Кіріспе

Қан айналым жүйесінің түтікшелік құрылымы, қанды тасымалдайтын құрылым.

Қан тамырлары – адам организмінде қанды тасымалдайтын қан айналым жүйесінің құрамдас бөліктері. Бұл тамырлар қан жасушаларын, қоректік заттарды және оттегіні организм тіндеріне жеткізеді. Сонымен қатар, олар тіндерден қалдықтар мен көмірқышқыл газын шығарып тастайды. Қан тамырлары тіршілікке қажет, өйткені организмнің барлық тіндері олардың жұмысына тәуелді. Қан тамырларының бес түрі бар: артериялар, қанды жүректен шығарады; артериолалар; капиллярлар, қан мен тіндер арасында су мен химиялық заттардың алмасуы жүзеге асады; венулалар; және тамырлар, қанды капиллярлардан жүрекке қайтарады. "Васкулярлы" сөзі, қан тамырларымен байланысты деген мағынаны білдіреді және латын тіліндегі "vas" – тамыр сөзінен шыққан. Кейбір құрылымдар – мысалы, шеміршек, эпителий және көздің линзасы мен мүйіз қабығы – қан тамырларынан тұрмайды және аваскулярлы деп аталады.

Құрылымы

Артериялар мен тамырлар үш қабаттан тұрады. Артерияларда ортаңғы қабат тамырларға қарағанда қалың болады: ішкі қабаты, tunica intima, ең жұқа қабаты болып табылады. Ол – полисахаридтік жасушааралық матрицамен біріктірілген жалпақ жасушалардың (жеке қабатты эпителий) бір қабаты, және ішкі эластикалық ламина деп аталатын дөңгелек орналасқан эластикалық талшықтармен араласқан субэндотелийлік дәнекер тінінің жұқа қабатымен қоршалған. Tunica intima-дағы эластикалық талшықтардың жұқа мембранасы қан тамыры бойымен параллель жүреді. Ортаңғы қабат – tunica media, артериялардағы ең қалың қабат. Ол дөңгелек орналасқан эластикалық талшықтардан, дәнекер тіндерінен, полисахаридтік заттардан тұрады, ал екінші және үшінші қабаттар сыртқы эластикалық ламина деп аталатын тағы бір қалың эластикалық талшықтармен бөлінеді. Tunica media (әсіресе артерияларда) тамырлардың тегіс бұлшық еттеріне бай болуы мүмкін, бұл тамырдың диаметрін реттейді. Веналарда сыртқы эластикалық ламина болмайды, тек ішкі ламина ғана болады. Tunica media артерияларда тамырларға қарағанда қалың болады. Сыртқы қабат – tunica adventitia, және веналардағы ең қалың қабат. Ол толығымен дәнекер тінінен тұрады. Сондай-ақ, ол қан тамырларын қамтамасыз ететін жүйкелерді және ірі қан тамырларындағы қоректік капиллярларды (vasa vasorum) қамтиды. Капиллярлар эндотелийлік жасушалардың бір қабатынан тұрады, оларға негіздік мембрана мен дәнекер тінінен тұратын субэндотелий қолдау көрсетеді. Қан тамырлары диффузды тамырлық желі құру үшін қосылғанда, ол анастомоз деп аталады. Анастомоздар қан тамыры бітелген жағдайда қан ағыны үшін маңызды балама жолдарды ұсынады. Аяқ тамырларында қанның кері ағып кетуін болдырмайтын клапандар бар, олар қоршаған бұлшықеттердің күшімен гравитацияға қарсы сорылады.

