Кіріспе

Австралия үкіметінің басшысы

Австралия премьер-министрі – Австралия одақтастығының үкімет басшысы. Премьер-министр Министрлер кабинетінің төрағасы болып табылады және осылайша федералды атқарушы үкіметтің басшысы. Жауапты үкімет қағидаларына сәйкес, премьер-министр парламент мүшесі және парламентке жауапты. Қазіргі премьер-министр – Австралияның Еңбек партиясынан Энтони Албанесес, ол 2022 жылдың 23 мамырында қызметке кірді. Премьер-министрдің рөлі мен міндеттері Австралия конституциясында сипатталмаған, керісінше Вестминстер жүйесінен және жауапты үкіметтен туындаған конституциялық конвенциялармен анықталады. Премьер-министрлердің өкілеттік мерзімінің ұзақтығы немесе саны белгіленбеген, бірақ әдетте, жеке тұлғаның өкілеттік мерзімі олардың саяси партиясы федералдық сайлауда жеңілгенде немесе олар партия басшылығынан бас тарғанда немесе оны жоғалтқанда аяқталады. Премьер-министр лауазымымен бірге бірнеше артықшылықтар қарастырылған, оның ішінде Канберрадағы Ложа және Сиднейдегі Кирибилли үйі сияқты екі ресми резиденцияны пайдалану құқығы, сондай-ақ Парламент үйіндегі кеңсе. Премьер-министр қызметінде отыз бір адам (отыз ер адам және бір әйел) болды, алғашқысы Эдмунд Бартон, ол 1901 жылдың 1 қаңтарында Австралиядағы британдық колониялардың бірігуінен кейін қызметке кірді. Ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр Роберт Мензис – 18 жылдан астам, ал ең қысқа мерзімге ие болған Франк Форд – бір апта ғана.

Құзыреті мен міндеттері

Вестминстер жүйесіне негізделген басқа саяси жүйелермен бірдей, премьер-министр атқару билігін басқарып қана қоймай, Парламентте маңызды ықпалға ие.

Атқарушы рөл

Үкіметтің басты шешім қабылдау органы – Кабинетті премьер-министр басқарады. Премьер-министр Кабинет құрамына кіретін басқа министрлердің арасында "біріншісі" деп есептелгенімен, бұл органдағы басты ықпал оған тиесілі. Ол Кабинет отырыстарының күн тәртібі мен жүргізілу жолын белгілейді және жиынтық шешімге келе алмаған жағдайда соңғы сөзді айтады. Кабинетті құрайтын министрлерді премьер-министр таңдайды және оларды кез келген уақытта қызметтен босатуға құқылы. Сонымен қатар, премьер-министр әр министрдің өкілеттіктерін анықтайды, ал премьер-министрдің отставкаға кетуі немесе қызметтен босатылуы жағдайында барлық басқа министрлер де отставкаға кетеді. Кабинет шеңберіндегі әрбір премьер-министрдің нақты өкілеттігі белгісіз, себебі олардың кеңесулері құпия сақталады, алайда соңғы онжылдықтарда олардың билігі едәуір артты. Премьер-министрдің Кабинеттен тәуелсіз саяси шешімдер қабылдауға құқығы да бар, мұндай шешімдер халық арасында "жетекшінің шешімі" деп аталады. Премьер-министрдің сыртқы саясатты қалыптастыруда да маңызды рөлі бар, ол Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы болып табылады, бұл комитет Кабинеттің құрамына кіретін және шешімдері Кабинеттің толық бекітуін қажет етпейтін кіші комитет. Премьер-министр сондай-ақ Премьер-министр және Министрлер кабинеті департаментіне жауапты министр болып табылады, оның міндеттеріне үкіметтік саясатты жалпы тұрғыда әзірлеу, үкіметаралық байланыстарды орнату, наградалар мен мемлекеттік рәміздер саясатын жүзеге асыру және халықтың жергілікті билік бағдарламаларын іске қосу кіреді.

