Кіріспе

Неміс тілінде сөйлейтін Еуропадағы жеке есімдер Неміс тілінде сөйлейтін Еуропадағы жеке есімдер бір немесе бірнеше жеке есімнен (Vorname, көпше Vornamen) және тегінен (Nachname, Familienname) тұрады. Vorname көбінесе жынысқа қатысты болады. Аты әдетте "батыс тәртібімен" – "есім, тегі" ретінде айтылады. Ең көп кездесетін ерекшеліктер – әліпбилік тізімдегі тегі, мысалы, "Бах, Иоганн Себастьян", сондай-ақ кейбір ресми құжаттар мен оңтүстік неміс диалектілері. Мұның көпшілігінде неміс ережелері ағылшын, голланд, итальян және француз тілдерін қоса алғанда, Батыс және Орталық Еуропаның көп бөлігіндегі есімдердің қалыпты ережелерімен үйлеседі. Шығыс Еуропа мен Скандинавияның кейбір аймақтарында сақталған әкелік жүйенің іздері бар, бірақ олар ресми есімнің бөлігі болып табылмайды. Әйелдер дәстүрлі түрде күйеуінің тегін қабылдаса, кейде қыз тегін деми (–) белгісімен сақтап қалады, мысалы, "Else Lasker Schüler". Гендерлік теңдікке бағытталған жаңа заңнама некеде тұрған жұбайларға қалаған тегін таңдауға мүмкіндік береді, соның ішінде ерлердің туған тегін жалпы отбасылық тегімен бірдей жолмен біріктіруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, жұбайлардың ортақ тегін пайдаланбауы және туған тегін сақтауы да мүмкін. Көбінесе қолданылатын есімдердің көп бөлігі Киелі кітаптан ("Христиан", Киелі кітаптағы тұлғалардың немесе қасиеттілердің есімдерінен алынған; Иоганн/Ханс "Джон", Георг/Йорг "Джордж", Якоб "Якоб" және "Джеймс"; Анна, Мария, Барбара, Кристина) немесе германдық есімдерден (Фридрих "Фредерик", Людвиг "Луис" т.б.) шыққан. 1990 жылдардан бері ата-аналардың неміс емес есімдерді таңдау тенденциясы күшейді, бұл түпнұсқалыққа ұмтылыс немесе халықаралық жұлдыздардың ықпалынан туындаған, мысалы, Вильгельмнің шотландтық түрі Лиам (Liam) немесе Мила. Көптеген тегілер жеке есімдерден (әкелік тегі), кәсіптерден немесе географиялық шығу тегінен, сирек жағдайда дене ерекшеліктерінен алынған. Олар ерте заманауи кезеңде демографиялық тіркеудің басталуымен мұрагерлікке көшкен.

Алғашқы есімдері

Ата-аналар балаға туғаннан кейін көп ұзамай Vorname (ағылшын тілінде forename) береді. Балаға бірнеше Vornamen (атау) беру қалыпты жағдай, олардың бірі күнделікті қолдануға арналған және Rufname («шақыру аты» немесе «есім») деп аталады. Бұл Rufname көбінесе ресми құжаттарда асты сызылып көрсетіледі, себебі ол кейде ресми тіркелген жеке есімдер тізбегінде екінші немесе үшінші атау болып келеді, тіпті балалық шағынан бастап күнделікті қолданыста болғанмен де. Мысалы, математик Эмми Нотер 1907 жылы Эрланген университетіне ұсынған өтінімінде: Ich, Amalie Emmy Noether, bayerischer Staatsangehörigkeit und israelitischer Konfession, bin geboren zu Erlangen am 23. März 1882 – «Мен, Амали Эмми Нотер, Бавария азаматы және израильдік дінге жатамын, 1882 жылдың 23 наурызында Эрлангенде тудым» деген мәлімдемеде, Emmy асты сызылғандығы оның Rufname екенін көрсетеді, тіпті ол екі ресми есімнің екіншісі болғанымен де. Германияда таңдалған есімді жергілікті Standesamt (азаматтық тіркеу кеңсесі) бекітуі қажет. 1980 жылғы заң бұрын баланың есімі оның жынысын көрсетуі керек десе, 2008 жылғы сот шешімі ата-аналардың баласына қандай есім қоюға құқылы екенін бірауыздан қолдады, сонымен қатар есім баланың денсаулығына кері әсер тигізбеуі керек екендігін заңда белгіленген жалғыз шектеу ретінде қарастырды. Неміс аристократиясы арасында ерте заманада көптеген есімдер беру әдеті пайда болды, көбінесе алты немесе одан да көп есім берілді. Бұл әдет буржуазиялық топтар тарапынан да көшірілді, бірақ 19 ғасырдың соңында қайтадан азайды, сондықтан екі немесе үш есім жиі кездессе де, қазір олардың саны сирек. Бұл практика неміс аристократиясы арасында сақталған, мысалы: Иоганн Фридрих Конрад Карл Эдуард Хорст Арнольд Маттиас, Саксония-Майнинген князі, Саксония герцогы (1952 ж.т.), Эрнст Август Альберт Пауль Отто Руппрехт Оскар Бертольд Фридрих Фердинанд Кристиан Людвиг, Ганновер князі (1954 ж.т.), Кристиан Генрих Клеменс Пол Франк Петер Вельф Вильгельм Эрнст Фридрих Франц Ганновер князі және Дюкелин, Брауншвейг және Люнебург герцогы (1985 ж.т.).

