жерді пайдаланудың басқа да түрлері де бар. Жағалау бойындағы тұрғындар балық аулау, мал жаю және ұсақ кен өндірумен айналысады. Әлемдік мұра аймағының шығыс бөлігінде мал шаруашылығы басты жер пайдалану түрі болып табылады. Қой және ірі қара мал жаюға лицензия немесе жалға алу арқылы рұқсат беріледі, алайда Те Вахипоунамудың Әлемдік мұра ретінде танылуы осы шаруашылық үшін қолданылатын жер көлемін шектеді.

Жер бедері

Те-Вахипоунаму – әлемдегі ең сейсмикалық белсенді аймақтардың бірі. Ол екі тақтаның шекарасында жатыр: Тынық мұхиты тақтасы мен Үнді-Австралия тақтасы. Аймақтағы таулар соңғы бес миллион жыл ішіндегі тектоникалық қозғалыстардың нәтижесі болып табылады.

Маоридің жермен байланысы

Те Вахипоунаму аймағының барлығы Маори халқы үшін, әсіресе Оңтүстік аралдың басым бөлігін қамтитын рохе (дәстүрлі билік аймағы) иесі Нгаи Таху иви үшін терең маңызға ие.

Аңыз

Бұл аймақтың және Оңтүстік аралдың пайда болуы туралы аңыз былайша баяндалады. Те Вахипоунаму Ракинуидің төрт ұлы, Аспан Әкесі, аспаннан түсіп, Жер Анасы Папатуанукудың төңірегін саяхатқа шыққанда пайда болды. Саяхат барысында олардың каноэсі рифке шағылып, ағайындылар қиын жағдайға түсті. Тасман теңізінен соққан мұзды жел оларды тасқа айналдырды, ал олардың каноэсі Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралына айналды. Ағалардың ең бойы ұзыны Аораки болды, қазір ол Аораки / Маунт-Кук тауы деп аталады, ал оның ағалары мен каноэдегілердің қалғаны Оңтүстік Альп тауларының қалған бөлігін құрайды. Маори халқы Франц-Иосиф және Фокс мұздықтарының пайда болуы туралы да аңыз айтады. Бұл аңыз тауға шығуды ұнататын Хинеукатереден басталады. Бір күні ол өзінің жары Тауені өзімен бірге шығуға көндірді. Бірақ қар көшкіні Тауені қаза қылды, ол Фокс мұздығында тоқталды. Мұздықтың дәстүрлі маори атауы – Те Моке о Тауве, яғни Тауенің төсегі. Тауе өлгеннен кейін Хинеукатере қатты қайғырып, көп көз жас төкті. Осы көз жастары мұзға айналып, Франц-Иосиф мұздығын құрады. Франц-Иосиф мұздығының маори тіліндегі атауы – Ка Роймата о Хинеукатере, яғни Хинеукатеренің көз жастары. Бұл келісімнің үш маңызды салдары болды. Біріншіден, Кук тауы Аораки / Маунт-Кук тауы деп атала бастады және тағы 88 географиялық нысанға маори және ағылшын тілдерінде екі атау берілді. Екіншіден, Аораки атағы Нгаи Таху тайпасына қайтарылды, олар оны Жаңа Зеландия халқына сыйға берді. Үшіншіден, тайпаға дәстүрлі тағамдар мен материалдар жинау үшін уақытша қол жеткізу және пайдалану құқығы берілді.

Басқаруды жоспарлаудың базасы

Те Вахипоунаму әлемдік мұра аймағының табиғи ресурстарын басқару аясын дамыту үшін төрт негізгі жоспарлау органы жұмыс істейді. Те Вахипоунамудағы туризм табиғатқа негізделген, «жасыл» туризм болып табылады. Мұнда табиғат және шытырман оқиғалар туризмінің үйлесімі бар. Табиғи саябақтарда серуендеу, киттерді қадағалау және Фиордленд шығанақтарында қайықпен саяхаттау сияқты қатаң табиғатқа негізделген туристік іс-шаралар ұсынылады. Сонымен қатар, өзендер мен тау жоталарын кесіп өту, табиғи көрікті жерлерді тамашалау сияқты шытырман оқиғалар элементтерін қамтитын жаяу және таулы саяхаттар да бар. Мұздықтарда серуендеу, рафтинг және тау шаруасы сияқты тіпті шытырман оқиғаларға толы іс-шаралар да табиғи ортада өтеді. Чарнлидің пікірінше, мұндай табиғат туризмін экотуризм деп санау қиын. Оның экотуризм туралы анықтамасында, ол нақты әлеуметтік пайда әкелуі және тұрақты даму үшін құрал ретінде қызмет етуі керек. Бұл үшін үш шарт орындалуы тиіс. Экономикалық пайда мақсатты топқа қолжетімді болатындай, мәдени ерекшеліктерге сай құрылымдалуы керек. Қоғамның мүддесі үшін, олар аймақтағы жерге құқығын қамтамасыз етуі және жерді пайдалану туралы шешімдер қабылдауға қабілетті болуы керек. Туризмнен түсетін пайда тек экономикалық емес, сонымен қатар терең әлеуметтік және саяси әділдік мақсаттарын ілгерілетуі керек. Те Вахипоунамудағы жергілікті қауымдар негізінен туризм есебінен күнкөріс табады. Аймақ тұрғындарының көпшілігі туризм саласында жұмыс іздеп осы жерге келген. Осылайша, экономикалық пайда айқын, бірақ көбінесе мәдени немесе табиғатты қорғауға бағытталған элементтер жетіспейді. Дегенмен, тарихи және мәдени негіздегі туристік іс-шаралар мен турлар да ұсынылады. Кішкентай нысандардың арқасында келушілер мен жергілікті тұрғындар арасында мәдени интеграция байқалады, бірақ дәстүрлі маори мәдениетімен байланыс көбінесе нашар. Аймақта табиғатты қорғау жұмыстары жүргізілуде, бірақ олар үкіметтік саясаттың және әлемдік мұра мәртебесінің нәтижесі, экотуризмнің нәтижесі емес. Сондықтан, Те Вахипоунамудағы экотуризм туралы көп айтылғанымен, осы атауға лайық екендігі күмәнді. Аймақ ірі круиздік кемелердің (портқа кірмейтін) және жергілікті бағыттармен жүретін шағын круиздік кемелердің де тоқтау орны болып табылады.