Заң шығарушылық рөл

1920 жылдары Австралияда күшті партиялық жүйе қалыптасқаннан бері премьер-министрлер көбінесе Өкілдер палатасында көпшілік дауысқа ие партияның (немесе партиялар коалициясының) басшысы болып келді. (1940 жылдан бері бұл Лейборист партиясы немесе Либерал партиясы болды). Жауапты үкімет премьер-министр мен үкіметтің төменгі палатаның көпшілігінің сеніміне ие болуын қажет етеді, бірақ партиялық саясатқа қарсы дауыс берген мүшелеріне қатаң жаза қолданылатын (партиялық тәртіп бұзғандық) күшті партиялардың пайда болуы премьер-министрлер мен үкіметтердің осы палатада заң жобаларын қабылдауды тиімді бақылауға мүмкіндік берді. Дегенмен, заң жобалары заңға айналу үшін Сенаттан (жоғарғы палатадан) да өтуі керек, ал үкімет бұл палатада көбінесе көпшілікке ие болмайды, бұл үкіметтің заң шығару өкілеттіктерін шектеуге мүмкіндік береді. Премьер-министр сайлау күнін генерал-губернаторға ресми түрде ұсыну арқылы анықтайды, және мұндай сайлаулар әдетте Өкілдер палатасының толық үш жылдық мерзімі аяқталуға дейін алты ай ішінде өтеді.

Басқа міндеттер

Ұлттық кабинет – федералды үкімет пен штаттар арасындағы басты үкіметаралық шешім қабылдау алаңы, оған премьер-министр төрағалық етеді. Кабинет деп аталғанымен, бұл орган тек талқылау алабы болып табылады және құпиялылық және ұжымдық шешім қабылдау принциптері қолданылмайды. 1940 жылдардан бері премьер-министр генерал-губернаторды таңдау құқығын өзіне қабылдап алды, бұл кабинет шешімі емес. Бұл билік Австралия короліне кеңес беру арқылы іске асырылады, король заң жүзінде тағайындау құқығына ие және дәстүр бойынша мұндай кеңеске қанағаттандыруға міндетті. Премьер-министр монархқа генерал-губернаторды қызметтен босату туралы кеңес бере алады, алайда конституциялық дағдарыс кезінде монархтың мұндай кеңеске қаншалықты жылдам жауап қайтаратыны әлі анық емес. Осы белгісіздік және генерал-губернатор мен премьер-министрдің бірін-бірі қызметтен босату үшін «жарысуы» мүмкіндігі 1975 жылғы конституциялық дағдарыстың негізгі мәселесі болды.

Жалақы

Премьер-министрдің жалақы тарихы Күні: 2 маусым 1999 6 қыркүйек 2006 1 шілде 2007 1 қазан 2009 1 тамыз 2010 1 шілде 2011 1 желтоқсан 2011 15 наурыз 2012 1 шілде 2012 1 шілде 2013 1 қаңтар 2016 1 шілде 2017 1 шілде 2018

2023 жылғы дерек бойынша, Австралия премьер-министрінің жалпы жалақысы – Бұл парламент мүшелерінің барлығына төленетін "негізгі жалақыдан" және премьер-министр лауазымы үшін 160 проценттік "қосымша жалақыдан" құралады. Депутаттар мен сенаторлардың негізгі жалақысының өсуі жыл сайын тәуелсіз сыйақы комиссиясымен анықталады.

