Кіріспе

Қытай жазушысы Шен Конгвен (1902 жылғы 28 желтоқсан – 1988 жылғы 10 мамыр) – қазіргі заманғы ең ұлы қытай жазушыларының бірі, Лу Сюньмен тең деңгейде саналады. Оның шығармаларында аймақтық мәдениет пен ұлттық өзіндік ерекшеліктер басқа ірі қазіргі заманғы қытай жазушыларына қарағанда әлдеқайда маңызды рөл атқарады. Шен халықтық тілді классикалық қытай жазу өнерімен үйлестіруімен белгілі. Ол қазіргі қытай әдебиетіндегі "туған жер" жазушыларының ең ірі өкілі. Шен Конгвен өмірінде көптеген тамаша туындылар жазды, олардың ең танымалдарының бірі – "Шекаралық қала" повесі. Бұл повесть ескі қайықшы мен оның немересі Куйкуйдің махаббат оқиғасы туралы айтады.

Ерте өмір

Ол 1902 жылғы 28 желтоқсанда Хунань провинциясының батысындағы Фэнхуан қаласында (сол кезде Чжэньган деп аталған) дүниеге келді. Жастық шағында ол Шэн Конгвен есімін таңдады. Ол Хан Миао Шэн Цунси мен Тюцзя Хуан Суйиннің тоғыз баласының төртіншісі болды. Оның әкесі Шэнь Хунфу жергілікті батыр болған, ол 25 жасында Гуйчжоу провинциясының әскери қолбасшысы болып тағайындалғанға дейін марапатталған генерал болды. Шэн Конгвен әкесінің атағы мен байлығының арқасында салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы отбасында өсті. 1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін, оның әкесі провинциялық жиналысқа сайлануды үміттенеді, бірақ президент Юань Шикайды өлтіруге жасалған сәтсіз қастандыққа қатысқаннан кейін Ішкі Монғолияда жасырынуға мәжбүр болды. Шеннің анасының Тюцзя ұлты және әжесінің Миао ұлты екенін ол 1980 жылға дейін жасырып келді. Әкесінің күрт жоғалып кетуіне байланысты отбасының жағдайы бірте-бірте нашарлады. Жерлерінің көп бөлігі сатылды, ал 1917 жылы бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Шэн Конгвен үйден кетуге мәжбүр болды, кеңседе қызметкер болып жұмыс істеді.

Неке

Шен Конгвен мен оның әйелі Чжан Чжаохе 1933 жылы үйленді. 1929 жылы Ху Ши Шен Конгвенді Шанхайда оқыту үшін шақырды. Осы кезеңде оның шәкірті Чжан Чжаохе ("Қара пион" атымен таныс) Шеннің назарын аударды, ол Чжанға қызығушылық танытқан көптеген адамдардың бірі болды. Бірақ Чжанның Шенге қатысты жағымсыз пікірі болды, ал оның үздіксіз махабат хаттары оған қиындық туғызды. Шеннің әрекеттері ақырында Чжанның және оның отбасының жүрегін жеңді, соның нәтижесінде олар 1933 жылы үйленді. Некеден кейін олардың арасында жанжалдар туды және ұзақ уақыт бөлек өмір сүрді. Шен Конгвеннің тудырған скандалы олардың қарым-қатынасын уландырды, бірақ олар өмірін бірге өткізді.

Өлім

Шен 1988 жылдың 10 мамырында Пекинде 85 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Шығармалары

