Кіріспе

Сахналық немесе кәсіби есім – актерлер, комедианттар, әншілер және музыканттар сияқты орындаушылар, авторлар мен ойын-сауық шеберлері қолданатын псевдоним. Мұндай кәсіби аттардың қабылдануының алуан түрлі себептері бар, және олар жеке тұлғаның туған атына ұқсас немесе дерлік бірдей болуы мүмкін. Сирек жағдайларда, кейбір орындаушылар өз сахналық есімін заңды есім ретінде қабылдайды. Адамдардың лақап аты мен бойжеткен кезіндегі тегі де осы мақсатта қолданылуы мүмкін.

Пайдалану себептері

Кейбір адамдар өздерінің нақты есімін айту немесе жазу қиын болғандықтан, денсаулық және қауіпсіздік мәселелеріне байланысты, тартымсыз, жалықтырғыш немесе әлдебір күлкілі есімдерге ие болғандықтан, қажетсіз бейне проекциялайтындықтан немесе басқа белгілі тұлғаның есімімен, тіпті толыққанды сәйкес келмесе де, тым ұқсас болғандықтан сахналық есім қабылдайды. Мысалы, поп-әнші Кэти Перридің нақты аты Кэтрин "Кэти" Хадсон, ол актриса Кейт Хадсонмен шатасуға мүмкіндік берер еді. Кейде әртістер назар аудару үшін ерекше немесе қалыптан тыс есім таңдайды. Ал кейбір орындаушылар, әсіресе порножұлдыздар, анонимділікті сақтау үшін сахналық есімді пайдаланады, әсіресе мамандығын өзгертуді жоспарласа. Жазушылар арасында осыған ұқсас түсінік – қалам аты (nom de plume) деп аталады. Радиода мұндай есімдерді "радиолық есім" немесе "эфирдегі есім" деп атайды.

Отбасылық байланыс

Кейбір танымал адамдармен туысқандары, олардың отбасылық байланыстарынан артық пайда алған деп ойламау үшін басқа тегін қабылдайды. Актер Николас Кейдж, туған аты Николас Коппола, 1982 жылғы "Жылдам уақыттар" фильмінде үлкен мүмкіндік берген режиссер Фрэнсис Форд Копполамен салыстырудан қашу үшін жаңа тегін таңдады. Керісінше, туысқандық байланысынан пайда көруді қалайтындар сол адамның атын немесе тегін қабылдауы мүмкін. Lon Chaney Sr. ұлы Крейтон өзін Lon Chaney Jr. деп атамас бұрын көп жылдар бойы маловаты рөлдерде ойнады. Сол сияқты, Эмилио Эстевес және оның қарындасы Рене әкесінің кәсіби атын алмауды және өздерінің туған есімдерін пайдалануды жөн көрді. Ағалары Карлос әкесінің кәсіби атын таңдап, Чарли Шин деген есімді алды. Кейбір заңды емес некеде туған балалар да солай істеді: Джетт Уильямс (туған аты Анта Белл Джетт) және Скотт Иствуд (туған аты Скотт Клинтон Ривз) әрқайсысы әкелерінің тегін қолданады. Әйелдер некеден кейін даңққа ие болған жағдайда, көбінесе өздерінің некелік атын кәсіби есімдерінің бір бөлігі ретінде пайдаланады, ал некеге тұрудан бұрын даңққа ие болған әйелдер өздерінің бойжеткен кезіндегі атын немесе екі тегінен тұратын тегін пайдалануды жалғастыра береді. Кейде, басқа отбасы мүшелерімен шатасуды болдырмау үшін адамдар сахналық есімді қабылдайды. Актер Марк Хармон (Томас Марк Хармон) өзінің орта атын кәсіби түрде қолданады, себебі ол Хейсман Трофейінің иегері және бұрынғы теледиктор Том Хармонмен (Томас Дадли Хармон) шатасудан сақтану үшін. Стив Харли және Кокни Ребел тобының жетекші вокалисі Стивен Нис сахнадағы бейнесінің өмірдегі бейнесінен өте ерекшеленетінін түсінгеннен кейін Стив Харли деген сахналық есімді алды, соның салдарынан ол сахнада "Рональд пен Джойс [Харлидің ата-анасы] кішкентай ұлы" емес екенін сезінді.

