Кіріспе

Экономикада өндіріс тұтынушылардың қалауларымен байланысқан жағдайда, аллокативтік тиімділік – экономиканың тұтынушылар мен өндірушілердің қалауларына сай келетін жағдайы. Атап айтқанда, өнімдер жиынтығы қоғамның әлеуметтік әл-ауқатын максималды деңгейге жеткізу үшін таңдалады. Бұл, әрбір өндірілген тауар немесе қызметтің шекті пайдасы, өндіріс шығындарының шекті мәніне тең болғанда қол жеткізіледі.

Бөлшектейтін тиімділіктің сандық мысалы

Тарату тиімділігі – тұтынушылардың қалауын ескере отырып, тауарлар мен қызметтердің оңтайлы түрде бөлінуі кезінде туындайды. Баға өндірістің шекті шығындарына тең болғанда, тарату тиімділігі өнім деңгейінде болады. Өйткені, тауардың шекті пайдалылығы шекті шығындарға тең болғанда оптималды бөліске қол жеткізіледі. Тұтынушы төлеуге дайын бағасы тұтынушының шекті пайдалылығымен бірдей болады. Графиктен көріп отырғанымыздай, 40 бірлік өндіріс кезінде тауардың шекті құны 6 долларға тең, ал тұтынушы төлеуге дайын бағасы 15 доллар. Бұл тұтынушының шекті пайдасы шекті шығыннан жоғары екенін білдіреді. Өндірістің оңтайлы деңгейі – 70 бірлік, онда шекті шығындар шекті пайдалылыққа тең болады. 40 бірлік өндіріс кезінде бұл тауар немесе қызмет қоғам тарапынан жеткілікті түрде тұтылмаған. Өндірісті 70 бірлікке дейін арттыру арқылы баға 11 долларға дейін төмендейді. Осы орайда, қоғам осы тауарды немесе қызметті көбірек тұтынудан пайда көреді.

Бөлшектің тиімсіздігіне мысал

Нарықтық күш-қуаты арқасында монополия бағаны көтеріп, артық пайда табуға мүмкіндік алады. Монополиялар өндірістің шекті шығындарынан жоғары баға белгілей алады. Мұндай жағдайда ресурстарды бөлу тиімді болмайды. Бұл бүкіл қоғам үшін әлеуметтік зиянға, яғни әл-ауқаттың жоғалуына әкеледі. Шын мәнінде, монополиялық кәсіпорындарға үкіметтің араласу саясаты ресурстарды бөлу тиімділігіне әсер етеді. Ірі өндіріспен айналысатын және тиімді немесе сапалы өнімдер ұсынатын компаниялар, әдетте, басқа компаниялардан бәсекеге қабілетті болады. Олардың көтерме бағалары бәсекелестеріне қарағанда әлдеқайда төмен болады. Бұл ресурстарды бөлу тиімділігін жақсартуға көмектеседі. Inderst және Shaffer (2009) бағаны шектеу ресурстарды бөлу тиімділігін төмендетіп, барлық кәсіпорындар үшін көтерме бағаларды қымбаттатуға алып келеді деп тапты. Одан да маңыздысы, әлеуметтік әл-ауқат, өнеркәсіптік пайда және тұтынушылардың артық табысы азаяды.