Кіріспе

Вице-корольдік өкіл

Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының губернаторы – монархтың, король Карл III-нің өкілі. Ұлттық деңгейдегі Австралияның генерал-губернаторына ұқсас, Австралия штаттарының губернаторлары штат деңгейінде конституциялық және рәсімдік функцияларды орындайды. Губернатор монархтың Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрінің ұсынысы бойынша тағайындалады және белгілі бір мерзімге емес, «Оның Шаңырағының қалауынша» қызмет етеді, бірақ әдеттегі қызмет мерзімі бес жылды құрайды. Қазіргі губернатор – зейнеткер судья Маргарет Бизли, ол 2019 жылдың 2 мамырында Дэвид Харлиден кейін қызметке кірді. Бұл лауазымның тамыры 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс құрылғаннан кейінгі 18 ғасырдың отарлық губернаторларына дейін жетеді және Австралиядағы ең ұзақ сақталған институт болып табылады. Лауазымның қазіргі түрі Австралия Федерациясы мен 1902 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс Конституциясы заңымен қалыптасты, ол вице-корольдік лауазымды Жаңа Оңтүстік Уэльс Атқарушы кеңесінің кеңесімен әрекет ететін губернатор ретінде анықтады. Дегенмен, бұл лауазым британ үкіметінің қатысуы азайып, 1942 жылғы Вестминстер заңының қабылдануы (Вестминстер заңына қараңыз) және 1986 жылғы Австралия заңынан кейін монархтың тікелей, жеке өкіліне айналды.

Тағайындау

Губернатордың лауазымы Жаңа Оңтүстік Уэльс конституциясымен белгіленген. Монарх, Жаңа Оңтүстік Уэльс премьерінің кеңесі және ұсынысы бойынша, губернаторды патшалық қолтаңбасы және мемлекеттік мөрімен шығарылған комиссия арқылы тағайындайды. Ол премьер мен бас судья алдында ант бергенге дейін «губернатор тағайындалған» деп аталады. Ант беру рәсімінен басқа, губернатордың ант беруі үшін белгілі бір нысан қарастырылмаған. Конституциялық актіде былай делінген: «Губернатор болып тағайындалған адам, қызметке кіріспес бұрын, Бас судьяның немесе Жоғарғы соттың басқа судьясының қатысуымен адалдыққа ант беруі немесе сақтап беруі және лауазымдық ант беруі немесе сақтап беруі тиіс». Алайда, бұл лауазым ақырында Австралия азаматтарымен толтырылды, ал алғашқы Австралияда туған губернатор, сэр Джон Норткотт 1946 жылдың 1 тамызында кез келген штаттың алғашқы Австралия губернаторы атанды. Бірақ Норткотт Викторияда туғандықтан, 1957 жылы королева Елизавета II сэр Эрик Вудвордты тағайындағанға дейін бұл лауазым Жаңа Оңтүстік Уэльске тиесілі адаммен толтырылмады. Бұл үрдіс 1996 жылға дейін жалғасты, содан кейін королева Елизавета II Лондоннан эмигрант болған Гордон Сэмюэлсті өзінің өкілі ретінде тағайындады. Алғашқы губернаторлардың көпшілігі бұрынғы саясаткерлер болды, олардың көпшілігі теңдік дәрежесі бойынша Лордтар палатасының мүшелері болған. Алайда, конституциялық монархия қағидаларына сәйкес, олар қызмет еткен кезде бейтарап болуға міндетті болды. Алғашқы губернаторлардың барлығы әскери шенеуніктер болды және содан бері губернаторлардың көпшілігі әскери ортадан келді, олардың саны 19-ға жетеді. Сэмюэлс – Жаңа Оңтүстік Уэльс тарихында саяси немесе мемлекеттік қызмет тәжірибесі жоқ алғашқы губернатор, ол – Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы сотының бұрынғы судьясы. Бұл лауазымға тағайындалған алғашқы әйел – сонымен қатар Австралияның алғашқы ливандық губернаторы, Мэри Башир.

