Кіріспе

Детективтік әдебиеттің қосалқы жанры. Полициялық процедура, полициялық шоу немесе полициялық қылмыстық драма – процессуалдық драма мен детективтік әдебиеттің қосалқы жанры болып табылады, ол полиция қызметкерлерінің, полиция детективтерінің немесе құқық қорғау органдарының тергеу процедурасын басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Бұл жеке тергеушілер сияқты полицияға жатпайтын тергеушілерге назар аударатын басқа жанрлардан ерекшеленеді. Аты айтқандай, полициялық процедураның ерекшелігі – құқық қорғау органдарын және олардың процедураларын, соның ішінде сот-медициналық ғылым, аутопсия, дәлелдерді жинау, іздеу ордерлері, тергеу және заңдық шектеулер мен процедураларды сақтау сияқты полициямен байланысты мәселелерді дәл бейнелеу болып табылады. Көптеген полициялық процедуралар қылмыскердің кім екенін оқиғаның кульминациясына дейін (яғни, қылмыс ашылғанша) жасырады, бірақ кейбіреулері қылмыскердің кім екенін оқиғаның басында көрерменге жариялап, оны кері детективтік оқиғаға айналдырады. Полициялық процедура жанры полиция мен қылмыстың дұрыс емес бейнеленуі, расизм мен сексизмді бейнелеуі және жанрдың "копаганда" екендігі, яғни полицияны "жақсы жігіттер" ретінде бір жақты көрсетуді насихаттауы туралы сынға ұшырады.

1931 ж.: Жорж Сименон

Жорж Сименонның Инспектор Мейгре романдары негізгі кейіпкерге ерекше назар береді, бірақ романдарда оның штатының бағынышты қызметкерлері әрқашан көмекші рөлдерде болған. Магретті жасамас бұрын полиция тергеулерін жазған журналист болған Сименон, Паристегі құқық қорғау жүйесінің шынайы бейнесін көрсеткендей көрінеді. Сименон кейінгі еуропалық процедуралық жазушыларға, мысалы Швециялық Мадж Сьевалль мен Пер Вальёо және Баантжерге әсер етті.

1940: Джон Крисси / Дж. Дж. Маррик

Мүмкін, процессуалды жанрдың жеке құпия жанр ретінде дамуына McBain-нен кейін екінші орында Джон Крисси тұр, ол тыңшылықтан бастап қылмыстық басты кейіпкерге дейінгі түрлі қылмыстық көркем әдебиеттердің өнімді авторы. Ол көршісі, отставкадағы Скотланд-Ярд детективінің, Криссиге "бізді өзміздей жаз" деген шақыруынан кейін, реалистік қылмыстық роман жазуға шабыттанды. Нәтижесінде 1940 жылы «Инспектор Уэст басқарады» романы жарық көрді, ол Лондон полициясының Роджер Уесті туралы қырықтан астам романның біріншісі болды. Вест романдары сол дәуір үшін Скотланд-Ярд операцияларына ерекше реалистік көзқарас ұсынды, бірақ сюжеттері көбінесе аса мелодрамалық болды. Заңдық қиындықтарды болдырмау үшін Крисси Вестке, полиция қызметкері ретінде орындай алмайтын қосымша процедуралық амалдарды орындай алатын «әуесқой детектив» досын қосты. 1950 жылдардың ортасында «Dragnet» телешоуының және оған ұқсас британдық «Fabian of the Yard» телесериалының сәттілігінен шабыттанған Крисси, полиция оқиғаларының шынайы сериясын жасауға шешім қабылдады. «Дж.Дж. Маррик» псевдонімін қабылдап, ол 1955 жылы «Гедеон күні» романын жазды, онда Скотланд-Ярдтағы жоғары дәрежелі детектив Джордж Гедеон бірнеше байланыссыз қылмыстарды тергеудегі бағыныштыларының жұмысын қадағалайтын бір күнді өткізеді. Бұл роман Криссиге ең жақсы сын-пікірлер әкелген жиырмадан астам кітаптар сериясының біріншісі болды. 1961 жылы жарық көрген «Гедеонның оты» романы Америка құпия жазушыларының қауымдастығынан «Жылдың үздік құпия романы» номинациясында Эдгар сыйлығын жеңіп алды. «Гедеон» сериясы, басқа көздерден гөрі, бірнеше дербес сюжеттік желілерді бір роман арқылы байланыстырудың процессуалдық сюжет құрылымын қалыптастыруға көмектесті.

