Кіріспе

Американдық жазушы (1892–1973)

Перл Комфорт Сиденстрикер Бак (26 маусым 1892 – 6 наурыз 1973) – американдық жазушы және романист. Ол ең танымал "Жақсы жер" романымен, ол 1931 және 1932 жылдары АҚШ-та ең көп сатылған роман болды және оған 1932 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. 1938 жылы Бак әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын "Қытайдағы шаруалар өмірін бай және шын эпикалық тұрғыдан сипаттағаны үшін" және миссионер ата-анасының екі естелік өмірбаянын "шедеврлері" деп танығаны үшін алғашқы американдық әйел ретінде жеңіп алды. Бак Батыс Вирджинияда дүниеге келді, бірақ 1892 жылдың қазан айында оның ата-анасы 4 айлық сәбиін Қытайға алып кетті. Миссионерлердің қызы және кейіннен өзі де миссионер болған Бак 1934 жылға дейін өмірінің көп бөлігін Чжэньцзян қаласында ата-анасымен, ал Нанкинде бірінші күйеуімен өткізді. Ол ата-анасымен бірге жазда Кулингте, Лу тауындағы виллада демалып, осы жыл сайынғы саяхат кезінде жазушы болуды шешті. Ол Линчбургтегі (Виргиния штаты) Рэндольф-Мейкон әйелдер колледжін бітіріп, Қытайға оралды. 1914 жылдан 1932 жылға дейін Джон Лоссинг Бакқа үйленгеннен кейін ол пресвитериандық миссионер болып қызмет етті, бірақ шетелдік миссиялардың қажеттігіне күмән келтірді. Оның көзқарастары фундаменталистер мен модернистер арасындағы тартыс кезінде дау тудырды, нәтижесінде ол отставкаға кетті. 1935 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін ол Ричард Уолшқа үйленді және жазумен айналысуын жалғастырды. Ол әйелдер құқықтары мен нәсілдік теңдіктің белсенді жақтаушысы болды, сондай-ақ Қытай және Азия мәдениеттері туралы көп жазды, әсіресе азиялық және аралас нәсілді балаларды асырап алу мәселесіндегі еңбегімен танылды.

Ерте өмір және білім

Бастапқыда Комфорт деп аталған Перл Сиденстрикер Батыс Вирджиния штатының Хиллсборо қаласында, голландия және неміс тегінен шыққан Каролина Мод (Стултинг) (1857–1921) және Абессалом Сиденстрикер отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы, Оңтүстік пресвитериан миссионерлері, 1880 жылдың 8 шілдесінде үйленгеннен кейін көп ұзамай Қытайға сапар шекті, бірақ Перлдің тууы үшін Америка Құрама Штаттарына оралды. Перл бес айлық болғанда отбасы Қытайға келді, алдымен Хуайань қаласында, содан кейін 1896 жылы ірі қала Нанкинге жақын орналасқан Чжэньцзянға (қытай пошталық транскрипциясында Чиньцзян деп белгіленген) көшіп барды. Жазда ол отбасымен Кулингке демалуға барушы еді. Оның әкесі 1897 жылы Кулингте тас үй салып, 1931 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Осы жылдық жазғы сапар кезінде жас қыз жазушы болуды шешті. Перл өз естеліктерінде "бірнеше әлемде" өмір сүргенін еске алды, бірі – "ата-анасының кішкентай, ақ, таза пресвитериандық әлемі", екіншісі – "үлкен, мейірімді, тым таза емес қытай әлемі", және олардың арасында ешқандай байланыс болмады. Боксерлік көтеріліс (1899–1901) отбасына үлкен әсер етті; олардың қытай достары оларды тастап кетті, ал батыстық қонақтардың саны азайды. Оның әкесі, ешбір қытай адам оған зиян келтірмейтініне сенгендіктен, қалған отбасы қауіпсіздік үшін Шанхайға кеткен кезде қалып қойды. Бірнеше жылдан кейін Бак Мисс Джуэлл мектебіне қабылданып, басқа оқушылардың нәсілшіл көзқарастарына наразы болды, олардың көпшілігі қытай тілінде сөйлей алмады. Оның екі ата-анасы да қытай халқының өздеріне тең екенін жақсы білді (олар "жалған дінге табынушы" деген сөзді қолдануға тыйым салды) және ол екі тілді ортада өсті: анасы ағылшын тілінде, қытай дослары жергілікті диалектте, ал классикалық қытай тілінде Кунг есімді қытай ғалымы сабақ берді. Ол сонымен қатар көп оқыды, әсіресе, әкесінің қарсылығына қарамастан, Чарльз Диккенстің романдарын, кейіннен өмірінің соңына дейін жылына бір рет қайта оқығанын айтты. 1911 жылы Бак Қытайдан Вирджиния штатының Линчбург қаласындағы Рэндольф-Мейкон әйелдер колледжіне оқуға кетті, 1914 жылы Фи Бета Каппа құрметті дипломмен бітіріп, Каппа Дельта қауымдастығының мүшесі болды.