Тегі

Фамилиялар (отбасы аты; Nachname, Familienname) кеш орта ғасырларда неміс тілді Еуропаға біртіндеп енгізілді. Мұндай тегіс есімдердің көптегені лақап есімдерден туындаған. Олар көбінесе төрт топқа бөлінеді: жеке есімдер, кәсіптік атаулар, дене ерекшеліктері және топонимдер (аталған ғимараттарға сілтемелерді қоса алғанда). Сонымен қатар, көптеген туыстық есімдер өздерінің шыққан жерлерінің диалектісіне тән ерекшеліктерді көрсетеді. Ата-анасының атын атап, оларды таныған кезде, ата-анасының аты жиі туысқа айналды. Мысалы, Арендтің есімі «Арендтің ұлы» сияқты генетивтік «-s» жалғауымен Арендс фамилиясына айналды. Мысалдар: Арендс/Аренс, Буркхард, Вульф, Фридрих, Бенц, Фриц. Көптеген ерте қалалық жазбалар латын тілінде жазылғандықтан, кейде латын тіліндегі жекеше жалдама «-i» қолданылған, мысалы, Якоби, Альберти немесе (Мендельсон Бартольдиде «-y» деп жазылған). Кәсіптік есімдер – отбасылық есімдердің ең көп таралған түрі; ерекше жұмысы бар кез келген адам осылай танылған. Мысалдар: Гасхлер (шыны жасаушы), Шмидт (жезгер), Мюллер (ұн тартатын), Мейер (ферма басқарушысы; жалдамалы жұмыскер, үй басқарушы, кейде сот орындаушысы), Шульце (констебль), Фишер (балықшы), Шнайдер (тігінші), Маурер (мұрагер), Бауэр (фермер), Циммерманн (ағаш шебер), Метцгер немесе Флейшер (қасапшы), Төпфер (саз балқытушы), Клингеманн (жарақ жасаушы). Сонымен қатар, ақсүйектерге қатысты есімдер, мысалы, Кайзер (император), Кёниг (патша), Граф (граф) жиі кездеседі, мұндай есімдерді иеленушілер монархтың қарапайым қызметкерлері болған болуы мүмкін. Дене ерекшеліктеріне қатысты есімдер – Краузе (буйра), Шварцкопф (қара бас), Кляйн (кішкентай), Гросс (ірі) сияқты отбасылық есімдер. Географиялық атаулар (топонимдер) қала немесе ауылдың атынан немесе біреудің үйі орналасқан жерден алынған. Олардың көбінесе шығу тегін білдіретін «-er» постфиксі бар (мысалы, ағылшын тіліндегі New Yorker). Мысалдар: Киссингер (Киссингеннен), Шварценеггер (Шварценегг немесе Шварценек), Байер (Бавариядан, неміс тілінде Бавария). Бём отбасы Богемиядан шыққандығын көрсетеді. Географиялық атаулардың ерекше жағдайы ғимараттан немесе табиғи нысандан алынған, мысалы, Буш (бұта), Спрингборн (көз/бұлақ). Көше атаулары мен нөмірлері пайда болғанға дейін, тіпті одан кейін де көптеген маңызды ғимараттарға, мысалы, қонақүйлерге, диірмендерге және шаруа қожалықтарына үй атаулары немесе Hofnamen («мүлік атаулары») берілді, мысалы, Ротшильд («қызыл белгі/эскюшон»), Лакс («лосось белгісі»), Бар («аю»), Энгельс («періште») және т.б. Үй немесе мүлік атауы кәсіппен біріктірілуі мүмкін, мысалы, Розенбауэр («роза» деп аталатын шаруа қожалығынан шыққан гүл өсіруші), Киндлмюллер («Рождество баласы», «сараң бала» немесе «патша баласы» деп аталатын диірменнен шыққан диірменші). «von» («-дан») сөзі ақсүйектерді ажырату үшін қолданылған; мысалы, егер біреу Велтхайм ауылының бароны болса, оның отбасылық аты фон Велтхайм болар еді. Қазіргі заманда абыройлы адамдар өздерінің атына көбінесе «von» қосылады. Мысалы, Иоганн Вольфганг Гете өзінің есімін Иоганн Вольфганг фон Гете деп өзгертті. Бұл практика 1919 жылы Германия мен Австриядағы монархия жойылған кезде аяқталды. Кейде «von» ақсүйек емес географиялық атауларда да қолданылады, мысалы, фон Деникенде. Жергілікті жерде шыққан туыстық есімдермен, көптеген есімдер жергілікті диалекттердің ерекше ерекшеліктерін көрсетеді, мысалы, оңтүстік неміс, австриялық және швейцарлық кішірек аяқталулары «-l», «-el», «-erl», «-le» немесе «-li» сияқты Kleibl, Schäuble немесе Nägeli («Nagel», шеге). Кәсіптердің атауларының аймақтық түрлеріне де қатысты осылай деуге болады. Гамбургтен келген шелек жасаушы «Böttcher» деп аталса, бавариялық «Schäffler» деп аталған. Неміс еврейлерінің тегі ерекше жағдай, өйткені олар кейінірек, 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында заң бойынша енгізілді. Пруссия билігі ойлап тапқан, кейде қорлаушы есімдерді қолданды. Мысалы, «Waldlieferant» (орман жеткізуші) еврей ағаш саудагерін мазақтау үшін «жасалған». Тіпті жағымсыз сөздер («Афтердуфт»; анус иісі) де қолданылып келді. Бұл ешқандай ереже емес, керісінше, еврейлік тектес деп тез танылған тегістер анық поэтикалық, мүмкін, олар өздері таңдаған адамдар (мысалы, Розенцвейг). Жергілікті билік тарапынан демеушілікпен жүзеге асырылған иммиграция неміс тілді аймақтарға шетелдік отбасы аттарын да әкелді. Өңірлік тарихқа, географияға және экономикаға байланысты көптеген отбасылық есімдердің француз, голланд, итальян, венгр немесе славян (мысалы, поляк) тегі бар. Кейде олар өз бастапқы түрінде сақталды; басқа жағдайларда, әріптер неміс тіліне бейімделді (славян «-ic» жалғауы неміс «-itz» немесе «-itsch»-іне айналды, ал балтық «-kis» жалғауы «-ke»-іне айналды). Уақыт өте келе, әріптер көбінесе неміс тіліндегі айтылуын көрсететіндей өзгереді (Слоотаак голланд Слоотааг үшін); бірақ кейбір есімдер, мысалы, Пруссияға қоныстанған француз гугеноттарының есімдері, өздерінің әріптерін сақтап қалды, бірақ неміс тілінде оқығанда табиғи болатын айтылумен: Marquard (француз тілінде maʁkaʁ), неміс тіліндегі Markwart сияқты айтылды.

