Кіріспе
Австралияның әрбір штатында Австралия монархының өкілі болып табылатын губернатор бар. Губернаторлар штаттардың номиналды басшылары болып саналады және генерал-губернатордың ұлттық немесе федералдық деңгейде атқаратын конституциялық және рәсімдік функцияларын штат деңгейінде орындайды. Іс жүзінде, ерекше жағдайларды ескере отырып, губернаторлар штат премьер-министрлерінің немесе штат кабинетінің басқа мүшелерінің кеңесімен әрекет етуге міндетті. Канада провинцияларындағы лейтенант-губернаторлардан өзгеше, Австралия штаттарының губернаторлары генерал-губернатордың конституциялық билігіне бағынбайды, бірақ тікелей монархқа жауап береді. Бұл, мысалы, генерал-губернатор штаттық қылмыстар үшін кешірім беруге, жаза мерзімін қысқартуға немесе штаттық наградалар тағайындауға құқылы емес екенін білдіреді.
Each Australian state has a governor to represent Australia's monarch within it. The governors are the nominal chief executives of the states, performing the same constitutional and ceremonial functions at the state level as does the governor general of Australia at the national or federal level. In practice, with notable exceptions the governors are generally required by convention to act on the advice of the state premiers or the other members of a state's cabinet. Unlike lieutenant governors in Canada's provinces, Australia's state governors are not subject to the constitutional authority of the governor general, but are directly responsible to the monarch. This means, for example, that the governor general may not issue pardons or commutations of sentence for any state offences, or issue any state honours.
Австралия актілері 1986
Австралия Ұлттық Достастығы 1942 жылы Вестминстер Статутын қабылдағанда заңды түрде тәуелсіз мемлекетке айналғанмен, штаттар Достастықтан бөлек (және одан бұрын) құрылған және британ үкіметіне жеке бағыныштылығын сақтап келген. 1865 жылғы Отарлық Заңдардың жарамдылығы туралы заңға сәйкес, британ үкіметі жеке штаттардың үкіметтеріне араласу құқығын сақтап қалды. Осының салдарынан, штат губернаторлары британдық Сыртқы істер министрінің кеңесімен королева тағайындауын жалғастырды, бұл 1942 жылға дейін де осылай болған. Бірақ іс жүзінде, әр штаттың премьер-министрі болашақ губернаторды Сыртқы істер министріне ұсынатын, ол әдетте осы ұсынымға сәйкес әрекет ететін. Дегенмен, 1976 жылы Сыртқы істер министрі Квинсленд премьер-министрі сэр Джон Бжелке Петерсеннің губернатор ретінде сэр Колин Ханнаның қызмет мерзімін ұзарту туралы ұсынысын королеваға жіберуден бас тартты, себебі губернатордың бұрынғы Достастық үкіметіне қарсы партиялық көзқарасы болған. 1978 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламенті Конституциялық Өкілеттіктер (Жаңа Оңтүстік Уэльс) заңын қабылдады, ол Достастық Парламентінен штаттың конституциялық мәселелеріндегі Ұлыбритания үкіметінің конституциялық аномалиясын жою үшін заң шығаруды сұрады. Соңында, 1986 жылы Достастық Парламенті мен Ұлыбритания Парламенті бірдей Австралия заңдарын қабылдады, осылайша Лондонның Канберрадағы істерге қатысты қалған барлық құқығын жойды. Осы заңдардың 7-бабына сәйкес, король енді штат губернаторларын тағайындау және олардың қызметін тоқтату туралы кеңес алады, ол кеңес тиісті штаттың премьер-министрінен беріледі.
Губернаторлардың рөлі
Қазіргі уақытта штат губернаторының рөлі конституциялық, рәсімдік және әлеуметтік жауапкершіліктерге бөлінеді. Конституциялық тәжірибеге қатысты, көп жағдайда губернатор штатының кабинетінің (немесе премьер-министрінің) кеңесімен әрекет ету конвенциясын сақтайды. Дегенмен, генерал-губернатор сияқты штат губернаторлары да тәждің резервтік өкілеттігінің толық құрал-жабдығын сақтайды. Бұл соңғы екі жағдайда көрсетілді. 1987 жылы Квинсленд губернаторы сэр Уолтер Кэмпбелл Ұлттық партиясының премьері Джо Бжелке Петерсеннің бес министрін қызметтен босату және кезектен тыс сайлау тағайындау туралы кеңесін қабылдаудан бас тартты. Кэмпбелл Бжелке Петерсеннің өзінің партиясының сенімін жоғалтқанын және ақылсыздық танытқанын сенді. Ол сондай-ақ бір жыл ғана еңбек еткен заң шығарушы орган үшін сайлау тағайындауға дайын болмады және бұл мәселені конституциялық емес, саяси мәселе деп санады. Бжелке Петерсен кейін отставкаға кетті. 1989 жылы Тасмания губернаторы сэр Филипп Беннетт Либерал партиясының премьері Робин Грейге жаңадан таратуға рұқсат бермеді, себебі Грей соңғы сайлауда көпшілігін жоғалтқан еді. Жаңа Әлемдік жиналыста ешбір партияда көпшілік болмаса да, Беннетт Тасманияның «Жасылдар» партиясы Майкл Филд басқаратын азшылық Лейбористік үкіметті қолдайтынына көз жеткізді. Осылайша Беннетт Грейдің үкімет құруға жеткілікті қолдауы жоқ екенін және оған екінші сайлау тағайындау туралы кеңес бере алмайтынын түсінді. Грей кейін отставкаға кетті, ал Беннетт Филдті премьер-министр етіп тағайындады. Егер генерал-губернатор қайтыс болса, қабілетсіз болса, қызметтен алынса, отставкаға кетсе немесе шетелде болса, әр штаттың губернаторы Комонвелл әкімшісі болуға құқық беретін жасырын тапсырысқа ие, яғни ол генерал-губернатор шетелден оралғанға дейін немесе жаңа тағайындама жасалғанға дейін оның міндеттерін орындайды. Конвенция бойынша, ең ұзақ қызмет еткен штат губернаторы әкімші болып тағайындалады. 2003 жылдың мамырында Питер Холлингворт отставкаға кеткеннен кейін Тасмания губернаторы сэр Гай Грин бұл рөлді өз мойнына алып, 2003 жылдың тамызында генерал-майор Майкл Джеффри қызметке кіргенге дейін қызмет етті.