1952 ж. Хиллари Уо

1952 жылы Хиллари Во «Соңғы рет киген киімі» атты романын жазды, ол коммерциялық және сын тұрғысынан сәтті болды, және егжей-тегжейлі әрі табанды полицейлік жұмысты зерттейді.

1956 ж.: Эд МакБэйн

Эд МакБэйн, Эван Хантердің псевдонимі, 1956 жылы жарық көрген «Cop Hater» романынан басталатын «87th Precinct» сериясында ондаған роман жазды. Хантер 2005 жылы қайтыс болғанға дейін 87-ші округ туралы романдарды жазуды жалғастырды. Бұл романдар негізінен детектив Стив Кареллаға бағытталған болса да, олар жеке және командада жұмыс істейтін көптеген офицерлердің жұмысын қамтиды, ал Карелла әрбір жеке кітапта міндетті түрде кездеспейді. Полиция процедурасының әмбебаптылығын көрсету үшін, МакБэйннің 87-ші округтегі көптеген романдары, олардың сәл қиялдағы Нью-Йорк қаласында орналасқанына қарамастан, Нью-Йорктен тыс жерлерде, тіпті АҚШ-тан тыс жерлерде түсірілді. Акира Куросаваның 1963 жылы түсірілген «Жоғары және төмен» фильмі, МакБэйннің «Корольдің төлемі» (1959) романының негізінде Йокогама қаласында түсірілген. «Байдалы себепсіз» (1972) француз Ривьерасында өтеді және МакБэйннің «Тен плюс бір» (1963) романына негізделген. Клод Шабролдың «Қан туыстары» (1974) романы бойынша түсірілген «Қан байланыстары» (1978) Монреальде орын алады. Тіпті 1968 жылғы романға негізделген «Fuzz» (1972) фильмінің оқиғасы АҚШ-та болғанымен, Бостон қаласына көшірілген. Лос-Анджелесте түсірілген ABC телеарнасының «Коломбо» сериалының екі эпизоды МакБэйн романдарының негізінде жазылған.

1960: Элизабет Линнингтон / Делл Шеннон / Лесли Иган

Полиция процедураларының көптеген шығармаларын жазған, бірақ өлімінен бері бірнеше жыл бойы ұмытылған Элизабет Линнингтон өз атымен, сондай-ақ "Делл Шеннон" және "Лесли Иган" аттарымен жазды. Линнингтон "Делл Шеннон" псевдонимін негізінен ЛАПД Орталық қылмыстық істер бөлімінің лейтенанты Луис Мендоза туралы процедуралар үшін пайдаланды (1960–1986). Өз атымен ол ЛАПД Солтүстік Голливуд станциясының сержанты Айвор Мэддокс туралы, ал "Лесли Иган" атымен қала шетіндегі полиция қызметкері Вик Варалло туралы жазды. Бұл романдар кейде кемшіліктері бар деп есептеледі, себебі автордың өте оңшыл саяси көзқарастары (ол Джон Берч қоғамының мүшесі болған) және, ең бастысы, Линнингтонның кітаптары, оның зерттеулерінің тереңдігі туралы көп айтқан сөздеріне қарамастан, полиция процедураларындағы ең маңызды элемент – техникалық нақтылық тұрғысынан жеткіліксіз болды. Дегенмен, олар мейірімді және тыныш Калифорнияның бейнесін жасауда әдемі әсер қалдырады, онда полиция әрқашан барлық қылмыстарды ашып, азаматтарды құрметтеген "жақсы жігіттер" болатын.

1965: Сёвалл мен Вальё

Мадж Шёвалл мен Пер Вальхо 1960-1970 жылдары Швецияда өтетін, он кітаптан тұратын полициялық процедуралық сериясын жоспарлап, жазды. Серия кейіпкерлердің жан-жақты дамуымен ерекше танымал. Бек өзі жаңадан мемлекеттік басқаруға көшкен швед полициясында детективтен бастап, Ұлттық қылмыстық істер бөлімінің бас инспекторына дейін біртіндеп өседі. Кітаптардағы шведтік әлеуметтік мемлекетке жасалған реалистік бейнелеу және сын, сондай-ақ полициялық процедураның аяқталмайтын сипаты бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылуда, мысалы, Ю Несбё және Стиг Ларссон сияқты авторлардың шығармаларында көрініс тапқан. Бұл кітаптар шведтік нуар жанрының қалыптасуына ықпал етті, ал «Күлкілі полиция қызметкері» 1971 жылы Америка құпия жазушылар қауымдастығының «Ең жақсы роман» Эдгар сыйлығына ие болды. Кітаптар швед тілінен 35 түрлі тілге аударылды және шамамен он миллион данасы сатылды. Шёвалл мен Вальхо серияда қара юморды кеңінен пайдаланды, және ол ең танымал полициялық процедуралық сериялардың бірі ретінде мойындалды.

