Кіріспе

Жүрекке қан тасымалдайтын қан тамырлары – адам және көптеген жануарлардың қан айналымы жүйесіндегі қан тамырлары. Көптеген тамырлар тіндерден оттегісіз қанды жүрекке қайтарады; бірақ өкпе және ұрықтың қан айналымындағы тамырлар оттегілі қанды жүрекке жеткізеді. Жүйелік қан айналымында артериялар оттегілі қанды жүректен шығарады, ал тамырлар оттегісіз қанды жүрекке, терең тамырлар арқылы қайтарады. Тамырлардың үш түрі бар: ірі, орта және кішкентай. Кішкентай тамырлар венулалар деп аталады, ал ең кішкентайлары – капиллярдан кейінгі венулалар микроциркуляция тамырларын құрайтын микроскопиялық тамырлар. Тамырлар көбінесе артериялардан теріге жақын орналасқан. Тамырларда тегіс бұлшық еттері мен байланыстырғыш тіндері аз, ал ішкі диаметрі артериялардан кең. Қабырғалары жұқарақ және люмендері кең болғандықтан, олар кеңейіп, көбірек қанды сыйырта алады. Осы үлкен сыйымдылығы үшін оларды сыйымдылық тамырлары деп атайды. Адам денесіндегі қанның шамамен 70% тамырларда болады. Орта және ірі тамырларда қан ағыны кері ағысқа жол бермес үшін бір бағытты (унидирекциялық) тамыр клапандарымен қамтамасыз етіледі. Тері бетіне жақын орналасқан тамырлар әртүрлі себептерге байланысты көк түсті көрінеді. Бұл түс өзгерісіне терінің жарық шашырату қасиеттері және көру қабығының визуалды ақпаратты өңдеуі ықпал етеді, бұл тамырлық қанның нақты түсі – қою қызыл екенін көрсетеді.

Микроанатомия

Көз тамыры қабырғасының үш қабаты бар: сыртқы туника экстерна, ортаңғы туника медиа және ішкі туника интима. Көптеген тамырларда көптеген клапандар да кездеседі. Сыртқы туника экстерна, сондай-ақ туника адвентиция деп те аталады, қалың дәнекер тінінен тұратын қабықша. Бұл қабат капиллярдан кейінгі венулаларда болмайды. Ішкі туника интима – эндотелийдің қабығы, ол нәзік дәнекер тінінің қолдауымен өте жалпақ эпителий жасушаларының бір қабатынан тұрады. Бұл субэндотелий – жұқа, бірақ өзгермелі дәнекер тіні. Туника интимада қан тамырларының қабырға қалыңдығы және люменінің салыстырмалы мөлшері тұрғысынан ең көп айырмашылықтар байқалады. Эндотелий жасушалары тұрақты түрде жапсарлас тегіс бұлшық қабатының жасушаларына азот оксидін – ерігіш газды бөліп шығарады. Бұл үнемі жүретін синтез эндотелийлік азот оксиді синтетазасы (eNOS) ферменті арқылы іске асырылады. Эндотелийдің басқа секрецияларына эндотелин, тромбоксан (қан тамырларын тарылтатын заттар) және простациклин – қан тамырларын кеңейтетін зат жатады.

Даму

Эмбрионың дамуы толығымен қызылшалық айналымға тәуелді, яғни сары қапшық пен эмбрион арасындағы екі бағытты қан ағынына. Сары қапшық – эмбрионнан тыс пайда болатын алғашқы құрылым. Бұл айналым плацента толық дамығанға дейін қоректік заттардың алмасуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. 17-ші күні сары қапшық қабырғасының висцеральды мезодермасынан қан тамырлары пайда бола бастайды. Капиллярлар тамырлардың пайда болу кезеңінде қалыптасады, содан кейін ұзарады және бірігіп, кең алғашқы тамырлар желісін құрайды. Қан бастапқы аортадан беріледі және сары қапшықтан эмбрионға вителлиндік тамырлар арқылы ағызылады. Үшінші аптаның соңына қарай сары қапшық, байланыстыру сабағы және хориондық жұмсақ тіндер толығымен қан тамырларымен қамтылады.