Асылдар

Бұрынғы аристократтардың атақтары (мысалы, "Граф" атағы) Германиядағы тегіннің (Nachname) бөлігіне айналды, нәтижесінде бірнеше сөзден тұратын ұзын тегін тудырады, олар әдетте "von" (мағынасы "тегінен") немесе "zu" (мағынасы "қатысты", кейде "жайлы") ақсүйектік жұрнағын қамтиды, көбінесе "von und zu" бірге қолданылады ("тегінен және қатысты"). Мұндай тегілерге қатысты заңдық ережелер басқа тегілерге арналған ережелермен бірдей, бұл заңды түрде мұндай тегін алып жүретін, бірақ Германиядағы бұрынғы ақсүйек отбасылар қауымдастықтары мойындамайтын, өздерінің басылымдарында Германия империясының ескі ережелерін қолдануды жалғастыратын жағдайларға әкеледі. Мұндай жағдайлардың көпшілігі ақсүйек тегінен шыққан әйелдің, титулы жоқ еркекке үйленгенде және олар әйелдің тегін ортақ тегі ретінде қабылдағанда туындайды, бұл императорлық заң бойынша мүмкін емес еді. Австрияда 1919 жылдың 3 сәуірінен бастап австриялық азаматтардың иелігіндегі дворяндық атақтар, соның ішінде "von" сияқты ақсүйектік жұрнақтар мен басқа да ордендер мен құрмет белгілері жойылды. Австрия азаматтарының мұндай атақтарды қолдануы қаржылық санкциямен жазаланатын құқық бұзушылық болып табылады. Мысалы, Австрия-Мажарстанның соңғы тәж мұрагері Отто фон Габсбург Австрияда Отто Габсбург (Лотрингия) деп аталды. Швейцарияда, онда дворяндық атақтар бірнеше ғасыр бойы сирек кездеседі, оларды жеке сөйлесуде қолдануға болады, бірақ олар ресми түрде мойындалмайды.