Қытай

Бак Қытайға қайтып, миссионер болуды ойламаса да, әкесі анасының қатты ауырып жатқанын жазып бергенде, ол дереу пресвитериандық кеңеске өтініш жасады. 1914 жылы Бак Қытайға оралды. Ол 1917 жылы 13 мамырда ауыл шаруашылығы экономисі миссионер Джон Лоссинг Бакқа үйленді және олар Хуай өзенінің бойындағы шағын қала Сучжоуға (Жянсу провинциясындағы Сучжоумен шатастырмау керек) көшіп барды. Бұл – «Жақсы жер» және «Ұлдар» атты кітаптарында суреттелген аймақ. 1920 жылдан 1933 жылға дейін Бакс Нанкин университетінің кампусында Нанкин қаласында тұратын, онда екеуі де оқытушылық қызметтер атқарған. Ол осы жеке, шіркеу басқаратын университетте, сондай-ақ Гинлинг колледжінде және Ұлттық орталық университетте ағылшын әдебиетін оқытты. 1920 жылы Бакс отбасында Кэрол есімді қыз дүниеге келді. Кэролдың тууындағы асқынуларға байланысты Бак гистерэктомиядан өтуі керек болды, бұл оның биологиялық балалы бола алмауына әкелді. 1921 жылы Бактың анасы тропикалық аурудан көз жұмды, көп ұзамай оның әкесі көшіп келді. 1924 жылы олар Джон Бактың демалыс жылы үшін Қытайдан кетіп, қысқа уақытқа АҚШ-қа оралды, сол кезде Перл Бак Корнелл университетінде магистр дәрежесін алды. 1925 жылы Бакс отбасы Джанис есімді баланы асырап алды (кейін Уолш деген лақап аты пайда болды). Сол күзде олар Қытайға оралды. Бак АҚШ-та болған кезде Нью-Йорктегі Джон Дей баспасының редакторы Ричард Уолш оның «Шығыс жел: Батыс жел» романын қабылдады. Ол Уолшпен некеге тұрып, көптеген жылдар бойы кәсіби командалық жұмыс жасай бастаған қарым-қатынасты бастады. Нанкинге оралғанда Бак әр таңертең өзінің университет үйінің төбелігіне барып, бір жыл ішінде «Жақсы жер» атты қолжазбасын аяқтады. Ол 1931 жылы Қытайдағы су тасқынынан зардап шеккендерге қайырымдылық көмек көрсету науқанына қатысып, босқындардың жағдайын сипаттайтын қысқа әңгімелер сериясын жазды, олар АҚШ-тағы радиода хабарланды және кейіннен «Бірінші әйел және басқа да әңгімелер» жинағында жарияланды. Келесі жылы күйеуі отбасын Итакаға алып кеткенде, Бак Нью-Йорктегі Астор қонақ үйінде пресвитериан әйелдерінің түскі асында сөйлеуге шақыруды қабылдады. Оның баяндамасының тақырыбы «Шетелдік миссионерлер үшін қандай да бір негіз бар ма?» болды. Жауабын «жоқ» деп жеткізді. Ол өзінің американдық аудиториясына өзінің христиандық сенімін бөлісу үшін қытайлықтарды құптайтынын айтты, бірақ Қытайға Қытайды тым жиі білмейтін және оны бақылауға тырысатын менмен миссионерлер билеген институционалдық шіркеудің қажеті жоқ деп мәлімдеді. Бұл баяндама «Харперс» журналында жарияланған кезде, оның ашуы Бакты Пресвитериандық кеңестің құрамындағы қызметінен кетуге итермеледі. 1934 жылы Бак Қытайдан кетіп, қайта оралады деп сенді.