Жабайы табиғат

Те Вахипоунамуда төрт жабайы аймақ бар. Бұл аймақтар: Хукер Ландсборо (41 000 га), Оливин (80 000 га), Пемброк (18 000 га) және Глайснок (125 000 га) құрайды. Бұл жабайы аймақтар Те Вахипоунамудың жалпы аумағының 10% бөлігін алып жатыр. Бұл аймақтарда келушілерге арналған ешқандай инфрақұрылым жоқ – жолдар, жатақханалар, көпірлер, тіпті бағыттар да жоқ. Сондай-ақ, демалыс немесе коммерциялық мақсаттар үшін әуе көлігі де қарастырылмаған. Келушілер бұл аймақтарға "табиғаттың талаптарымен" ғана кіре алады. Жабайы аймақтар тазалық және табиғатқа қатысты ұзақ жылдар бойы қалыптасқан идеяларды сақтап келеді. Джон Мьюр және Алдо Леопольд Американың жабайы табиғатын қорғауды қолдады, ал жабайы табиғат идеялары АҚШ-тағы экологиялық қозғалыстың негіздерінің бірі болды. Жаңа Зеландияның жабайы табиғат саясаты осы идеяларды осы қорғалған жерді пайдалану үшін сақтап, оны адамның араласуынан мүмкіндігінше алыс ұстау қағидаларымен көрсетеді. Бірақ Жаңа Зеландияға туристер ағынының артуы бұл тәжірибеге әсер етіп жатыр. Көптеген тау жолдарында адамдар тығырыққа түскендей сезім пайда болады. Бұл жабайы табиғаттың және жалғыздық сезімінің қажеттілігін азайтады.

Түрлі мәселелер

Те Вахипоунамуда әлі де шешілуі керек көптеген мәселелер бар. Олардың ішінде мыналар бар: 1870 жылдан бері ұсынылып келе жатқан Хаст-Холлифорд жолының қоршаған ортаға тигізетін қаупі. Сонымен қатар, Нгай Тау iwi-мен тиімді серіктестік орнату қажет. Бұл серіктестік үшін қағидалық негіз бар, бірақ теориялық негіздемені іске асыру және нағыз серіктестікті құру – тұрақты мәселе болып табылады. Туризмнің өсуіне байланысты туристік ұшақтардың саны артып келеді. Осы ұшақтардың шуы аймақтың «табиғи тыныштығын» бұзады, оны көптеген адамдар сақтап қалуға ниетті. Қазіргі уақытта Әлемдік мұра аймағына теңіз бөлігі кірмейді. Жағалаудың жабайы табиғатын жақсырақ қорғау қажеттігі сезілуде. Аймақтағы маңызды мәселелердің бірі – жағымсыз түрлердің көбеюі. Жағымсыз түрлер аймаққа ең көп зиян келтіреді. Қызыл бұғы, сондай-ақ қаз, ешкі және көгал бұғылары сияқты басқа шөп жейтін сүтқоректілердің санының артуы ауыр зардаптарға алып келді және әсіресе орман мен альпілік экожүйелердің сақталуына қауіп төндіреді. Коммерциялық аң аулау осы популяцияларды экологиялық тұрғыдан қабылданатын деңгейге дейін төмендету үшін қолданылып келеді. Табиғатты қорғау департаменті бақылау бағдарламаларын жүзеге асырады және ұлттық парктері саясаты жаңа жағымсыз түрлерді жоюға және бар жағымсыз түрлердің таралу аймағын қысқартуға бағытталған.