Жынысқа байланысты тегіс нұсқалары

Дәстүр бойынша, әйелдердің тегі олардың еркек туыстарының тегінен ерекшеленетін, Германияда 18 ғасырға дейін кең таралған еді. Сондықтан, ескі жазбаларда, әсіресе шіркеу тіркемелерінде – шомылу, өлім және неке сияқты өмірлік кезеңдерге қатысты жазбаларда – әйелдер аймақтық ерекшеліктері бар әйелдер тегінің нұсқаларын (мысалы, Оңтүстік Германияда: Петер Хубер, бірақ Анна Хуберин) алып жүрген. Заңды есімдердің жалпы ресми тіркелуі енгізілгеннен кейін, бұл практика тиісті мемлекеттердің заңнамасына байланысты 18 және 19 ғасырларда жойылды. Сондай-ақ, бұрын автордан авторға, тіпті жазбадан жазбаға өзгеретін есімдер мен тегтердің жазылуы, енді ресми тіркелген түріне сәйкес бекітілді. Бұрынғы ақсүйек титулдары, ерлер мен әйелдер нұсқаларында кездесетін, Веймар конституциясының 109-бабы бойынша Германиядағы тегтердің бір бөлігіне айналды, бірақ ресми тіркеу үшін осы тегтерге қатысты жынысқа сәйкес нұсқалардың жаңа дәстүрі қалыптасты. Бұл практика 1926 жылғы 10 наурыздағы Рейхсгерхт шешімімен расталды. Кейбір неміс диалектілерінде әйелдердің тегіне қатысты нұсқалар әлі де кездеседі. Бавария диалектісінде әйелдердің тегіне кейде стандартты жоғарғы неміс тілінде әйелдерге немесе әйел затына жататын зат есімдерді білдіру үшін қолданылатын "in" жұрнағы қосылады, мысалы, Näherin (тігінші), ал Näher (тігінші) – еркек түрі. Осылайша, Фрау (Грубер ханым) "Груберин" деп аталуы мүмкін. Батыс төменгі неміс тілінде әйелдердің тегіне кейде "sch(e)" жұрнағы қосылады, ол стандартты жоғарғы неміс тіліндегі "isch" жұрнағымен байланысты (ағылшын тіліндегі "ish" сияқты), зат есімдерге немесе сын есімдерге тиесілілік, қатыстылықты білдіреді, яғни жұрнақпен сипатталған сөзбен байланысты: мысалы, de Smidtsche – Шмидт ханым (Smith), бірақ сөзбе-сөз аударғанда "Шмидтқа тиесілі" (Шмидт есімді еркекке/отбасыға жататын әйел). Тағы бір нұсқа, тегі бар әйелді көрсету үшін, саксондық жағдайды еске түсіретін "s" жұрнағы қосылатын, мысалы, Беккер мырзаның қызы немесе әйелі "Беккерс" деп жазылатын (неміс тілінде апострофсыз), Беккердің қызы немесе әйелі екенін білдіреді.

Жалған есімдер

Псевдонимдерді суретшілер (Künstlername, "суретшінің аты") және діни ордендердің мүшелері (Ordensname) қолдана алады; Егер псевдоним көпшілікке кеңінен танымал болса, ол сол адамның паспортына қосылуы мүмкін (Künstlername-нің заңдық күші төмендеу болуымен) және көп жағдайда нақты атының орнына қолданылуы мүмкін. Паспорттағы осы жазба діни есімдерді де көрсетеді, яғни адам монах немесе монахша болғанда қабылдайтын жаңа есімін.