Қытайдан тыс жерлерде танымал болмаса да, Шэн Конгвеннің шығармашылығы Қытайда өте маңызды болып саналады. Ол 1933-1937 жылдар аралығында 20-дан астам проза мен көркем әдебиет жинағын шығарған өте жемісті жазушы болды. Кейіннен оның шығармаларына бірнеше роман мен повесть кірді, ал 1949 жылы көркем әдебиет жазуды тоқтатқаннан кейін, каллиграфия, өнер тарихы, мұражайларды сақтау және Қытай өнері мен мәдениетінің тарихына қатысты көптеген ғылыми еңбектер жазды. Оның ерте шығармаларының екі басты тақырыбы – ол өзі куә болған елдегі әскери зәулімдік пен зұлмат, сондай-ақ қалалық буржуазияның мақтандығы. Екіншісі күресіп жатқан қарапайым халықтың күш-қуатына қарама-қарсы қойылады. Шэн Конгвеннің шығармашылық стилі романтизмге еңкейді, ол романның поэтикалық әсерін қалайды, реализм мен символизмді үйлестіреді. Тілі қарапайым, жергілікті колориті күшті, бұл ауылдық адамдардың ерекше сүйкімділігін көрсетеді. Шэн Конгвеннің ауылдық романдары – бұл классикалық ауылдық мәдениет романдары, олар жалпы қалалық «заманауи өркениетке» қарама-қарсы ғана емес, сонымен қатар батыс Хунань әлемінің заманауилыққа өту процесіндегі әртүрлі мәдени қақтығыстардың әсерімен қалыптасқан ауылдық халықтың өмір салтын, өмірлік іздерін және тарихи тағдырын әрдайым назарда ұстайды. Батыс Хунаньдағы оқиғаларға арналған шығармалары сыншылардың ең көп назарын аударды. Бұл шығармаларында ол үңгілмей ассимиляцияланбаған мяо халқына назар аударады, олар басым хан мәдениетімен және қазіргі әлеммен шекаралас аймақта дәстүрлі мәдениетте өмір сүреді. Мяо өмірі туралы тікелей тәжірибесі аз болғандықтан, Шэн бұл әңгімелерді өзінің қиялына, өмірлік тәжірибесіне және оған бала күтушісі мен ауылдағы туыстары айтқан мяо аңыздарына негіздеген. Романның сипаттама есімдері батыс Хунань халық мәдениетінің көп бөлігін қамтиды және мақал-мәтелдер мен халық әндерін шеберлікпен қолданады. 1929 жылы жазылған «Сяосяо» (萧萧) атты әңгімесі, батыс Хунаньдағы бала келіннің өмірі туралы, алғаш рет «Fiction Monthly» журналында жарық көрді. Шэн 1935 жылы әңгімені қайта өңдеді. Бұл әңгіменің кино нұсқасы 1950 жылдары түсірілді. 1986 жылы тағы бір, көбірек танымал болған кино адаптациясы шықты. Бұл фильм – Қытайдың АҚШ-та коммерциялық түрде көрсетілген алғашқы фильмдерінің бірі болды, онда ол «A Girl from Hunan» деген атпен жарияланды. Фильм 1987 жылы Канн кинофестивалінде «Un Certain Regard» бөлімінде көрсетілді. Қытай-жапон соғысы кезінде жазылған «Ұзын өзен» романы – оның ең ұзақ романдарының ең жақсысы деп есептеледі, ал «Жаз шамы» және «Қара феникс» – оның ең маңызды әңгімелер жинағы. Бұл әңгіме Куикуидің айналасындағы махаббат дау-дамайларына арналған. Чатхонг догында қайықта әрдайым жүретін Тяньбао мен Тансонг есімді екі бауыр Куикуиге бір уақытта ғашық болды. Куикуи тек Тансонға ғашық болды. Оның әжесі тек Тяньбаоның келін сұрағанын білді, бірақ немересінің не ойлап отырғанын білмеді. Екі бауыр Куикуиге ән айту үшін кездеседі, Тяньбао інісінің де Куикуиге ғашық екенін біліп, бәсекеден бас тартады, бірақ апатқа ұшырайды. Суншун мен Тансонг Куикуидің әжесін дұрыс түсінбеді, Суншун Тансонға басқа бай неке іздеді. Бірақ Тансонг әлі де Куикуиді жақсы көреді, ол Чатхонг қаласынан өзен бойымен кетіп қалды. Әжесі бұл туралы білген, бір түнде күн күркіреген кезде күйзеліске ұшырап қайтыс болды, ал Куикуи Тансонды күтіп отырды. Сонымен қатар, Шэннің кейбір шығармалары дінге қатысты. Мысалы, оның 1941 жылы жазған «Сырттан сөнген шырақ» (Zhu Xu) романы дінге деген құлшыныспен байланысты: өмірде Құдайды табумен. Шэн Конгвеннің 1949 жылдан кейін басталған ғылыми жазушы ретіндегі мансабы сыншылардың көп назарына ілікпеді, бірақ ол отыз жылдан астам уақыт ішінде жазған еңбектері әлі де маңызды, өйткені қазіргі қытай ауылдық әдебиетінің үш бағыты бар: бірі – Лу Сунның бейнесімен таныстырылған ағартушылық әдебиет, екіншісі – солшыл революциялық ауылдық әдебиет, үшіншісі – Шэн Конгвеннің әдемі және тыныш Сянси стиліндегі әдебиеті. Шэн Конгвеннің толық шығармаларының отыз екі томдығының бесеуі оның кейінгі ғылыми еңбектеріне арналған.

Сурет

Шен Конгвен. Гонконг баптистік университетінің кітапханасындағы Қытай жазушыларының портрет галереясында Конг Кай Миннің салған портреті.