Тұрғын үй және көлік

Премьер-министрдің қызмет кезінде екі ресми резиденциясы бар. Басты ресми резиденциясы – Канберрадағы Ложа. Көптеген премьер-министрлер Ложаны негізгі резиденциясы ретінде таңдайды, себебі ол қауіпсіздік қамтамасыз етілуімен және Парламент үйіне жақын орналасқан. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер де болды. Джеймс Скуллин Канберра қонақ үйінде (қазіргі Hyatt қонақ үйінде) тұруды артық көрді, ал Бен Чифли Кураджонг қонақ үйінде тұрды. Соңғы кезде Джон Ховард Сиднейдегі премьер-министрлік резиденция, Кирибилли үйін негізгі тұрағы ретінде пайдаланды. 2010 жылғы 24 маусымда тағайындалған кезде Джулия Гиллард келесі жалпы сайлауда халықтың дауысымен қайта сайланғанша Ложада тұрмайтынын мәлімдеді, өйткені ол парламенттік мерзім ішінде бұрынғы премьер-министрді алмастырып, қызметке келді. Тони Эбботт өзінің өкілеттігі кезінде (2013–15) Ложаны иелене алмады, себебі онда ауқымды жөндеу жұмыстары жүріп жатқан еді, ол оның ізбасары Малкольм Тернбуллдың өкілеттігінің басында да жалғасты. Оның орнына Эбботт Канберрада болғанда Австралия Федералды Полиция Колледжіндегі арнайы бөлмелерде тұрды. Бірінші мерзімінде Раддтың Ложада аға аспазшы мен оның көмекшісі, бала күтімімен айналысатын адам, бір аға үй шаруашылығын жүргізуші және екі кіші үй шаруашылығын жүргізуші болды. Сиднейдегі Кирибилли үйінде толық уақытты аспазшы мен үй шаруашылығын жүргізуші жұмыс істейді. Ресми резиденциялар толық жабдықталған және премьер-министр мен оның отбасының барлық қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Бұған қоса, екеуінде де күшті қауіпсіздік жүйесі орнатылған. Бұл резиденциялар ресми шараларды өткізу үшін, мысалы, «Жылдың австралиялықтары» финалистерін қабылдау үшін жиі пайдаланылады. Премьер-министр ресми іс-сапарлар үшін бірнеше көлік құралына ие. Австралия Корольдік Әуе Күштерінің Airbus A330 MRTT немесе KC30A ұшағы премьер-министрді Австралия ішінде және шетелде тасымалдайды. Ұшақтың шақыру таңбасы – "Envoy". Құрлықтағы сапарлар үшін премьер-министр броньдалған BMW 7 сериялы модельінде тасымалданады. Оның тіркеу нөмірі болғандықтан, ол "C 1" немесе "Commonwealth One" деп аталады. Оған мемлекеттік және федералдық органдардан полиция көліктері сүйемелдейді.

Қызметтен кейін

Саясаткерлерге, оның ішінде премьер-министрлерге, қызметтен кеткеннен кейін әдетте, белгілі бір жеңілдіктер беріледі, мысалы, кеңсе ұстау, көмекшілердің қызметі және иесіне коммерциялық емес мақсаттармен Австралия ішінде мемлекеттік есебінен саяхаттауға құқық беретін Life Gold Pass. 2017 жылы сол кездегі премьер-министр Малкольм Тернбулл бұл жеңілдіктің тек бұрынғы премьер-министрлерге ғана берілуі керек екенін айтты, бірақ ол енді премьер-министр болмағаннан кейін оны пайдаланбайтынын мәлімдеді. Федералды парламенттен кеткеннен кейін қайта оралған бір ғана премьер-министр болды. Стенли Брюс 1929 жылы премьер-министр болып тұрғанда өз сайлау округінде жеңіліске ұшырады, бірақ 1931 жылы парламентке қайта сайланды. Басқа премьер-министрлер Австралияның федералды парламентінен өзге парламенттерге сайланды: сэр Джордж Рид Ұлыбританияның Өкілдер палатасына сайланды (Ұлыбританиядағы жоғары комиссар қызметінен кейін), ал Фрэнк Форд Квинсленд парламентіне қайта сайланды (Канададағы жоғары комиссар қызметінен кейін және Федералды парламентке қайта кіруге жасаған сәтсіз әрекеттен соң). Рид пен Фордтан басқа, тағы бес премьер-министр дипломатиялық қызметтер атқарды. Эндрю Фишер, Джозеф Кук және Стенли Брюс Ұлыбританияда жоғары комиссар болып қызмет етті, Гоф Уитлэм ЮНЕСКО-да елші болды, ал Кевин Радд қазір АҚШ-та елші қызметін атқаруда.

Премьер-министрлердің міндетін атқару және олардың кезектілігі

Премьер-министрдің орынбасары премьер-министрдің қызметін уақытша атқара алмаған жағдайда, мысалы, ауруға шалдықса, шетелде болса немесе демалыста болса (ал егер екеуі де қолжетімді болмаса, онда басқа жоғары дәрежелі министр бұл қызметті атқарады). 1901 жылғы «Заңдарды түсіндіру туралы» заңға сәйкес, міндетін атқарушы министрлерге «жоқ болатын министрдің заңмен белгіленген міндеттеріне қатысты бірдей өкілеттіктер мен құқықтар беріледі». Егер премьер-министр қайтыс болса, генерал-губернатор вице-премьерді премьер-министр етіп тағайындайды, одан кейін үкімет басқа мүшені өз жетекшісі етіп сайлайды. Премьер-министрдің өкіметтік қызметте қайтыс болған екі жағдайында – 1939 және 1945 жылдары – Эрл Пейдж және Франк Форд сәйкесінше премьер-министр болып тағайындалды. Джордж Пирс (7 ай, 1916), Альфред Дикин (6 ай, 1902), Джозеф Кук (5 ай, 1921), Джеймс Фентон (19 апта, 1930–1931), Джон Форрест (4 ай, 1907) және Артур Фадден (4 ай, 1941). Фадден 1941-1958 жылдар аралығында жиынтық сомада 676 күн (22 айдан астам) премьер-министр міндетін атқарды.