1970: Тони Хиллерман

Тони Хиллерман, Джим Чи мен Джо Липхорн қатысатын 17 романның авторы, Навахо тайпалық полициясының қызметтік тәртібін сипаттайтын туындылар жазды.

1971: Жозеф Уамбо

Жозеф Уамбоу процедуралық романдар жазған тұңғыш полицей болмаса да, оның жетістігі оны кәсіби тәжірибесін көркем шығармаға айналдыратын полицейлердің үлгісіне айналдырды. Питтсбург, Пенсильвания қаласындағы полицейдің ұлы Уамбоу әскери қызметтен кейін Лос-Анджелес полиция бөліміне қосылды. 1970 жылы оның "Жаңа жүздіктер" атты тұңғыш романы жарық көрді. Роман үш полицейдің академиядағы оқуы, көшедегі алғашқы жылдары мен 1965 жылғы Уоттс көтерілісін қамтиды. Одан кейін "Көк рыцарь" (1971), "Хоршылар" (1975), "Голливуд станциясы" (2006) сияқты романдары және "Луковицалық дала" (1973), "Сызықтар мен көлеңкелер" (1984), "Отты жақсы көретін" (2002) сынды танымал ғылыми еңбектері жарық көрді. Уамбоу өзінің басты мақсаты полицейлердің жұмыста қалай жұмыс істейтінін көрсету емес, керісінше, жұмыстың полицейлерге қалай әсер ететінін көрсету екенін айтты.

Детектив роман жазушылары

Процедуралық романдардың бастауларын оның алдындағы дәстүрлі детектив романынан ажырату қиын, онда көбінесе полиция қызметкері басты кейіпкер болып келеді. Көбінесе, Ngaio Marsh сияқты белгілі жазушылар дәстүрлі немесе "жағымды" детектив романының саласына жататын туындылар жазды. Бірақ, қазіргі кезде көпке таныс емес авторлардың, мысалы, Фримен Уилс Крофтстың Инспектор Френч туралы романдары немесе Г.Д.Х. және Маргарет Коулдың бірлескен еңбектерінің бір бөлігі бүгінгі полиция процедуралық романдарының алғы шебері саналады. Британдық детектив жазушысы және сыншысы Джулиан Саймонс 1972 жылы жарық көрген "Қанды қырқын" атты қылмыстық әдебиет тарихында осындай романдарды тергеушілердің шалап-шалап жұмыс істеу ерекшелігіне назар аударғандықтан "көңілсіз" деп атады.

Австрия

Инспектор Рекс (1994–2003) – австриялық қылмыс детективтік телесериал. Онда Рекс атты неміс шопан иті мен оның иесі, Вена қалалық қылмыстық полициясының детектив инспекторы Ричард Мозер басты рөлде. Рекс бұрын жарылғыш заттарды табуға жаттығудан өткен, бірақ оның басшысы Мозер тергеп жатқан қылмыс орнында қаза тапқан. Мозердің командасында Эрнст Стокингер (1 және 2 маусым), Питер Холлер (1-4 маусым) және Кристиан Бок (3-6 маусым) болды. Доктор Лео Граф телесериал бойына сот-медициналық сарапшы/коронер ретінде жұмыс істеді, ол полиция қызметкерлерін бездірген аутопсия сахналарын және процедураларын жиі сипаттап беретін. Мозер төртінші маусымның ортасында психопаттық серийлі кісі өлтірушінің қолынан қаза тапты. Детектив инспектор Александр Брандтнер Мозердің қайтысынан кейін оның орнын иеленді. Рекс жиі қылмыскерлерді қуу кезінде, іздерді табу арқылы, балаларды құтқару арқылы команданы қауіптен сақтап қалады, сонымен қатар кеңседе немесе күдіктілермен сұхбаттасу кезінде көңіл көтеруге де тырысады. Сериалдағы оқиғалар көбінесе комедиялық элементтермен ұштасады, мысалы Рекстің шұжық рулеттеріне (wurstsemmeln) деген құштарлығы, көптеген ойыншықтар сатып алу талабы және Мозер мен Брандтнердің шатасқан жеке өміріне араласуы.