Рөл

Суверен Жаңа Оңтүстік Уэльстен тыс жерде тұратындықтан, губернатордың басты міндеті – олардың атынан сувереннің конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыру. 1902 жылғы Конституциялық актіге сәйкес, губернаторға Жаңа Оңтүстік Уэльс Үкіметінің министрлерін тағайындау құқығы берілген. Дәстүр бойынша, губернатор Премьер-министр лауазымына заң шығарушы жиналыстың сеніміне ие тұлғаны таңдауы тиіс. Премьер-министр губернаторға министрлерді тағайындау туралы кеңес береді. Үкіметтің атқарушы билігі, губернатор кеңесі арқылы жүзеге асырылады, губернатор Жаңа Оңтүстік Уэльс Атқарушы кеңесінің кеңесімен әрекет етеді. Бұл кеңес кабинет министрлерінен құралады және кабинетте қабылданған шешімдерге заңдық күш береді. Губернатор, көбінесе министрлердің кеңесімен ғана әрекет етуі керек, бірақ ерекше жағдайларда, кеңессіз немесе кеңеске қайшы әрекет етуге құқығы бар – бұл резервтік өкілеттіктер деп аталады. Бұл өкілеттіктерді қолдану шарттары күмәнді, алайда 1932 жылы губернатор, 1932 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс конституциялық дағдарысы кезінде премьер-министр Джек Лангтың өкілеттіктерін жою үшін осы өкілеттіктерді қолдануын негіздеді, себебі премьер-министрдің заңға қайшы әрекеттері болды деген айып тағылды. Губернатор конституциялық тұрғыдан парламентті шақыруға өкілетті, сондай-ақ Премьер-министрдің кеңесімен оны таратуға және жұмысын тоқтатуға құқылы. Губернатор, заңға күш беру үшін қажетті соңғы қадам ретінде, заң жобаларына Патша атынан Корольдік келісім береді. Бұрын губернаторлар заң жобаларын қабылдаудан бас тартуға немесе оларды қарауға құқылы болған, әдетте олар империялық мүдделерге қарсы болса, бірақ қазіргі таңда заң жобасын қабылдаудан бас тартуға болатын жалғыз себеп – егер ол рәсімдік және формальды талаптарға қайшы келсе (мысалы, парламенттің бірінші палатасының өкілеттіктерін жоюға немесе өзгертуге қатысты заңды бекіту үшін референдум өткізу қажеттігі). Губернатордың заң жобасы конституцияға қайшы болуы мүмкін деген пікірі, Корольдік келісімді сақтауға негіз бола алмайды, себебі заң жобасының заңдылығы соттармен анықталады. Губернатордың міндеттеріне біртүтастық пен мақтаныш сезімін нығайту да кіреді. Губернатор түрлі ұлттық ордендерге адамдарды қабылдайды және ұлттық медальдар мен наградаларды табыс етеді, бірақ AC немесе Виктория Кресі сияқты ең жоғары наградалар генерал-губернатордың эксклюзивті құқығында болады. Губернатор сонымен қатар, Корольдік Жаңа Оңтүстік Уэльс полкінің құрметті полковнигі (1960 жылдан бері), №22 (Сидней қаласы) эскадрильясының құрметті әуе комиссары, Австралия Корольдік әуе күштері (1937 жылдан бері) және Австралия Корольдік теңіз күштерінің құрметті коммодоры, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының бас скауты болып табылады.

