Кіріспе

Қан тамырларының кеңеюі

Вазодилатация, сондай-ақ вазорелаксация деп аталады, бұл қан тамырларының кеңеюі. Бұл тамыр қабырғаларындағы, әсіресе ірі веналар, ірі артериялар және кішкентай артериолалардағы тегіс бұлшықет клеткаларының босаңсуынан туындайды. Қан тамырларының қабырғалары эндотелиялық тінден және тамырдың люменін жабатын базальді мембранадан, эндотелиялық тіннің үстіне орналасқан концентрлі тегіс бұлшықет қабаттарынан және тегіс бұлшықет қабаттарының үстіндегі адвентициядан тұрады. Тегіс бұлшықет қабатының босаңсуы қан тамырының кеңеюіне мүмкіндік береді, себебі ол симпатикалық жүйке жүйесінің әрекетімен жартылай тартылған күйде ұсталады. Бұл жауап ішкі (айналадағы тіндердегі жергілікті процестерге байланысты) немесе сыртқы (гормондарға немесе жүйке жүйесіне байланысты) болуы мүмкін. Сонымен қатар, жауап белгілі бір органға (мысалы, қарқынды жаттығу кезінде, нақты тіннің метаболизмік қажеттіліктеріне байланысты) немесе жүйелік (барлық жүйелік қан айналымында) болуы мүмкін. Барорецепторлар қан қысымын сезінеді және гомеостазды сақтау үшін вазоконстрикция немесе вазодилатация механизмдері арқылы бейімделуге мүмкіндік береді. Жергілікті тіндер қан ағынын арттырудың көптеген жолдарына ие, соның ішінде жергілікті интерстициалдық сұйықтыққа вазодилататорларды, негізінен аденозинды бөліп шығару, ол капиллярларға таралып, жергілікті вазодилатацияны тудырады. Кейбір физиологтар қандағы оттегінің жетіспеушілігінің өзі капиллярлардың тегіс бұлшықеттерінің гипоксиясы арқылы тамырлардың кеңеюіне себеп болатынын болжайды. Бұл соңғы гипотеза капиллярлардың прекапиллярлық сфинктерлерінің болуымен байланысты. Вазодилатация механизміне қатысты бұл тәсілдердің бір-біріне қайшы екені анықталған жоқ.

Иммундық жүйе

Қан тамырларының кеңеюі иммундық жүйенің жұмысында маңызды рөл атқарады. Кең қан тамырлары иммундық жасушалар мен ақуыздарға толы қанның инфекция ошағына жеңілірек жетуіне мүмкіндік береді. Қан тамырларының кеңеюі қабыну процесінің бір бөлігі болып табылады, оның себептері патогеннің болуы, тіндер мен қан тамырларының зақымдануы және иммундық кешендер сияқты бірнеше факторларға байланысты. Қабыну қан тамырларының кеңеюіне ғана емес, сонымен қатар қан тамырларының өткізгіштігінің артуына да алып келеді, бұл нейтрофильдерге, комплемент ақуыздарына және антиденелерге инфекция немесе зақымдану ошағына жетуге мүмкіндік береді. Қан тамырларының кеңеюі, қанның бірдей көлемі үшін ағын жылдамдығын төмендетуге мүмкіндік береді, бұл Q = Av теңдеуімен сипатталады, мұнда Q – ағын, A – көлденең қимасының ауданы, v – жылдамдық. Иммундық эффектір жасушалары эндотелиялық жасушалардағы селектиндерге қан ағыны баяу болғанда оңай жабыса алады, бұл жасушалардың диапедез арқылы қан тамырынан шығуына көмектеседі. Анафилатоксиндер, атап айтқанда C3a және C5a комплемент ақуыздары, маст жасушалары мен базофильдердегі рецепторларға байланысып, дегрануляцияны тудырады. Бұл жүрек соғуының жиілігімен, миокардтың жиырылу қабілетімен және жүктеме алдымен тікелей, ал жүктеме кейінмен кері байланысты. Қан тамырларының кеңеюі үлкен артериялар мен кіші артериолалардың ортаңғы қабатындағы тегіс бұлшық ет жасушаларының босаңсуы арқылы қан тамырларының қарсылығын және қан қысымын төмендетуге жәрдемдеседі. Егер қан тамырларының кеңеюі салдарынан систолалық қан қысымы 90 мм рт.ст.-ден төмендесе, циркуляторлық шок пайда болады. Қан тамырларының қарсылығы бірнеше факторларға байланысты, соның ішінде қан тамырының ұзындығы, қанның тұтқырлығы (гематокритпен анықталады) және қан тамырының диаметрі. Соңғысы қарсылықты анықтаудағы ең маңызды фактор болып табылады, қан тамырларының қарсылығы радиус төртінші дәрежесіне пропорционалды түрде өзгереді.