Америка Құрама Штаттары

Бак 1935 жылғы 11 маусымда Невада штатының Рино қаласында күйеуінен ажырасып, сол күні Ричард Уолшқа үйленді. Ол Пёрлге кеңес беріп, қамқорлық көрсеткен, ал оның өмірбаяуын жазған адамның айтуынша, бұл «Пёрлдің үлкен еңбектерін іске асыруға көмектескен». Олар Джениспен бірге Пенсильвания штатының Бакс округіндегі Грин-Хиллс фермасына көшіп, оны бауырлап алған балалармен тез толтыра бастады. 1936 жылы екі ұл, ал 1937 жылы тағы бір ұл мен қыз дүниеге келді. 1972 жылы Ричард Никсонмен бірге Қытайға баруға рұқсат берілмегенде Бак «қапа болды». Академияда сөйлеген сөзінде Бак «Қытай романы» тақырыбын көтерді. Ол: «Мен туғаннан және тегімнен американдықпын», бірақ «әңгіме туралы алғашқы білімім, әңгіме қалай айту және жазу керектігі Қытайда келді» деді. Қытайдың классикалық романдарын, әсіресе «Үш патшалықтың романы», «Барлық адамдар – бауырлар» және «Қызыл мекеннің арманы» романдарын кеңінен талқылағаннан кейін, ол Қытайда «романшының міндеті өнер жасау емес, халықпен сөйлесу» деген қорытындыға келді. Оның жеке амбициясы, ол жалғастырды, «әдебиеттің сұлулығына немесе өнердің көркемдігіне» бағытталмаған. Қытайда романшының міндеті батыстық суретшінің міндетінен өзгеше болды: «Ол шаруаларға жерлері туралы, қарттарға бейбітшілік туралы, қарт әйелдерге балалары туралы, ал жас жігіттер мен қыздарға бір-бірі туралы айтуы керек». Ол, қытай романшысы сияқты, «Мен осы халық үшін жазуға үйрендім. Егер олар журналдарын миллиондаған адам оқыса, мен өз әңгімелерімді тек аз адамдар оқитын журналдарда емес, сонда жазғым келеді».