Еуропалық одақ ережелері

Гильдиялар мен қауымдастықтар, актерлерді білдіретін, мысалы, АҚШ-тағы SAG AFTRA (Screen Actors Guild және American Federation of Television and Radio Artists гильдияларының 2012 жылы бірігуінен құрылған) және Ұлыбританиядағы Equity, екі мүшенің бірдей сахналық есімдерге ие болуына жол бермейді. Егер актердің аты бұрыннан алынған болса, ол жаңа есім таңдауы керек. SAG AFTRA кез келген жаңа мүшеге өз заңды атын сахналық аты ретінде сақтауға рұқсат береді, тіпті басқа мүшенің дәл сол сахналық аты болса да, егер ол бас тартуға қол қойса. Көрікті мысалдар: Натан Лейн, оның туған аты (Джозеф Лейн) қолданыста болған; Стюарт Гренджер, туған Джеймс Стюарт; және Майкл Китон, туған Майкл Дуглас. Диана Холл болып туған Диана Китон, актрисалар қауымдастығында Диана Холл есімді актрисаның тіркелгенін білгеннен кейін, сахналық аты ретінде анасының қыз есімін алды. "Ugly Betty" актрисасы Ванесса Уильямс SAG ережелеріне сәйкес ресми түрде "Ванесса Л. Уильямс" атауын қолданады, бірақ сол есім мен тегі бар басқа актриса (Ванесса Э. Уильямс) одан кем емес. Сол сияқты, Дэвид Уоллиамс басқа "Дэвид Уильямс" болғандықтан, тегінің бір әрпін өзгертті. "Lost" сериалының Терри О'Квинн, басқа тіркелген актердің аты Терренс Куинн болғандықтан, тегін Куинннен О'Квиннге өзгертті. "Симпсон" сериалының көп жылдық авторы және "Футурама" атқарушы продюсері Дэвид Х. Коэн Америка жазушылар гильдиясында Дэвид С. Коэн тіркелген болғандықтан, ортаңғы әрпін "S" әрпінен "X" әрпіне өзгертті. Джулианна Мур Джули Энн Смит болып дүниеге келді, бірақ сол есімнің барлық вариациялары басқа актерлермен қолданылғанын анықтады. Майкл Китонның актриса Диана Китонға деген тартымдылығынан атын өзгерткен деген қауесет дұрыс емес; ол Бастер Китонның физикалық комедиясына деген құрметі үшін Китонды таңдады. Атауды өзгертудің орнына орта есімді қабылдауға болады. Америкалық автор Джеймс Фин Гарнер, туған Джеймс Эдвард Гарнер, SAG-ға қосылғаннан кейін, Джеймс Гарнермен шатасудан сақтану үшін анасының қыз есімін орта есіміне қосты және жазушылық мансабы үшін осы есімді сақтап қалды. Кейбір жағдайларда, гильдия ережелері үшін ұрпақ жұрнағын қосу жеткілікті; диктор Дэвид Лоуренс, ол SAG картасын алған кезде шоу-бизнесте он алты басқа Дэвид Лоуренс болғандықтан, Дэвид Х. Лоуренс XVII ретінде есептеледі. Көпшілікке таныс есіммен бірдей аты бар адам, әдебиетші ретінде табысқа жетуді үміттене отырып, сол есімді басқа адамды еске түсірмеу үшін атын өзгерте алады. Әнші Кэти Перри, туған аты Кэтрин Элизабет Хадсон, өзінің "Katy Hudson" атты альбомын шығарды, бірақ кейінірек актриса Кейт Хадсонмен шатасудан сақтану үшін анасының қыз есімін қолданды.