Функция

Қан тамырларының қызметі – қанды тасымалдау. Жалпы алғанда, артериялар мен артериолалар өкпеден қанды организмге және оның мүшелеріне, ал тамырлар мен венулалар организмнен өкпеге тасымалдайды. Қан тамырлары сонымен қатар қанды айналым жүйесі бойына айналдырады. Қанмен тасымалданатын ең маңызды қоректік зат – оттегі (қызыл қан жасушаларындағы гемоглобинмен байланысқан). Өкпе артериясынан басқа барлық артерияларда гемоглобинмен оттегінің қанығуы жоғары (95–100%). Өкпе тамырларынан басқа барлық тамырларда гемоглобиннің қанығу деңгейі шамамен 75% құрайды (өкпе айналымында бұл көрсеткіш керісінше). Оттегіні тасымалдаудан басқа, қан гормондарды, қоқымдық заттарды және организм жасушаларына қажетті қоректік заттарды да тасымалдайды. Қан тамырлары қанды тасымалдауға белсенді қатыспайды (оларда айтарлықтай перистальтика байқалмайды). Қан артериялар мен артериолалар арқылы жүрек соғуының қысымымен ителіп жіберіледі. Қан тамырлары күнделікті қызметке қажетті оттегі бар қызыл қан жасушаларын да тасымалдайды. Қан тамырларындағы қызыл қан жасушаларының мөлшері денсаулығыңызға әсер етеді. Қандағы қызыл қан жасушаларының үлесін анықтау үшін гематокрит тесті жасауға болады. Үлесі жоғары болса, дегидратация немесе жүрек аурулары болуы мүмкін, ал үлесі төмен болса – анемия мен ұзақ мерзімді қан жоғалтуына әкелуі мүмкін. Эндотелийдің өткізгіштігі тіндерге қоректік заттардың түсуі үшін маңызды. Гистамин, простагландиндер және интерлейкиндерге жауап ретінде қабыну кезінде де ол артады, бұл қабынудың көптеген белгілеріне (ісіну, қызару, жылу және ауырсыну) алып келеді.

Қысылу

Артериялар және, белгілі бір деңгейде, тамырлар бұлшықет қабатының жиырылуы арқылы ішкі диаметрін реттей алады. Бұл төмен жатқан органдарға қан ағынын өзгертеді және автономды жүйке жүйесімен анықталады. Вазодилатация және вазоконстрикция терморегуляцияның қарама-қарсы әдістері ретінде де қолданылады. Қан тамырларының мөлшері әрқайсысы үшін әртүрлі болады. Оның диаметрі аортада шамамен 25 миллиметрден бастап, капиллярларда 8 микрометрге дейін жетеді. Бұл шамамен 3000 есеге дейін айырмашылықты құрайды. Вазоконстрикция – қан тамырларының тарылуы (қысқаруы, көлденең қимасының кішіреюі), тамыр қабырғаларындағы тамырлы тегіс бұлшық етінің жиырылуы арқылы жүзеге асады. Оны вазоконстрикторлар (қан тамырларын тарылтатын заттар) реттейді. Оларға паракриндік факторлар (мысалы, простагландиндер), бірқатар гормондар (мысалы, вазопрессин және ангиотензин) және жүйке жүйесінен шығатын нейротрансмиттерлер (мысалы, адреналин) жатады. Вазодилатация – қарама-қарсы әрекет ететін медиаторлар арқылы жүзеге асатын ұқсас процесс. Ең белгілі вазодилататор – азот оксиді (осы себепті эндотелийден шығатын релаксациялық фактор деп аталады).

Ағымы

Қан айналу жүйесі қан тамырлары арқылы қанды дененің барлық бөліктеріне жеткізеді. Бұл жүректің оң және сол жақтарының бірлесіп жұмыс істеуінің нәтижесінде қанның үнемі өкпеге және дененің басқа бөліктеріне ағылуын қамтамасыз етеді. Оттегіге қанағаттандырылмаған қан екі үлкен тамыр арқылы жүректің оң жағына келіп түседі. Ал өкпеден келген оттегіге бай қан жүректің сол жағындағы өкпе тамырлары арқылы аортаға өтеді де, содан кейін дененің қалған бөліктеріне жетеді. Капиллярлар өкпедегі ұсақ ауа қалталары арқылы қанға оттегі беруге жауапты. Сондай-ақ, осы жерде қаннан көмірқышқыл газы шығады. Бұл өкпеде қанның оттегімен толуы кезінде жүзеге асады. Қан тамырларындағы қан қысымы дәстүрлі түрде миллиметр сынап бағанымен (1 mmHg = 133 Па) өлшеніп келеді. Артериялық жүйеде бұл әдетте 120 мм рт.с. систолалық (жүректің жиырылуынан туындаған жоғары қысым толқыны) және 80 мм рт.с. диастолалық (төмен қысым толқыны) болады. Керісінше, веналық жүйедегі қысым тұрақты болады және көбінесе 10 мм рт.с. аспайды. Тамырлардың қарсылығы, қан ағынына жүрекке қарама-қарсы жатқан тамырлардың кедергі келтіруінен пайда болады. Қарсылық үш фактордың жиынтығынан тұрады: қанның тұтқырлығы, қан тамырларының ұзындығы және тамырлардың радиусы. Қанның тұтқырлығы – қанның қалыңдығы және оның құрамындағы әртүрлі компоненттердің салдарынан ағылуға қарсы келу қабілеті. Қанның салмағының 92% судан тұрады, ал қалған бөлігі ақуыздардан, қоректік заттардан, электролиттерден, қалдықтардан және еріген газдардан құралған. Адамның денсаулығына байланысты қанның тұтқырлығы өзгеруі мүмкін (мысалы, анемия ақуыз концентрациясын төмендетсе, жоғары қан қысымы еріген тұздар мен липидтердің мөлшерін арттыруы мүмкін және т.б.).