Функция

Жүйелік қан айналымында тамырлар мүшелер мен тіндерден оттегісіз қанды оң жүрекке қайтаруға қызмет етеді. Одан ол өкпе артериялары арқылы өкпе айналымына өтеді, ол өкпе тамырлары арқылы оттегіге толы қанды сол жүрекке қайтарады, содан кейін циклді аяқтау үшін жүйелік қан айналымына қайта жіберіледі. Тамырлардың қабырғалары артерияларға қарағанда жұқарақ, ал диаметрі кеңірек, бұл оларға кеңейіп, көп көлемде қанды сыйыруға мүмкіндік береді. Бұл оларға жүйедегі әртүрлі қысымдарға бейімделуге мүмкіндік беретін сыйымдылықтың функционалдық рөлін қамтамасыз етеді. Капиллярдан кейінгі тамырлардан басқа, веналық жүйе жоғары көлемді, төмен қысымды жүйе болып табылады. Қан тамырларының тегіс бұлшық жасушалары тамырлардың ішкі кеңістігінің мөлшерін реттейді, осылайша қан қысымын басқаруға көмектеседі. Веналық ауруларды диагностикалау және емдеумен айналысатын медициналық мамандық флебология (немесе венология) деп аталады, ал осы саланың маманы – флеболог. Көптеген тамыр ауруларын емдеу үшін тамыр хирургтары түрлі тамыр хирургиялық және эндоваскулярлық операциялар жасайды.

Веналық жетіспеушілік

Веналық жеткіліксіздік – вена жүйесінің ең көп кездесетін ауруы, көбінесе жәндік тамырлары немесе кең тамырлар түрінде көрінеді. Емдеудің бірнеше әдісі бар, оларға эндованоздық термиялық абляция (радиожиілік немесе лазер энергиясын қолдану), тамырларды жою, амбулаторлық флебектомия, көбікті склеротерапия, лазерлік терапия немесе компрессиялық терапия жатады. Постфлебиттік синдром – терең тамыр тромбозынан кейін дамитын веналық жеткіліксіздік.

Веналық тромбоз

Веналық тромбоз – венада тромбтың (қан қыстығының) пайда болуы. Ең көп кездесетіні – терең тамыр тромбозы (DVT), бірақ беткі тамыр тромбозы (SVT) да болуы мүмкін.

Терең тамыр тромбозы

ДЖТ көбінесе аяқтардың тамырларында пайда болады, бірақ ол қолдардың терең тамырларында да кездесуі мүмкін. Ұзақ қозғалмау, белсенді қатерлі ісік, семіздік, жарақаттар және қан ұюын жеңілдететін туа біткен аурулар – терең тамыр тромбозының қауіп факторлары болып табылады. Ол зардап шеккен мүшеде ісінуге, сондай-ақ ауырсыну мен терідегі бөртпеге себеп болуы мүмкін. Ең жаман жағдайда терең тамыр тромбозы таралуы мүмкін, немесе қан ұйысығының бір бөлігі эмбол ретінде жұлынып, өкпе артериясында тұрып қалып, өкпе эмболиясын тудыруы мүмкін. Терең тамыр тромбозын емдеу шешімі оның мөлшеріне, симптомдарына және қауіп факторларына байланысты. Әдетте, ұюды болдырмау немесе ұйығыштың көлемін азайту үшін антикоагуляция тағайындалады. Интермитенттік пневматикалық компрессия – бұл ісіну жағдайында немесе терең тамыр тромбозы қаупі бар адамдарда тамыр айналымын жақсартуға қолданылатын әдіс.

Жүстілік тамыр тромбозы

СВТ – бұл беткі тамырда тромб пайда болуы. СВТ көбінесе клиникалық маңызға ие емес, бірақ тромб терең тамыр жүйесіне өтуі мүмкін, онда ол өкпелік эмболияға да себеп болуы мүмкін. Төменгі аяқтардағы СВТ-нің басты тәуекел факторы – кең тамырлар (варикоз).

Сығу

Кейбір синдромдар венаның қысылуы нәтижесінде пайда болады. Оларға субклавиалық венаның қысылуынан туындайтын кеуде шығару синдромының веноздық түрі; көбінесе сол бүйрек венасының қысылуынан болатын жаңғақ қабырға синдромы және илиялық венаның қысылуымен байланысты Мэй-Турнер синдромы жатады, бұл iliofemoral DVT-ге алып келуі мүмкін. Жоғары қуыс венаның қысылуы, көбінесе қатерлі ісік салдарынан, жоғары қуыс вена синдромына әкелуі мүмкін.