Ұлты

Бұрын әртістің нақты аты белгілі бір ұлттық тегін көрсететін болса, сол ұлтқа қатысты кемсітушілікке ұшырауы мүмкін деген оймен сахналық есім жиі қолданылатын. Басқа жағдайларда актерлер өздерін этникалық жағынан өзгеше етіп көрсетуге тырысып, «этникалық» рөлдерді ойнауда артықшылыққа ие болған. Aerosmith тобының әншісі Стивен Тайлер «жарнамалық тартымдылықты арттыру үшін» өзінің атын Стивен Виктор Талларикодан өзгерткен. Дэнни Кей мен Мел Брукс, екеуі де Камински фамилиясымен дүниеге келген, The Three Stooges тобының алғашқы құрамы (Horwitz ағайындылары мен Луис Файнбург) және Вуди Аллен (Ален Кенигсберг) – мұндай есімдерді өзгертудің мысалдары. Джон Стюарт мансабы үшін есімін өзгертпегенін, әкесімен қарым-қатынасының уысуына байланысты ағылшыншалағанын айтады. Израиль-американдық Натали Портман, туған аты Натали Хершлаг, жеке өмірін сақтау үшін есімін өзгерткен. Тележүргізуші Джеймс Голдман Джим Гарднер деген атты таңдағанын, себебі штатта еврей тегі бар адамдардың көп екенін ескерген. Рамон Эстевес нәсілдік кемсітушілік пен жағдайдың ықпалынан қауіптеніп, өзінің атын Мартин Шин деп өзгерткен, бірақ заңды құжаттарында (мысалы, паспортында) туған атын сақтап қалған; ал ұлдары әртүрлі шешімдер қабылдады: Карлос Ирвин Эстевес енді Чарли Шин, ал Эмилио Эстевес атын өзгертуден бас тартты. Германияда туған актер Ханс Гудегаст Эрик Брейден сахналық есімін қабылдады. Энтони Куинн мен Энн Банкрофтқа олардың нақты аттары – «Антонио Родольфо Куинн Оахака» және «Анна Мария Луиза Итальяно» – сол кезде Голливуд пен Бродвей үшін тым «этникалық» саналғандықтан, атын ағылшыншалауға кеңес берілді. Эйд Горм (туған Едит Гармезано), София Лорен (туған София Виллини Сциколоне), Чарльз Бронсон (туған Чарльз Деннис Бучинский) және Рита Хейворт (туған Маргарита Кармен Кансино) – осы үрдістің танымал мысалдары. Диктор Дейв Робертс Дэвид Т. Бореаназ болып дүниеге келді, бірақ кәсіби өмірінде Дейв Томас, кейін Дейв Робертс деп танылды, себебі 1950 жылдары мансабын бастағанда этникалық тегін жасыру қажет болды; ал оның ұлы, актер Дэвид Бореаназ сахналық есімді қабылдамады. Сахналық есімдерді этникалық мақсатта қолдану, әртіс өкілдік ететін медиа нарығына байланысты өте әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, поляк-американдықтардың көп тұратын Нью-Йорк штатының Буффало қаласында поляк-американдық медиа тұлғалары көбінесе туған аттарымен жұмыс істейді. Сицилиялық-американдық актер Эспера Оскар де Корти, американдықтар рөлін ойнап кино карьерасын құрған, өзін Темір Көзді Коди деп таныстырды. Керісінше, жапон-ирландтық тегі бар актриса Николь Блум 2020 жылдың жазында жапондық мұрасын құрметтеу үшін сахналық есімін Николь Сакура деп өзгертті; ол бастапқыда «сакура» (көріш гүлі) сөзінің ағылшынша баламасы – «Блумды» қолданған, себебі стереотиптік рөлдерге түсуден қорқып жүрген.

Пайдаланудың оңайлығы

Сахналық атауды таңдауда тағы бір маңызды жайт – пайдаланудың қарапайымдылығы. Актерлер қауымдастығы (Actor's Equity Association, AEA) әртістерге басқаларға айтуға, жазуға және есте сақтауға оңай болатын есімді таңдауға кеңес береді. Кейбір әртістер өздерінің дағдылары мен қабілеттеріне көп көңіл бөледі, бірақ жақсы ойластырылған есімнің олардың мансабына қандай әсер ететінін аз ғана еске алады. Көбінесе адам немесе топ, жақсы таңдалмаған есімнің жаман әсер қалдыратынын түсінгеннен кейін ғана басқаша атауды шешеді. Мысалы, актер Майкл Кейн Морис Миклвайт болып дүниеге келді және оның дыбысы "Морис" есіміне қарағанда әлдеқайда тартымды болғандықтан жаңа есімін осылай таңдады. Ол "Кейн" тегін де сол кезде таңдады – жаңа тегін ойлап отырғанда көшеден қараса, "Кейн көтерілісі" фильмін жарнамалап тұрған кинотеатрды көрді. Кейін ол, егер басқа жаққа қараса, "Михаил – жүз бір далматин" деп аталатын болар едім деп әзілдеді. Актер Пит Постлетуэйт өзінің тегін өзгертуге әріптестері кеңес берді, олар оның тегі "театрлардың алдындағы шамдарға сыймайды, себебі электр энергиясына жетпейді" деп қысып айтты, бірақ ол оны өзгертуден бас тартты. Ұқсас жағдайда, Дорис Дей (шынайы аты Дорис Каппельхофф) ән жетекшісінен оның атының маризаға сыймайтынын естіді, сондықтан ол "Day" тегін алды, себебі "Day By Day" әні оның ең танымал туындыларының біріне айналды.