Германия

Деррик – 1974 және 1998 жылдар аралығында түсірілген неміс телехикаясы, қылмыс жанрында. Polizeiruf 110 ("Полиция 110") – неміс тіліндегі ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан детективтік телесериал. Tatort ("Қылмыс орны") – 1970 жылдан бері Австрия және Швейцарияның ұлттық телеарналары бірлесіп шығаратын неміс телехикаясы. "The Old Fox" (түпнұсқа неміс атауы "Der Alte", мағынасы "Ескі") – 1977 жылдың 11 сәуірінде тұңғыш рет көрсетілген неміс криминалды драмасы.

Гонконг

Полиция кадет трилогиясы (TVB; 1984–88) – «Полиция кадеті '84», «Полиция кадеті '85» және «Полиция кадеті '88» [zh] фильмдерінен тұрады. Тони Ленг Чиу вайдің басты рөлде ойнауымен, оның кейіпкері Ченг Ваи Киттің кадет мектебінен жұмыс істейтін детективке дейін өсу жолы баяндалады.

Үндістан

C.I.D. (1995–2018) – Sony TV телеарнасында көрсетіліп жатқан үнділік қылмыс детективтер сериясы. Ол Мумбаидегі Қылмыстық тергеу департаментінің детективтерінің тобы туралы. Шоудағы басты рөлдерді Шиважи Сатам, Адития Шривастава, Даянанд Шетти, Динеш Пхаднис, Хришикеш Пандей, Вивек Машру, Жасвир Каур және Анша Саид сомдайды. Ал сот-медициналық сарапшылар рөлін тиісінше Нарендра Гупта мен Шрадда Мусале ойнайды.

Ирландия

Берк жұмбағы – RTÉ 1978. DDU: District Detective Unit, (1998–99) RTÉ арнасымен түсірілген, Уотерфорд қаласында өтеді және Шон МакГинли бас рөлде. Single Handed (2007–) Ирландияның батысында өтеді. Proof (2003–04) Дублин қаласында, Орла Брейдидің қатысуымен. Na Cloigne (The Heads) – 2010 жылы TG4 арнасы үшін түсірілген үш бөлімді мистикалық полициялық процедура.

Италия

Андреа Камиллеридің детектив романдары негізінде 1999 жылдан бері RAI телеарнасы өндіріп, көрсетіп келе жатқан итальяндық телесериал – «Комиссар Монтальбано». «Комиссар Гвидо Брунетти» – Донна Леонның кітаптары бойынша түсірілген неміс телесериалы. Ол 2000 жылдан бері Германиядағы ARD арнасымен өндірілуде. Бұл телесериал Испанияда да көрсетіледі. Музыка авторы: Андре Риу.

Ресей

Сынған жарық көшелері (1995–2017) – Санкт-Петербургтегі полиция жұмысы туралы ресейлік криминалдық драма детективтік телесериал антологиясы. Deadly Force (TV сериясы) (2000–2006) – 2000 жылы алғаш рет теледидарда көрсетілген ресейлік телесериал. Ол Ресейдің Бірінші арнасында «Сынған жарық көшелерінен» туындаған спин-офф ретінде және оның тікелей бәсекелесі ретінде бірдей жарық көрді. ЗнатОКи жүргізген тергеу – 1971-1989 жылдардағы танымал советтік детективтік телесериал екі ресейлік телесериалмен (2002 және 2003 жылдары) жалғасты. Cop Wars [ru] (2005–2018) – зейнеткер полковник Максим Есаулов пен қылмыстық журналист Андрей Романовтың сценарийлеріне негізделген ресейлік телехикая. Глухар [ru] (2008–2011) – Сериал Мәскеудегі «Пятницкий» полиция бөлімінің қызметкерлері туралы айтады. Khrustalnyy [ru] (2021) – Сериалда Крустальный кеншілер қалашығындағы балалардың қанына қан жұқтырған қылмысты тергейтін Мәскеу детективінің оқиғасы баяндалады.

Оңтүстік Корея

Beyond Evil (2021) – Оңтүстік Корея телесериалы Маньян полиция бөлімшесінің екі батыл полицейінің тарихын көрсетеді.

Кеңес Одағы

ZnaToKi-нің тергеуі (1971–1989) – кеңестік танымал сериал, басты кейіпкерлер – тергеуші Павел Знаменский, детектив Александр Томин және зертханалық сарапшы Зинаида Кибрит. Олар ZnaToKi («Сарапшылар» деп аударылады) деген топ атымен бірігіп жұмыс істеді.