Академиялық дәрежелер мен атақтар

Германияда доктор (Dr.) академиялық дәрежесі мен профессор (Prof.) академиялық атағы есімнің бір бөлігі болып табылмайды, бірақ жеке куәлікке немесе паспортқа енгізілуі мүмкін және құжаттарда мен мекенжайларда жиі қолданылады. Дегенмен, олар көбінесе жазбаша хабарламаларда қолданылады (мысалы, доктор Мейер, профессор доктор Мюллер), сондай-ақ ресми сөйлеуде немесе кейде студенттер сияқты төменгі лауазымды адамдар тарапынан қолданылуы мүмкін. Алайда, көптеген ғалымдар басқалармен қатар, яғни тек «мырза» немесе «ханым» деп аталуды жөн көреді (төменде қараңыз).

Аумақтың атауы

Ауылдық жерлерде фермерлер көбінесе өз шаруашылықтарының (Hof) дәстүрлі атымен танылады. Неміс тілді Еуропадағы ұрпақтан ұрпаққа мүліктің бөлгеусіз берілуінің ұзақ тарихына байланысты, Hof иелігі ғасырлар бойы тікелей әкеден балаға беріліп келген. Осылайша, фермерлер ерте заманауи кезеңде Nachname пайда болғанға дейін Hofname арқылы танылған, және екі жүйе біртіндеп үйлесіп кетті. Көптеген Nachnamen шындығында осы Хофнамендерден шыққан, бірақ кейбір жағдайларда Хофнаме дәстүрі ресми Nachname қатар сақталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Хофнаме – қарапайым адамдардың мұрагерлікке ие болатын тұңғыш отбасылық аты. Бұл процесс кеш орта ғасырларда (14-15 ғасырларда) басталды; мысалы, Ульрих Цвингли (1484 ж.т.) әкесінен Hofname (Twing терминінен – қоршалған егістік учаскесін білдіретін сөз) мұраға алды, бірақ ол өз шаруашылығын мұраға алмады. Егер Nachname мен Hofname сәйкес келмесе (әдетте, отбасы тарихының бір кезеңінде еркек мұрагер болмағандықтан), олар ресми құжаттарда «genannt» (қ.б. gen.) сөзімен біріктіріледі, мысалы, Amann gen. Behmann. Австрияда «genannt» орнына «vulgo» (қ.б. vlg.) термині қолданылады. Бұл «de» немесе «vulgo» аты деп аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, басқа да формалар кездеседі, мысалы, Amann sonst Behmann genannt, Amann oder Behmann, an, auf, zu, alias, modo, vel, dictus, dicti, vero, qui et немесе de. Кейбір жағдайларда «genannt» пішімі уақыт өте «von» сөзіне айналған, ал басқа жағдайларда ол дефиспен жазылатын тегіне (мысалы, Amann-Behmann) айналған, бірақ бұл мысалдар соңғы типтегі есімдердің жалғыз шығу тегі емес.

Атаулар реті және бұйымдардың қолданылуы

Нахнаме Ворнамеден кейін жазылады. Бавария, Саксония, Пфальц немесе Саарланд сияқты ауыр диалектіде сөйлейтін бірнеше аймақтардың ауылдық жерлерінде тәртіп кері болады, мысалы, "Klaus Mühlbach" орнына "der Mühlbach Klaus". Осы стильде анықталған артикль әрқашан қосылады. Әсіресе осы аймақтарда бұл әкімшілік тәртіптің қалыпты тәсілі, бірақ үтірмен; аталған адам құжаттарда "Mühlbach, Klaus" немесе тіпті "Mühlbach, Klaus, Dr./OLt/Bäcker" сияқты атағымен немесе мамандығымен көрсетіледі. Бұл жайлы тілдесу ретінде қарастырылады, бірақ француз тіліндегідей дөрекі, ауылдық мінез-құлықтың белгісі емес. Ол әсіресе балалар туралы сөйлескенде немесе олармен сөйлескенде, сондай-ақ басқа жағдайларда қолданылады. Мысалы, "Ich bin der Nils" ("Мен Нилмін"). Австрияда анықталған артикль бейресми сөйлеу тілінде әрқашан қолданылады, бірақ көбінесе өте ресми немесе жазбаша тілде қолданылмайды. Кейбір диалектілерде (Батыс Пфальц, Саар және Рейн өңірінің бір бөлігінде) әйелдер мен қыздардың есімдерімен қолданылатын артикль әйелдік емес, есімдік артикль болып табылады. Бұл себебі неміс тіліндегі "қыз" деген сөз – "Mädchen", кішірткелі жұрнағы "chen" болғандықтан, есімдік зат есім.