Суреттің маңыздылығы

Шың Лау Лауро (1806?–1840) қытайлық костюмдегі акробат ретінде сахналық бейнесін көрсету үшін қытайлық сахналық есімді қолданды. Корнуоллдық екеніне сенетін ол, сахнада қытайлық киім киген алғашқы еуропалық фокусник болды. Көбінесе музыка әлемінде, әсіресе хэви метал, панк-рок, индустриал және хип-хоп музыканттары өздерінің туған есімдерінен гөрі әсерлі немесе қорқынышты есімдермен танылады. Панк-топтың «Ramones» әр мүшесі өздерінің жеке сахналық бейнелерінің бөлігі ретінде «Рамон» деген жалған аты мен тегін қабылдады. Жаңа Зеландияның арт-рок тобы «Split Enz» мүшелерінің барлығы жеке өмірін қоғамдық имиджден бөлек ұстау үшін ортаңғы есімдерін сахналық есімдер ретінде таңдады. Басқа орындаушылар кәсіби тұрғыдан ұятты, ерекше немесе басқаша қолайсыз саналатын, бұрынғы балалық шақтағы танымал есімдерден қашып, сахналық есімдерді қолдануы мүмкін. Кинорежиссер Дункан Джонс (Дэвид Боуидің ұлы) бала кезінде Зоуи Боуи деп танымал болды. Рапперлер Jay Z (Шон Картер), 50 Cent (Куртис Джексон), Diddy (Шон Комбс), Ludacris (Крис Бриджес), Lil Wayne (Двейн Картер кіші), және Soulja Boy (ДиАндре Уэй) сияқты сахналық есімдерді пайдаланады. Кейде осы суретшілер өздерінің кейбір туындыларын шынайырақ немесе жекелендірілген етіп көрсету үшін нақты есімдерін қолданады. Eminem (Маршалл Мэтерс) өзінің сахналық атын өзінің әріптерінің (M және M) айтылуынан алды, ал кейіннен шынайы атын түрлі қоғамдық шараларда және оның көп платиналық альбомы «The Marshall Mathers LP» жарық көргеннен кейін танымал болғаннан кейін өзінің екінші жағы ретінде пайдаланды. LL Cool J (Джеймс Тодд Смит) өзінің нақты атын «Mr. Smith» және «Todd Smith» альбомдарында атады. Queen Latifah (Дана Оуэнс) хип-хоптан джазға көшкеннен кейін «The Dana Owens Album» шығарды. Xzibit (Алвин Джойнер) бірнеше телешоуда ойнаған кезде өз шын атымен танылды.

Эуфония және есте сақтаудың жеңілдігі

Кейбір орындаушылар мен суретшілер өздерінің есімдерін оңай жазу және айту үшін, сондай-ақ басқаларға есте сақтау үшін оңайлатуды таңдайды. Мысалы, Fall Out Boy әншісі және гитаристі Патрик Стэмп өзінің бастапқы аты – Стэмптен "h" әрпін алып тастады. Ол әлі де "stump" деп айтылатын, бірақ бұл өзгеріс оның тыңдаушылары оны "stumf" деп айтуға тырыспасын деп қамтамасыз етті. Әнші Джейсон Деруло (өз әндерінің көптеген кіріспелерінде өз атын жариялауымен белгілі) өзінің туған аты – Джейсон Дерулоның фонетикалық жазылуын қолданады. Австралиялық актриса Ивонн Страховски АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін өзінің сахналық аты ретінде фамилиясының фонетикалық жазылуын – Strzechowski қабылдады. Энди Уорхол өзінің бастапқы аты Уорхоладан "a" әрпін алып тастады, ал кутюрье Ив Матье Сен-Лоран өзінің екі фамилиясының біріншісін жойды. Родольфо Альфонсо Раффаелло Пьеро Филиберто Гульельми сахналық атын Рудольф Валентино деп қабылдады, себебі американдық кастинг директорлары оның бастапқы фамилиясын айту қиын деп тапты. Әнші Джордж Майкл (солтүстік Лондондағы грек-кипрлік мейрамхана иесінің ұлы) Георгиос Кириакос Панайоту болып дүниеге келді. Кейбір фамилиялардың жағымсыз ассоциациялары болуы мүмкін. Хал Линден, туған аты Харольд Липшиц, өзінің сахналық атын алды, өйткені оның бастапқы фамилиясындағы жағымсыз дыбыс оған жұмысқа орналасуына кедерілді деп қорықты. Ральф Лореннің ағасы (оның қамқоршысы) отбасылық фамилиясын Лифшицтен ұқсас себеппен өзгертті: мазақтан қауіптеніп. Duran Duran тобының Ник Родс, туған аты Николас Джеймс Бейтс, балалық шақтағы қорлаудан құтылу үшін атын өзгертті (бала кезінде оны көбінесе "Мастер Бейтс" деп атап мазақтап еді); ол сол аттас пернетақта өндірушісінің атынан "Родс" фамилиясын қабылдады. Диана Дорс Диана Флюк болып дүниеге келді (бір әріп қана көкек сөзден айырмашылықта); бұл оны атын одан да бейтарапқа өзгертуге итермеледі, кездейсоқ жағымсыз дыбыс тудырмау үшін (оның секс-символ ретіндегі статусы оны одан да күшейте түсер еді).