Ауру

Қан тамырлары дерлік барлық медициналық жағдайларда маңызды рөл атқарады. Мысалы, қатерлі ісік қатерлі жасушалардың метаболизмін қамтамасыз ету үшін ангиогенез (жаңа қан тамырларының қалыптасуы) болмайынша өрлей алмайды. Атеросклероз, плак жинақталуынан қан тамырларының тарылуы, және одан жиі туындайтын жүрек-қантамырлық аурулар жүрек ұстамасына немесе жүрек тоқтауына әкелуі мүмкін. Бұл дүние жүзіндегі өлімнің басты себебі болып табылады, нәтижесінде 8,9 миллион адам немесе барлық өлімнің 16% құрайды. Қан тамырларының өткізгіштігі қабыну кезінде артады. Травмадан немесе өздігінен болатын зақымдану, қан тамыры эндотелиінің механикалық зақымдануынан қан кетуге әкелуі мүмкін. Керісінше, атеросклеротикалық плак, эмболиялық қан ұйыры немесе жат денелермен қан тамырының бітелуі, қан жеткіліксіздігінен (ишемия) және мүмкін инфаркттан (қан жеткіліксіздігінен болатын некроз) туындауы мүмкін. Тамырдың бітелуі оң кері байланыс жүйесі болып табылады; бітелген тамырлар қалыпты ламинарлық ағыс немесе тығын ағысында айналымдарды тудырады. Бұл айналымдар холестерин немесе хиломикрон денелері сияқты қан элементтерін эндотелийге итеруге мүмкіндік беретін бұрыс сұйықтық жылдамдық градиенттерін жасайды. Бұл заттар артерия қабырғасына жиналады, бұл қабырғалардың ішінара бітелуіне және бұғаудың күшеюіне себеп болады. Қан тамырларының ең көп кездесетін ауруы – гипертония немесе жоғары қан қысымы. Бұл тамырлар арқылы ағатын қанның қысымының артуынан туындайды. Гипертония жүрек жеткіліксіздігі және инсульт сияқты ауыр жағдайларға әкелуі мүмкін. Бұл аурулардың алдын алу үшін хирургиялық араласудан гөрі дәрілік емдеу көбірек қолданылады. Аспирин қан ұюын болдырмауға және қабынуды шектеуге көмектеседі. Васкулит – аутоиммундық ауру немесе инфекция салдарынан тамыр қабырғасының қабынуы. Тағы бір қан тамырлары ауруы – қан тамырларының зақымдануы. Зақымдалған қан тамырлары, сондай-ақ жұлдыз тәрізді тамырлар немесе телангиэктазиялар деп те аталады, тері бетінде қызыл, күлгін немесе көк түсті сызықтар түрінде көрінетін кішкентай зақымдалған қан тамырлары. Олар көбінесе бет, аяқ және кеудеде кездеседі. Бұл эстетикалық жағынан ұнамайтын дақтардың пайда болуына әртүрлі факторлар себеп болуы мүмкін, ал олардың пайда болуы эстетикалық және денсаулық мәселелеріне қатысты алаңдаушылық тудыруы мүмкін.