Құрметтер

Премьер-министрлерге көптеген құрметтер берілді, әдетте олардың премьер-министрлік мерзімі аяқталғаннан кейін, бірақ кейбір ерекшеліктер де болды. Тоғыз бұрынғы премьер-министр рыцарьдық атаққа ие болды: Бартон (GCMG, 1902), Рид (GCMG, 1911), Кук (GCMG, 1918), Пейдж (GCMG, 1938), Мензис (KT, 1963), Фадден (KCMG, 1951), МакЭуэн (GCMG, 1971), Гортон (GCMG, 1977) және МакМахон (GCMG, 1977). Бартон мен Мензис премьер-министр қызметін атқарып жүргенде, Пейдж премьер-министр болғаннан кейін, ал қалғандары лауазымнан кеткен соң марапатталды. Рид (GCB, 1916), Мензис (AK, 1976) және Фадден (GCMG, 1958) лауазымнан кеткеннен кейін тағы бір рыцарьдық атақ алды. Бұрынғы премьер-министрлерге титулсыз құрметтер де берілді, көбінесе Ұлық Серіктер ордені. Бұл құрмет Брюске (1927), Лайонсқа (1936), Хьюзге (1941), Пейджге (1942), Мензиске (1951), Холтқа (1967), МакЭуэнге (1969), Гортонға (1971), МакМахонға (1972) және Фрейзерге (1977) берілді, көбінесе премьер-министр лауазымында болған кезде. Мұндай құрметтерді көбінесе Лейборист емес, консервативті премьер-министрлер ғана қабылдады. Дегенмен, 1983 жылға дейін барлық премьер-министрлер Ұлыбританияның Жеке Кеңесіне тағайындалды (Альфред Дикин, Крис Уотсон және Гоф Уитламды қоспағанда), Малькольм Фрейзер соңғы премьер-министр болып тағайындалды. 1975 жылы енгізілгеннен бері Австралияның бұрынғы премьер-министрлері Австралия орденіне және оның ең жоғары дәрежесіне – Қауымдасқа тағайындалды: Уитлэм (1978), Фрейзер (1988), Гортон (1988), Говард (2008), Гиллард (2017), Радд (2019), Эбботт (2020) және Тернбулл (2021). Китинг 1997 жылғы Австралия күнінің құрметіне тағайындалудан бас тартты, өйткені ол құрметтердің қоғамдағы еңбегі мойындалмаған адамдарға берілуі керек деп ұзақ уақыттан бері сенеді және премьер-министр болғандығы жеткілікті танылу екенін айтты. Боб Хоук 1979 жылы кәсіподақтар және еңбек қатынастары саласындағы қызметі үшін серіктес атағын алды, ал 1983 жылы премьер-министр болды. Мензис 1976 жылы қазір берілмейтін орденнің рыцарының жоғары дәрежесіне тағайындалды. Джон Говард 2012 жылы Ұлықтама орденіне ие болды, оның тағайындалуы монархтың жеке құқығында. Мензистің 1963 жылы Елизавета II патшайымының жеке құқығындағы Тыңылтыр орденінің рыцары атағы да берілді. Қатаң айтқанда құрмет емес, бірақ бір бұрынғы премьер-министрдің мәртебесі көтерілді; Стэнли Брюс 1947 жылғы Жаңа жыл құрметіне Мельбурнның 1-ші виконты Брюсі аталды. Осы құрметтерге қоса, қазіргі уақытта Австралияның барлық қайтыс болған бұрынғы премьер-министрлерінің құрметіне федералды сайлау округтері аталған, бірақ сэр Джозеф Кук (Кук округі бар, бірақ ол саяхатшы Джеймс Кук атымен аталған) ерекшелік. Бұл округтердің ең жаңасы - 2021 жылы жақында қайтыс болған Боб Хоук құрметіне аталған Хоук округі.