Музыкалық қолдану

Музыканың кейбір түрлері басқаларына қарағанда сахналық есімдермен тығыз байланысты. Мысалы, хип-хоп және EDM әртістері көбінесе сахналық есімдерді пайдаланады, ал «классикалық» композиторлар мен орындаушылар мұны сирек жасайды. Классикалық скрипкашы Амадеус Леопольд (Оңтүстік Кореяда Ю Ханбин ретінде туған) және опера әншілері Беверли Силс (туған Белль Мириам Сильверман), Нелли Мелба (туған Хелен Портер Митчелл) және Дженнифер Той (туған Дженнифер Гей Бишоп) – бұл ережеден тыс жағдайлар. Кейбір алжирлік раи музыканттары Cheb (ерлер үшін) немесе Chaba (Chebba) (әйелдер үшін) префиксін қолданады. Екі араб сөзі де «жас» дегенді білдіреді (мысалы, Cheb Khaled, яғни «Жас Халед»). Кейбір орындаушылар бірнеше сахналық есімдерді қабылдайды. 1970 жылдары Альвин Стардуст ретінде табысқа жеткен британдық поп-әнші, 1960 жылдары Шейн Фентон деген сахналық есіммен танымал болған. Оның шын аты Бернард Уильям Еври. Кейбір орындаушылар әртүрлі жағдайларда әртүрлі есімдерді қолданады. «Пиксиз» альтернативті тобының әнші-әндер авторы Чарльз Томпсон сол топта Black Francis ретінде белгілі болды. Ол жеке орындағанда Франк Блэк деп аталды, ал «Пиксиз» тобы қайта құрылғанда қайтадан Black Francis атанды. Голливудтағы сахналық есімдерден айырмашылығы, көптеген музыкалық әртістердің сахналық есімдері шын есімдері емес, бірақ олар орындаушыны атау үшін кеңінен қолданылуы мүмкін, мысалы, Lady Gaga. Кейде топтың аты мен жетекші орындаушының сахналық есімі арасындағы шекара нашарлайды. Көптеген орындаушылар өздерінің сахналық есімін «кәсіби есім» деп атайды. Мысалы, Дэвид Джонс Monkees тобының Дэви Джонсымен шатасудан сақтану үшін Дэвид Боуи атанды, бірақ Джонстың өзінің заңды атын сақтап қалды. Кей жағдайларда орындаушылар өздерінің сахналық есімін заңды есімдері ретінде қабылдайды. Мысалы, бұрынғы Роберт Аллен Циммерманның заңды аты Роберт Дилан (Боб Дилан) болып өзгертілді, ол 1962 жылдың тамызында Нью-Йорк қаласының Жоғарғы сотында осы өзгерісті рәсімдеді. Элтон Джон Реджинальд Кеннет Дуайт ретінде дүниеге келді, бірақ заңды түрде атын өзгертіп, шын есімін Элтон Геркулес Джон етті. Ол рыцарь атағын алғанда сэр Реджинальд Кеннет Дуайт емес, сэр Элтон Геркулес Джон атанды. Сол сияқты, Фредди Меркьюри Фаррох Булсара болып дүниеге келді, бірақ «Queen» тобы құрылған кезде заңды түрде атын өзгертті. Элвис Костелло (туған аты Деклан Макманус), өзінің кәсіби есімін заңды есімі ретінде қабылдаған, оны 1986 жылы туған атына қайта өзгертті. Тағы бір мысал – Марвин Ли Адей, сахналық аты Meat Loaf. Ұқсас жағдайда актриса және әнші Майли Сайрус Destiny Hope Cyrus болып дүниеге келді, бірақ «Майли» есімін ыңғайлы деп тапқандықтан, оны заңды есімі етті. Көптеген музыкалық топтар ортақ сахналық тегін қабылдады, ең танымал мысалы – Ramones. Жақындағы мысалдарға The Donnas, Those Darlins, Los Campesinos! және Ween кіреді.