Тарих

Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторының лауазымы – Австралиядағы ең көне конституциялық лауазым. Капитан Артур Филипп 1788 жылдың 7 ақпанында Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып қызметке кірді, сол кезде Австралиядағы алғашқы британдық қонысы – Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы ресми түрде жарияланды. Алғашқы колониялық губернаторлар Ұлыбританиядан алыс болғандықтан және байланыс нашар болғандықтан 1824 жылға дейін дерлік автократиялық билікке ие болды, содан кейін губернаторға кеңес беру үшін Австралияның алғашқы заң шығару органы – Жаңа Оңтүстік Уэльс Заң шығару кеңесі тағайындалды. 1850 және 1861 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы генерал-губернатор деп аталды, бұл Эрл Грей жасаған федерализмге жасалған алғашқы әрекет болды. Австралиялық колониялар мен британдық үкімет арасындағы барлық байланыс генерал-губернатор арқылы жүргізілуі тиіс еді, ал басқа колонияларда губернатор-лейтенанттар болды. Оңтүстік Австралия (1836), Тасмания (1855 жылдың қаңтары) және Виктория (1855 жылдың мамыр айы) жауапты үкіметке қол жеткізгеннен кейін, олардың лейтенант-губернаторлары губернаторлармен ауыстырылды. Ол генерал-губернаторлық қызметін тоқтатса да, сэр Уильям Денисон 1861 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін лауазымын сақтап қалды. 1901 жылы Австралиядағы алты британдық колония бірігіп, Австралия Ұлттық Доминионын құрды. Жаңа Оңтүстік Уэльс және басқа колониялар Австралия Конституциясы бойынша федералды жүйеде штаттарға айналды. 1902 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Конституциясы туралы 1902 жылғы заң Жаңа Оңтүстік Уэльстің штат ретіндегі қазіргі заманғы үкіметтік жүйесін бекітті. Федерациядан кейінгі алғашқы жылдары, жаңа федералды генерал-губернатор мен басқа штат губернаторлары сияқты, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы конституциялық рөлінде де, жергілікті үкімет пен Лондондағы империялық үкімет арасындағы байланыс ретінде де әрекет етуді жалғастырды. 1942 жылы Австралия Вестминстер Статутын қабылдау туралы 1942 жылғы заңды қабылдады, ол Вестминстер Статутына сәйкес Австралияға доминион мәртебесін берді, және Австралия мен Ұлыбритания монарх ретінде бір адамды бөліссе де, бұл адам әр доминионның монархы ретінде әрекет еткенде ерекше өкілдікпен әрекет етеді. Монархтың австралиялық мәселелер бойынша британдық министрлердің емес, австралиялық министрлердің кеңесімен әрекет етуі заңмен бекітілді. Алайда, Жаңа Оңтүстік Уэльс үшін, Вестминстер Статуты Австралия штаттарының конституциялық құрылымын бұзбағандықтан, губернатор (кем дегенде ресми түрде) Жаңа Оңтүстік Уэльсте британ монархының өкілі болып қалды. Бұл келісім Вестминстер Статутымен берілген Австралияның тәуелсіз доминион мәртебесімен және федералды құрылыммен үйлесімсіз болды. Австралияның федералды және штаттық үкіметтері, британдық үкімет және Бэкингем сарайы арасындағы көптеген келіссөздерден кейін, 1986 жылғы Австралия заңы британ монархы мен британдық үкіметтің Австралия штаттарындағы қалған конституциялық рөлдерін жойды және Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторының (басқа штат губернаторларымен бірге) Австралия монархының тікелей, жеке өкілі екенін, британ монархы немесе британдық үкімет емес, Австралияның генерал-губернаторы немесе Австралияның федералды үкіметі емес екенін белгіледі.

Үкімет үйі

1788 жылы Сиднейге келген кезде губернатор Филипп Сиднейдің Бридж-стрит және Филипп-стрит арасындағы жерге тұрақты үй салынғанша уақытша ағаштан және кенептен жасалған үйде тұрды. Бұл алғашқы Үкімет үйі келесі сегіз губернатор тарапынан кеңейтіліп, жөнделді, бірақ көбінесе жағдайы нашар болды. 1845 жылы губернатор Эдвард Блор мен Мортимер Льюис жобалаған жаңа ғимаратқа көшкен соң ол босатылды. 1901 жылы Австралия колониялары біріккен кезде Үкімет үйі Австралияның жаңа генерал-губернаторының екінші резиденциясы ретінде пайдаланылатыны жарияланды. Осының салдарынан, Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі губернатордың резиденциясы ретінде Кранбрук резиденциясын, Беллвью-Хиллді жалға алды. Бұл келісім 1913 жылға дейін, Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі Үкімет үйін жалға алу шартын тоқтатқанға дейін сақталды (генерал-губернатор Адмиралтейство үйінің жаңа Сиднейдегі резиденциясына көшіп барды). 1913 жылдан 1917 жылға дейін губернатор болған сэр Джеральд Стрикленд Кранбрукта тұруын жалғастырды, ал ол кеткен соң оның ізбасары Үкімет үйіне оралды. 1996 жылдың 16 қаңтарында премьер-министр Боб Карр келесі губернатордың Гордон Сэмюэлс болатынын, ол Үкімет үйінде тұрмайтынын және жұмыс істемейтінін, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс Заң реформасы комиссиясының төрағасы қызметін сақтайтынын мәлімдеді. Бұл өзгерістерге қатысты Карр: «Губернатордың кеңсесі салтанаттылықпен тым байланысты болмауы керек, көне протоколдармен ауыртпалықтанбауы керек, халықтың сипатына көбірек үйлесуі керек» деді. Штаттың ең ұзақ қызмет еткен губернаторы сэр Роден Катлер де: «Бұл Жаңа Оңтүстік Уэльсте республика құруға бағытталған саяси күш-жігер. Егер олар губернаторды алмауды шешсе және халық, парламент және патшайым оған келіссе, бұл басқа мәселе. Бірақ губернатор болғанда оған құрмет көрсету және оның беделін сақтау қажет, өйткені ол бүкіл Жаңа Оңтүстік Уэльстің мейманы. Мен үшін жартылай уақыт жұмыс істейтін және Үкімет үйінде тұрмайтын губернатордың логикасын түсіну мүмкін емес. Бұл кеңсе мен губернатордың мәртебесін төмендету» деген пікірін білдірді. 2011 жылдың қазан айында жаңа премьер-министр Барри О’Фаррелл қазіргі губернатор, Мэри Башир ханымның, О’Фарреллдің Үкімет үйіне қайта оралу ұсынысын қабылдағанын хабарлады: «Көптеген адамдар губернатордың Үкімет үйінде тұруы керек деп санайды. Ол осы мақсатта салынған. Бір күні ауылдық немесе аймақтық губернатор тағайындалса, Үкімет үйінде тұруға жағдай жасауымыз керек, сондықтан лайықты тұрғын үйлерді қамтамасыз етудің мәні бар». Губернатордың қайта оралуымен бірге 2013 жылдың желтоқсанында резиденцияны басқару Губернатор кеңсесіне қайтадан жүктелді.