Гуманитарлық көмек

Бак өзінің замандастары көз жұмып, елемеген көптеген мәселелерге бел буды. Оның өмірлік тәжірибесі мен саяси көзқарастарының көп бөлігі романдарында, әңгімелерінде, көркем әдебиеттерінде, балаларға арналған әңгімелерінде және ата-анасының «Күрескен Періште» (Абессалом туралы) және «Шеттегі» (Кэрри туралы) атты өмірбаяндарында сипатталған. Ол әр түрлі тақырыптар бойынша жазды, соның ішінде әйелдер құқықтары, Азия мәдениеттері, көші-қон, бала асырап алу, миссионерлік қызмет, соғыс, атом бомбасы («Таңертеңге бұйрық беру») және зорлық-зомбылық. Бак американдық қоғамды расизм, жыныстық дискриминация және Азия соғысының балаларының тағдыры сияқты мәселелерге назар аудару арқылы сынға алды, бұл сол кезде сәнге енген немесе саяси жағынан қауіпсіз деп есептелмеген. Бак әйел, ана, автор, редактор, халықаралық өкіл және саяси белсенді мамандықтарын үйлестірді. Бак азаматтық құқықтар, әйелдер құқықтары және мүгедектер құқықтарын қорғаушы ретінде кеңінен танылды. 1949 жылы, қазіргі бала асырап алу қызметтері Азиялық және аралас нәсілді балаларды асырап алуға жарамсыз деп тапқаннан кейін, Бак Азиядан шыққан АҚШ-та туған аралас нәсілді балаларға арналған алғашқы тұрақты асырау үйін құрды, оны «Құшақ ашық үй» деп атады. Асырау үйі Пенсильваниядағы 16 бөлмелі ферма үйінде, Бактың үйіне, Грин Хилл фермасына жақын орналасқан. Бак балалардың диетасын жоспарлаудан бастап киімдерін сатып алуға дейін барлық іске белсенді қатысты. Үйдің директорлар кеңесіне либреттошы Оскар Хаммерштейн II және оның екінші әйелі, интерьер дизайнері Дороти, композитор Ричард Роджерс, тұқымдық компанияның магнаты Дэвид Бурпи және оның әйелі Лоис, сондай-ақ автор Джеймс А. Миченер кірді. Алайда, асырауға жіберілген балалардың саны артып келе жатқанда, олардың барлығына орын жетпейтіні және асырап алушылар үйіне мұқтаждық бар екені анық болды. «Құшақ ашық үй» алғашқы халықаралық, нәсілдер аралық асырап алу агенттігіне айналды, ал Бак американдықтарға аралас нәсілді балаларды асырап алуды белсенді түрде насихаттауды бастады. Мұндай балалардың төмен және қалаусыз екендігі туралы қалыптасқан қоғамдық пікірді жеңу үшін Бак сұхбаттарында және баяндамаларында нәсілдер аралық ортадан шыққан «гибридтік» балалар басқа балаларға қарағанда генетикалық жағынан жоғары екенін мәлімдеді. Ол күйеуі Ричардпен бірге шетелден екі аралас нәсілді қызды асырап алды: 1951 жылы афрогерман қызын және 1957 жылы афрожапон қызын, барлығы сегіз баласы болды. Бак «Азия елдеріндегі балалардың кедейлігі мен кемсітуіне қарсы күресу» үшін Перл С. Бак қорының (1999 жылы аты Перл С. Бак Интернешнл деп өзгертілді) құрды. 1964 жылы ол Оңтүстік Кореяда «Мүмкіндік орталығы» мен «Жетімдер үйін» ашты, ал кейіннен Таиландта, Филиппинде және Вьетнамда кеңселер ашылды. «Мүмкіндік үйін» құрған кезде Бак былай деді: «Мақсаты – балалардың туғандықтарына байланысты білім беру, әлеуметтік, экономикалық және азаматтық құқықтарынан айырылып, әділетсіздіктер мен ынқылабтарға ұшырауына назар аудару және оларды жою». 1960 жылы денсаулығы нашарлап, бірнеше рет инсульт алғаннан кейін, Бактың күйеуі Ричард Уолш қайтыс болды. Ол 1966 жылы қайтыс болған Уильям Эрнест Хокингпен жылы қарым-қатынасты жаңартты. Содан кейін Бак көптеген бұрынғы достарынан алыстап, басқалармен дауласты. 1962 жылы Бак Израиль үкіметінен екінші дүниежүзілік соғыста бес миллион еврейдің өліміне кінәлі нацистік соғыс қылмыскері Адольф Эйхманға мейірімділік көрсетуді сұрады, өйткені ол және басқалар Эйхманға өлім жазасын орындауды, әсіресе соғыс аяқталғаннан кейін, кек алу әрекеті деп санайды. 1962 жылдың 17 желтоқсанында Кеннедидің Ақ үйіне жасаған сапары кезінде Бак Кеннеди әкімшілігін Тайваньның 10 жылдан 25 жылға дейінгі мерзімге де-факто тәуелсіздігін қолдау арқылы Қытай Халық Республикасының Тайваньпен қарым-қатынасын шешуға көмектесуге шақырды, содан кейін келісім бойынша референдум өткізуге болады. Бактың туған мемлекетімен байланысы берік болды. «Анамның үйі» атты эсседе, Бак және басқалар туған жері мұражайына қаражат жинауға көмектесу үшін жазған кішкентай кітапта, ол анасы алыс жерде өмір сүрген кезде бағалаған үйге құрмет көрсетті: «Мен үшін бұл менің өзімнің жүрегім деп білетін елде өмір сүретін жүрек болды, бірақ мен туған үйге қайтып келгенше маған жат болды». 1960 жылдардың соңында Бак Батыс Вирджиниядағы Хиллсборо қаласындағы отбасылық фермасын сақтау үшін ақша жинау үшін Батыс Вирджинияға саяхат жасады. Бүгінде Перл С. Бактың туған жері тарихи үй-музей және мәдени орталық болып табылады. Ол үй «оған барғысы келетіндердің бәріне тиесілі болады» және «жаңа ойлар мен армандар мен өмір салтының қақпасы» болады деп үміттенеді. АҚШ Президенті Джордж Г.У. Буш 1998 жылдың қазан айында Перл С. Бак үйіне сапар жасады. Ол Бактың жазулары арқылы қытай халқына деген құрмет сезімін алғанын, миллиондаған американдықтар сияқты, айтты.