Қан тамырлары аномалиясы

Қан тамырларының аномалиясы – қан тамырларының ісігі, туа біткен дақ немесе қан тамырларының қалыптан тыс дамуы болуы мүмкін. Мысалы, нәрестелік гемангиома сияқты ісіктер жұмсақ болады, оңай қысылады, ал олардың түсі кеңейген, қалыптан тыс веналардың әсерінен пайда болады. Олар көбінесе бас және мойын аймағында кездеседі. Веналық деформациялар – веналарды қамтитын қан тамырларының қалыптан тыс дамуының бір түрі. Олар көбінесе сыртқы көрінісінен гөрі тереңірек орналасып, жатқан бұлшық еттерге немесе сүйектерге жетеді. Мойын аймағында олар ауыз қуысының кілегейлі қабығына немесе сілекей бездеріне дейін созылуы мүмкін. Ал ауыр веналық деформациялар лимфа тамырларын лимфа-веналық деформация ретінде қамтуы мүмкін. Венография – веналардың рентген суретін алу үшін катетер арқылы контрастты зат енгізілетін инвазивті процедура. Күшейтілген шындықпен жұмыс істейтін медициналық қолданба – инфрақызыл сәулелерді пайдаланып тері астындағы веналарды анықтап, олардың бейнесін экранға немесе адам терісіне проекциялайтын құрылғы.

Танымдық әдістер

Тұлғаны анықтау мақсатында тамырларды қолданатын кейбір бейнелеу техникалары жасалған. Осы тамырларды салыстыру технологияларына саусақ тамырларын тану және көз тамырларын тексеру кіреді.

Тарих

Грек дәрігері Герофил (б.з.д. 335 жылы туған) тамырларды артериялардан ажыратты, артериялардың қалың қабырғаларын атап өтті, бірақ пульстің артериялардың өзіне тән қасиет екенін ойлады. Грек анатомы Эрасистрат тірі кезінде кесілген артериялардан қан ағатынын байқады. Оның пікірінше, бұл артериядан шығатын ауаның, тамырлар мен артериялар арасындағы өте кішкентай тамырлар арқылы кіретін қанмен алмасуынан туындаған. Осылайша ол капиллярлар бар екенін болжады, бірақ қан ағыны кері бағытта болатындығын ескерді. 2-ші ғасырда, Римде грек дәрігері Гален қан тамырларының қанды тасымалдайтынын білді және әрқайсысының ерекше және жеке функциялары бар веналық (қою қызыл) және артериялық (жарық және жұқа) қанды анықтады. Өсім мен энергия бауырда қан тамырларынан пайда болатын веналық қаннан, ал артериялық қанда пневма (ауа) бар, ол жүректе пайда болады. Қан екі мүшеден де дененің барлық бөліктеріне ағып, онда тұтынылады, ал қан жүрекке немесе бауырға қайтарылмайды. Жүрек қанды айналдыра сорғыламайды, жүрек қозғалысы диастола кезінде қанды сорады, ал қан артериялардың өзінің пульсациясымен қозғалады. Гален артериялық қанның сол жақ қарыншадан оң жаққа қарыншааралық қабырғадағы «тесіктер» арқылы өтетін веноздық қаннан пайда болатынына, ал өкпеден ауаның өкпе артериясы арқылы жүректің сол жағына өтетініне сендірді. Артериялық қан пайда болғанда «көгілдір» бу пайда болып, өкпе артериясы арқылы өкпеге өтеді де, сыртқа шығарылады. Сонымен қатар, Ибн әл-Нафис капиллярлық айналымның болашақта дамитын үлкен теориясына көз жеткізді. Ол «өкпе артериясы мен тамыр арасында кішкентай байланыстар немесе тесікшелер (арабша манафид) болуы керек» деп мәлімдеді, бұл болжам капиллярлық жүйенің табылуынан 400 жылға жуық бұрын айтылды. Алайда Ибн әл-Нафистің теориясы өкпедегі қан ағынымен ғана шектелді, ол бүкіл денеге тараған жоқ. Соңында, Уильям Харви, Иероним Фабрициус шәкірті (бұрын оның функцияларын танымай, тамырлардың қақпақшаларын сипаттаған), эксперименттер тізбегін жүргізіп, 1628 жылы «Animalibus-та Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis» еңбегін жариялады, ол «денедегі барлық жерде веналық және артериялық жүйелердің тікелей байланысы болуы керек екенін, тек өкпеде ғана емес, көрсетті. Ең маңыздысы, ол жүрек соғуы дене шетіндегі ұсақ байланыстар арқылы қанның үздіксіз айналымын тудырады деп дәлелдеді. Бұл Ибн әл-Нафистің жүрек пен өкпедегі анатомия мен қан ағынының жетілдірілуінен мүлдем өзгеше тұжырымдамалық серпіліс болды». Бұл еңбек, негізінен дұрыс баяндалғандықтан, медицина әлемін бірте-бірте сендірді. Алайда Харви артериялар мен тамырларды байланыстыратын капиллярлық жүйені анықтай алмады; оларды кейіннен 1661 жылы Марчелло Малпиги ашты.