Жазғы резиденция

Сиднейдегі басты вице-падишалық резиденциясынан өзге, көптеген губернаторлар Сидней жазының ыстығынан қашу үшін "жазғы сарайға" мұқтаж екенін сезінді. 1790 жылы губернатор Филипп Паррамата қаласында екінші резиденция салдырды. 1799 жылы екінші губернатор Джон Хантер Артур Филипптің коттеджінің қалдықтарын бұзып, сол жерге тұрақты ғимарат салдырды. Бұл резиденция 1845 жылы алғашқы Үкімет үйі аяқталғанға дейін пайдаланылды, бірақ жаздың ыстығы мен Сиднейдің өсуі келесі губернаторларды ауылдық резиденцияның қажеттігіне көндірді. 1868-1872 жылдардағы губернатор, Белмор графы, Мосс Вейлдегі Тросби паркін жазғы резиденциясы ретінде пайдаланды. Оның ізбасары, сэр Геркулес Робинсон да сол себеппен Оңтүстік жотасындағы сол аймаққа жеке демалысқа жиі шықты. 1879 жылы колония тұрақты жазғы резиденция ретінде пайдалану үшін Саттон Орманнан үй сатып алуға шешім қабылдады, ал 1881 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі Роберт Пембертон Ричардсонның (Ричардсон және Уренч фирмасынан) салған "Проспект" атты мүлікті 6000 фунтқа сатып алды. Бұл үй "Хиллвью" деп аталды және 1885 жылдан 1957 жылға дейін губернатордың басты жазғы резиденциясы болды. 1957 жылы қажетсіз және қымбат деп танылған "Хиллвью" сатылымға қойылды және Эдвин Клейн мемлекеттен сатып алды. "Хиллвью" 1985 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс халқына қайтарылды және қазіргі уақытта Жоспарлау және қоршаған орта департаментінің Қоршаған орта және мұра тобының меншігінде жалға беріліп отыр.

Үй шаруашылығы

Вице-корольдік резиденция губернаторға корольдік конституциялық және рәсімдік міндеттерін орындауда көмектеседі және губернатор кеңсесімен басқарылады, оның қазіргі ресми хатшысы және штаб бастығы Майкл Миллер RFD. Осы ұйымдастырылған кеңселер мен қолдау жүйелеріне адъютанттар, баспасөз хатшылары, қаржы менеджерлері, сөз жазушылар, сапарларды ұйымдастырушылар, іс-шара жоспарлаушылар, протокол қызметкерлері, аспазшылар және басқа да ас үй персоналы, официанттар, түрлі тазалау қызметкерлері, сондай-ақ экскурсоводтар кіреді. Бұл ресми және бюрократиялық құрылымда резиденцияның барлық бөлігі жиі Үкімет үйі деп аталады. Бұл бөлімдер жылдық бюджеттен қаржыландырылады, губернатордың жалақысы да 529 000 долларды құрайды.