Сүлгілік бұлшық еттердің физиологиясы

Артериялардың, артериолалардың және веналардың қабырғаларының туникалық ортасы тегіс бұлшықеттен тұрады және тамырлардың кеңеюі мен тарылуына себеп болады. Тегіс бұлшықеттер автономды жүйке жүйесімен иннервацияланады және жолақсыз (саркомерлер жоқ). Қысылу цитозолдағы Ca2+ концентрациясына байланысты, ол саркоплазмалық тордан Ca,Mg АТФаза арқылы немесе жасушадан тыс матрицадан кернеуге сезімтал кальций арналары арқылы жүзеге асады. Қан тамырларының кеңеюіне себеп болатын үш негізгі жасушаішілік стимул бар. Бұл әсерлерді жүзеге асырудың нақты механизмдері тамыр кеңейтушіден тамыр кеңейтушіге дейін әр түрлі.

Сыныптың сипаттамасы Мысал

Гиперполяризациялық медиация (кальций арнасының блокаторы) Жасушаның тынығу мембранасының потенциалындағы өзгерістер плазмалық мембранадағы кернеуге сезімтал кальций арналарын модуляциялау арқылы жасуша ішіндегі кальций деңгейіне әсер етеді.

аденозин cAMP медиацияланған Адренергиялық стимуляция cAMP және протеинкиназа А деңгейінің жоғарылауына әкеледі, бұл цитоплазмадан кальцийді шығаруды арттырады.

простациклин cGMP медиацияланған (Нитровазодилататор) Протеинкиназа G стимуляциясы арқылы.

нитрит тотығы

PDE5 ингибиторлары мен калий арналарын ашатын препараттар да ұқсас нәтижелерге ие болуы мүмкін. Жоғарыда аталған механизмдерді ортадастайтын қосылыстар эндогенді және экзогенді деп топталуы мүмкін.

Автономды жүйке жүйесін басқару

Түйісті бұлшық еттің физиологиясы түсіндірмесінде көрсетілгендей, тонка ортасындағы тегіс бұлшық ет автономды жүйке жүйесімен иннервацияланады. Автономды жүйке жүйесі (АНЖ) организмнің маңызды, ерікті емес функцияларын басқарады және ми сабасынан немесе жұлыннан шығатын жүйкелерден құралады; ол сезімтал және қозғалтқыш жүйкелерді қамтиды. АНЖ-нің екі бөлімі – симпатикалық жүйке жүйесі (СНЖ) және парасимпатикалық жүйке жүйесі (ПСНЖ) қан тамырларына әртүрлі әсер етеді. Симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігі, қан көлемінің азаюы немесе артериялық қысымның төмендеуі бүйректің белгілі бір жасушаларындағы β-адренергиялық рецепторларды қозады.

Альфа-2А адренергиялық рецепторлардың агонистері

Дәрі-дәрмектер мидағы α2A рецепторларын қозу арқылы симпатикалық нерв жүйесінің активтілігін төмендетіп жұмыс істейтіндей көрінеді. Қызару тамыр кеңейткіштерге физиологиялық жауап болуы мүмкін. Силденафил, варденафил және тадалафил сияқты кейбір фосфодиэстераза тежеушілері тамырларды кеңейту арқылы жыныстық мүшеге қан ағынын арттырады. Олар сондай-ақ өкпе артериялық гипертензиясын (ӨАГ) емдеу үшін де қолданылуы мүмкін.