Вице-губернаторлар және әкімшілер
Вице-губернатор губернатор лауазымы бос болғанда немесе губернатор штаттан тыс кеткенде немесе қызметін атқара алмай қалғанда, губернатордың өкілеттіктерін қабылдайды. Кейбір штаттарда вице-губернатор бас судьяның міндетін де атқарады. Егер губернатор мен вице-губернатордың екеуі де жоғарыда аталған себептерге байланысты қызметін атқара алмайтын болса, әкімші осы өкілеттіктерді өз мойнына алады.
Губернаторлардың білімі
1976 жылы Оңтүстік Австралия сэр Дуглас Николсты Австралия штатының бірінші (және, қазіргі уақытқа дейін жалғыз) абориген губернаторы етіп тағайындады. Соңғы жылдары ағылшын-австралиялық емес шығу тегінен губернаторлар тағайындалды. Олардың ішінде Кен Майкл (грек; Батыс Австралия), сэр Джеймс Гоббо (итальян; Виктория), Дэвид де Крецер (Шри-Ланка/Цейлон; Виктория), Мэри Бэшир (ливандық; Жаңа Оңтүстік Уэльс), Алекс Чернов (орыс; Виктория) және Хье Ван Ле (вьетнамдық; Оңтүстік Австралия) бар. 1920-1925 жылдар аралығында Квинсленд губернаторы болған сэр Мэтью Нейтан, 2015 жылы Линда Дессау Виктория губернаторы болып тағайындалғанға дейін Австралияның жалғыз еврей губернаторы болды. Оңтүстік Австралия 1991 жылы Dame Roma Mitchell қызметке келген кезде әйелді губернатор етіп тағайындаған алғашқы штат болды. 2021 жылдың 1 қарашасында Жаннет Янгтың тағайындалуымен Квинслендте қазіргі уақытта төрт әйел губернатор бар, бұл басқа штаттардан көп. Квинсленд штаты екі әйел губернаторды қатарынан тағайындаған алғашқы штат (Пенелопа Уэнсли Квентин Брайсқа мұрагер болды), одан кейін Тасмания (Кейт Уорнер 2014 жылы және Барбара Бейкер 2021 жылы), содан кейін Виктория 2023 жылы. Оңтүстік Австралияда қазір үш әйел губернатор бар, ол 7 қазанда ант берген Фрэнсис Адамсонды тағайындады. Маргарет Гарднердің 2023 жылдың 9 тамызында ант бергенімен, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Тасмания және Викторияның әрқайсысында екі, ал Батыс Австралияда бір ғана губернатор болады. Солтүстік территория, әкімшісі бар жалғыз құрлықтағы аумақ, екі әйел әкімшіге ие болды (Салли Томас және Вики О'Халлоран). 2021 жылдан бері Батыс Австралиядан басқа барлық штаттың губернаторы – әйел. Викторияның бұрынғы губернаторы Джон Лэнди және Оңтүстік Австралияның бұрынғы губернаторы Марджори Джексон Нельсон – Австралияның Олимпиада жүлдегерлері.
Қазіргі өзгерістер мен перспективалар
Солтүстік территория 1978 жылғы 1 шілдеде генерал-губернатор тағайындаған өз әкімшісі арқылы өзін-өзі басқару құқығын алды. Әкімшіні тағайындау туралы кеңес беруді Солтүстік территорияның бас министрі емес, Ұлттық Достастықтың премьер-министрі жүргізеді. 1999 жылғы республикалық референдумға дейін штаттардың үкіметтері штаттың монархиямен байланысын және осыған байланысты королева арқылы губернатор тағайындаудың заңдылығын қарастыру қажет болды. Квинсленд штатындағы Глэдстоун қаласында өткен конституциялық конвенцияда штаттар референдум сәтті аяқталған жағдайда губернаторларды парламент тағайындауы керек екенін білдірді, бірақ тағайындаудың нақты тәсілі туралы келісімге қол жеткізілмеді. Референдум сәтсіз аяқталғандықтан, ешбір штат тағайындау тәсілін өзгертпеді.