Соңғы жылдар

1960 жылдардың ортасында Бак Теодор Харристің ықпалына көбірек түсті, ол бұрынғы би оқытушысы болатын. Ол оның сенімді адамы, бірлескен авторы және қаржылық кеңесшісіне айналды. Көп ұзамай ол күнделікті өміріндегі барлық нәрсені оған сеніп, Welcome House және Pearl S. Buck Foundation басқаруын оған тапсырды. Қордың басшысы ретінде өмір бойы жалақы алатын Харрис, қорды тиімсіз басқарды деген айыптамаларға ұшырағанда Баққа үлкен дау туғызды. Ол қордың қаражатын достары мен өзінің жеке шығыстарына жұмсады және қызметкерлермен дұрыс қарым-қатынас жасамады. Бак Харристі қорғап, оның "өте зерек, жоғары сезімтал және шығармашыл" екенін айтты.

Өлім

Перл С. Бак 1973 жылы 6 наурызда Вермонт штатының Денби қаласында өкпе рагынан қайтыс болды. Ол Перкаси, Пенсильваниядағы Грин Хилл фермасында жерленді. Ол өзінің қабір тасын өзі жобалады. Оның есімі қабір тасына ағылшын тілінде жазылмаған. Оның орнына, қабір тасына қытай әріптері 賽珍珠 жазылған, бұл Pearl Sydenstricker есімін көрсетеді; атап айтқанда, Сай – оның тегінің бірінші буынының дыбысы (қытайларда тегі есімнен бұрын келеді), ал Жендзу – қытай тіліндегі «інжу» деген сөз. Бак үш қайшы өсиет қалдырды, нәтижесінде оның қаржы кеңесшісі Теодор Харрис, Перл Бак қоры және оның жеті асырап алынған баласы арасында оның мүлкі үшін үшжақты заңдық дау туды. Алты жылдық соттасудан кейін, Харрис пен Перл Бак қоры өз талаптарынан бас тартып (соңғысы Бактың балаларынан қаржылық өтемақы алғаннан кейін) дау оның балаларының пайдасына шешілді.

Мұра

Көптеген заманауи сыншылар Бактың "әдемі прозасын" мақтады, бірақ оның "стилі қайталауға және шатасуға бейім". Роберт Бенчли "Жақсы жер" романына пародия жазып, осы ерекшеліктерге назар аударды. Питер Конн Бакқа берілген мақтауларға қарамастан, оның әдебиетке қосқан үлесі Американың мәдени қақпашылары тарапынан көбінесе ұмытылған немесе әдейі назарсыз қалдырған деп санайды. Канг Ляо Бактың "Америкалықтардың санасында Қытай мен қытай халқын мифтен арылтудағы пионерлік рөл атқарғанын" айтады. Филис Бентли 1935 жылы жарияланған Бактың туындыларына шолу жасап, былай деді: "Бірақ оның таңдаған тақырыбының қызығушылығы, техникалық шеберлігінің тұрақты жоғары деңгейі және идеяларының жиі кездесетін жалпыламалығы үшін миссис Бакты көрнекті суретші деп санауға болады. Оның романдарын оқығанда Қытай туралы ғана емес, өмір туралы да білім мен даналық аласыз". Бұл туындылар Қытайға деген халықтың үлкен симпатиясын оятты және Жапонияның агрессиясына қатысты сыни көзқарасты қалыптастыруға көмектесті. Қытай-американдық жазушы Анчи Мин "Мәдени революция кезінде Қытайда өскенде оқуға тыйым салынған "Жақсы жерді" ересек болған соң алғаш рет оқығанда "жанып, жылағанын" айтты. Мин Бактың қытай шаруаларын "осындай махаббатпен, қамқорлықпен және адамгершілікпен" бейнелегенін және бұл оның "Қытайдың інжуі" (2010) романына, Бак туралы ойдан шығарылған өмірбаянға әсер еткенін мәлімдеді. 1973 жылы Бак Ұлттық Әйелдер Даңқы залына енгізілді. 1983 жылы АҚШ пошта қызметі Бакты құрметтеп, 5 центтік "Ұлы американдықтар" сериясынан пошта маркасын шығарды. 1999 жылы ол Ұлттық Әйелдер Тарихы Жобасының тарих айындағы құрметті тұлғасы болып тағайындалды. Нанкин университетіндегі Бактың бұрынғы тұрғын үйі қазір университет кампусының солтүстік бөлігіндегі батыс қабырғасының бойында орналасқан Перл С. Бак ескерткіш үйі, немесе қытай тілінде 賽珍珠紀念館. Перл Бактың қолжазбалары мен әдеби туындылары қазіргі уақытта Перл С. Бак Халықаралық орталығында және Батыс Вирджиния және аймақтық тарих орталығында сақтаулы.